عه‌فرین له‌ رووبه‌ڕووی مێژووه‌كه‌یدا

 

عه‌فرین (كورداغ) له‌نێو ئه‌رشیفی عوسمانی و فه‌ره‌نسیدا زیندووه‌. (چیای كورمێنج: چیای كرمانج) وه‌ك له‌ لای خه‌ڵكه‌كه‌ی به‌م ناوه‌ ناسراوه‌، هه‌ڵبه‌ت چیای كورد له‌ رووی جوگرافییه‌وه‌ له‌ ئاستی سووریاشدا ناسراوه‌. له‌ تۆماری فه‌رمیی حكوومه‌تی سووریاش، عه‌فرین ناوی فه‌رمییه‌تی، ئێستا ئه‌و شاره‌ له‌ قۆناغێكی ئه‌سته‌مدایه‌، خۆ ره‌نگه‌ ئه‌سته‌مییه‌كه‌ش به‌ هۆی ئه‌وه‌وه‌ بێت كه‌ دیسان تورك ده‌روازه‌ی ململانێیان به‌ روویدا كردووه‌ته‌وه‌، به‌ ئامانجی ده‌ست به‌سه‌رداگرتنی، هه‌ڵبه‌ت ململانێیه‌كه‌ی ئه‌م جاره‌یان له‌گه‌ڵ دانیشتووانی هه‌رێمه‌كه‌یه‌، نه‌ك له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تانی زلهێز یان ده‌وڵه‌تانی ناوچه‌كه‌.


ره‌نگه‌ ئه‌م ململانێیه‌ش سه‌باره‌ت به‌ خه‌ڵكی عه‌فرین زه‌حمه‌ت بێت، ئه‌ویش له‌پای نه‌بوونی هیچ بژاره‌یه‌ك و غه‌دری هه‌ندێك ده‌وڵه‌ت، به‌ڵام خۆڕاگری و به‌رگری سه‌باره‌ت به‌ هه‌ندێك له‌ دانیشتووانی عه‌فرین ئیدی بووه‌ته‌ ته‌نیا بژاره‌.


عه‌فرین شارێكی زۆر گرنگی كورده‌، كه‌وتووه‌ته‌ پاڵ چیای ئه‌مانۆس، ئه‌م چیایه‌ش ده‌ڕوانێته‌ ده‌ریای سپیی ناوه‌ڕاست. هه‌روه‌ها هه‌موو ناوچه‌كانی كوردنشینی ده‌وروبه‌ری به‌ كوردی ناوه‌ندی كوردستانه‌وه‌ گرێ ده‌دات. هیچ ده‌وڵه‌تێك له‌م رۆژانه‌دا پشتیوانی له‌ خه‌ڵكی عه‌فرین ناكات. ته‌نانه‌ت رژێمی سووریاش پشتی له‌ خه‌ڵكی عه‌فرین كردووه‌. ئیدی یه‌ك گره‌و هه‌یه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌كۆتاییدا ئه‌مەریكا له‌ كێشه‌كه‌ دێته‌ پێش، چونكه‌ لۆژیكی په‌یوه‌ست به‌ په‌ره‌سه‌ندنی ره‌وشی سووریا ئیدی ده‌ڵێ، ماقووڵ نییه‌ تونده‌ڕه‌وانی ئیسلامی له‌ باكووری سووریادا باڵاده‌ست بن، به‌ڵام ره‌نگه‌ ساته‌وه‌ختی به‌ده‌نگه‌وه‌ هاتنی ئه‌مەریكا و ئه‌وروپاش، پتر له‌وه‌ی ئێمه‌ مه‌زه‌نده‌ی ده‌كه‌ین، درێژه‌ بكێشێت.


په‌یوه‌ست به‌م باسه‌، گرنگه‌ ئاوڕ له‌ پێگه‌ی مێژووییانه‌ی عه‌فرین بده‌ینه‌وه‌، ئه‌و شارێكه‌ له‌ توركیا جیا كرایه‌وه‌، به‌ تایبه‌تی له‌ قه‌زای كلس، توركیا به‌م دواییه‌ به‌ ژماره‌ی 114 هه‌زار كه‌سی دانیشتووانییه‌وه‌، كلسی كرد به‌ پارێزگا (ویلایه‌ت)، ئه‌مه‌ش پاڵی به‌ زۆر كه‌سه‌وه‌ نا پێی وا بێت كه‌ ئه‌م په‌لاماره‌ی توركیا بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی عه‌فرینه‌ بۆ سه‌ر ویلایه‌تی كلس.


عه‌فرین له‌ 14/6/1927دا خرایه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمانگه‌كانی ناوه‌ندیی فه‌ره‌نساوه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی زمانی خه‌ڵكی هه‌ردوو دیوی سنووره‌كه‌ كوردییه‌، كه‌چی هه‌ردوو زمانی عه‌ره‌بی و توركییان به‌سه‌ردا سه‌پاندن، زمانی خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ش به‌ هه‌ردوو به‌ری سنوور كه‌ كوردییه‌، پشتگوێ خرا. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌رشیفی فه‌ره‌نسی بەڕوونی ده‌ڵێت كه‌ عه‌فرین به‌ هه‌ردوو ئایینه‌كه‌ی ئیسلامی سوننه‌ و ئێزدییه‌وه‌، به‌ لای كه‌مه‌وه‌ سه‌دان ساڵه‌ شارێكی كورده‌، ته‌نانه‌ت شارێكی ساغ كوردییه‌.


به‌گوێره‌ی ئه‌رشیفی فه‌ره‌نسی، كورداغ لیوا (سنجه‌ق)ێكی كوردی باجده‌ر و سه‌ربه‌خۆ بوو له‌ سه‌رده‌می عوسمانیدا، لەڕووی كارگێڕییه‌وه‌ سه‌ر به‌ كلس و لەڕووی سه‌ربازییه‌وه‌ سه‌ر به‌ حه‌له‌ب بوو. هێنده‌ی نه‌برد له‌ سه‌ده‌ی هه‌ژده‌مدا، عه‌فرین كرایه‌ ئیداره‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆی سه‌ر به‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانی، كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارێكی خۆجێیی له‌ لای عوسمانییه‌كان نوێنه‌رایه‌تیی ده‌كرد. بنه‌ماڵه‌ی جانپۆڵا (گیان پۆڵا) به‌درێژایی چه‌ندین نه‌وه‌ حوكمڕانیی ئه‌وێیان كرد، به‌رله‌وه‌ی (عه‌لی گیان پۆڵا) ببێته‌ حاكمی حه‌له‌ب.


هه‌رچه‌نده‌ فه‌ره‌نسییه‌كان رووبه‌ڕووی (لیژنه‌ی نیشتمانیی سووریا) بوونه‌وه‌، كه‌ باره‌گاكه‌ی له‌ عه‌نتاب بوو، فه‌ره‌نسا به‌و لیژنه‌یه‌ی ده‌گوت "چه‌ته‌كانی چیا"، ئه‌و لیژنه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئیبراهیم هه‌نانۆ (كوردێكی خه‌ڵكی حارم بوو له‌ گونده‌واری ئیدلب) له‌ په‌یوه‌ندیدا بوو، ئه‌میش له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی سوپای فه‌ره‌نسا پشتی به‌ خه‌ڵكی عه‌فرین به‌ستبوو، وێڕای ئه‌وه‌، فه‌ره‌نسییه‌كان درێژه‌یان به‌ دانانی عه‌فرین وه‌ك یه‌كه‌یه‌كی كارگێڕی دا، له‌ ساڵانی 1925- 1927دا ناوه‌ندی قه‌زایه‌كی نوێیان له‌ عه‌فرین دامه‌زراند. ئیدی له‌نێو شاره‌كه‌دا سه‌رای حكوومه‌ت و بنكه‌یه‌كی جه‌ندرمه‌ و بازاڕێك دروست بوون، ده‌شگوترێت كه‌ ژماره‌ی دانیشتووانی عه‌فرین له‌و سه‌رده‌مه‌دا 800 كه‌س بووه‌.


جێی باسه‌، له‌ ساڵی 1957دا ژماره‌ی دانیشتووانی شاری عه‌فرین 4500 كه‌س بووه‌، له‌ ساڵی 1960دا بۆ 5730 كه‌س به‌رز بووه‌ته‌وه‌.


ماوه‌ته‌وه‌ بڵێین، عه‌فرین (كورداغ) مێژوو خۆی تێدا دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ قوربانییه‌ك له‌ قوربانییه‌كانی سنوور و چڵێسیی هێزه‌یلی هه‌رێمی، به‌ چاوپۆشین له‌ مافی كورد كه‌ ده‌بێ به‌ گوێره‌ی خواستی خۆی ئایینده‌ی خۆی ره‌نگڕێژ بكات. خۆ ره‌نگه‌ هۆیه‌كه‌ش له‌ سنووری ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی عه‌فرین له‌ لایه‌ن توركیاوه‌ نه‌وه‌ستێت، به‌ڵكوو له‌پای هۆی دیكه‌یه‌ كه‌ توركیا ده‌یه‌وێ رێ له‌ كورد بگرێت، نه‌بادا بگه‌نه‌ ده‌ریای سپیی ناوه‌ڕاست. ئه‌مه‌ بۆچوونی توركیایه‌، ئه‌م شته‌ش چه‌ندین جار له‌ كه‌ناڵه‌كانی میدیادا گوتووه‌. ئه‌مه‌ش واتای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هۆی ئه‌وه‌ی توركیا هێرش ده‌هێنێت له‌پای ره‌هه‌ندێكی ستراتیژییه‌وه‌یه‌، هه‌روه‌ها بۆ ئه‌وه‌ی هه‌تا هه‌تایه‌ پشتی كورد بشكێنن.