دادپه‌روه‌رى ئاوڕ بداته‌وه‌ گورگ له‌گه‌ڵ مه‌ڕ ئاو ده‌خواته‌وه‌

دواى كۆده‌تاكه‌ى 14/ى گه‌لاوێژ ئاغاکان گڵۆڵه‌یان کەوتە لێژی

له‌ هه‌موو عێراقدا و به‌ كوردستانه‌كه‌ى خۆمانیشه‌وه‌، دواى كۆده‌تاى 14/ى گه‌لاوێژ (فێئـوداڵ)ەكان به‌ هه‌ر ناوێك بێت (میـر، به‌گ، چه‌له‌بى، ئاغا، شێخى عه‌شیره‌ت) لێیان قه‌وما، به‌تایبه‌تى له‌ گونده‌كاندا كه‌ حكوومه‌تى ئه‌وسا بڕیارى ده‌ست به‌سه‌رداگرتنى زه‌وى و زار و موڵكه‌ داگیركراوه‌ ناشه‌رعییه‌كانیان ده‌ركرد، جا جووتیاره‌كانیش بوون به‌ خاوه‌ن زه‌وى و زار، (واشنتۆن)ى نووسه‌ر ده‌ڵێت: ”هه‌ر ڕژێمێ تواناى هه‌یه‌ هه‌موو شتێكت پێ ببه‌خشێ كه‌ پێویستت پێیه‌تى، هه‌روه‌ها تواناى هه‌یه‌ هه‌ر شتێكت لێ بسێنێ كه‌ هه‌ته‌ “. له‌ په‌ندێكى فه‌ڕه‌نسیشدا هاتووه‌: ”گۆڕستانه‌كان پڕن له‌وانه‌ى كـه‌ وایـان ده‌زانـى خه‌ڵك ناتوانێ ده‌ستبه‌رداریان بێت“. هه‌روه‌ك پێشتر ئاماژه‌م پێ كرد، لێره‌دا ته‌نیا باس له‌ گونده‌كانى ده‌شتى هه‌ولێر ده‌كه‌م، به‌تایبه‌تى ده‌ڤه‌ره‌كانى دزه‌ییایەتى كه‌ ئاغایان هه‌بووه‌ و ئه‌وانیش دواى كۆده‌تاكه‌ى 14/ى گه‌لاوێژ گڵۆڵه‌یان كه‌وته‌ لێژى و له‌ گونده‌كانیان ده‌ربه‌ده‌ر و كران، به‌ تایبه‌تى ئه‌و ئاغانه‌ى كه‌ به‌رامبه‌ر به‌ كرمانجه‌كان زوڵم و زۆردارى و داگیركارییان هه‌بووه‌، له‌پاڵ چه‌وساندنه‌وه‌یاندا، كه‌ تا ئاستێك توندوتیژییش به‌رامبه‌ر به‌ ئاغاكان كرا، ئه‌ویش نه‌ك به‌رامبه‌ر به‌ هه‌موو ئاغاكان، چونكه‌ له‌نێو ئاغاكانیشدا هه‌بوون پیاوى باش و دادپه‌روه‌ر و نشتمانپه‌روه‌ر بوون، به‌ڵێ، كه‌ یاساى چاكسازیى زه‌وى و زار ده‌رچوو، جووتیاره‌كان بوون به‌ خاوه‌ن زه‌وى و ئاغاكانیش زۆربه‌ى زه‌وى و زاره‌كانیان له‌ده‌ست دا و وه‌كوو هه‌موو جووتیارێك زه‌وییان بۆ هێشتنه‌وه‌، به‌ڵام دواى ئه‌وه‌ى له‌ لایه‌ن به‌عسیی‌كانه‌وه‌ كۆده‌تا به‌سه‌ر عه‌بدولكەریم قاسمدا كرا، دۆخه‌كه‌ به‌ بارێكى تردا كه‌وته‌وه‌، له‌ 1961 شۆڕشى ئه‌یلوولى مه‌زن به‌رپابوو:


1- هه‌ندێك له‌و جووتیارانه‌، یان بڵێین كرمانجى گوند، بوون به‌ پێشمه‌رگه‌ و چوونه‌ ڕیزى شۆڕشى ئه‌یلوول و ژیانێكى شه‌ڕه‌فمه‌ندانه‌یان هه‌ڵبژارد، هه‌روه‌ها له‌ ساڵى 1963دا كه‌ رژێمى به‌عس دڕندانه‌تر كه‌وته‌ ڕاوه‌دونان و گرتنى خه‌ڵك و وێرانكردنى گونده‌كان، هه‌روه‌ها گرتنى شیوعییه‌كان و ئه‌شكەنجه‌دانیان، زۆربه‌ى كادیرانى حزبى شیوعیش چوونه‌ ڕیزى شۆڕشى ئه‌یلوولەوە.


2- هه‌ندێك له‌و ئاغایانه‌ى كه‌ پێشتـر ناسرابوون به‌وه‌ى گیانى نشتمانپه‌روه‌رى و كوردایه‌تی و دادپه‌روه‌رییان هه‌بووه‌، ئه‌وانیش زوڵم و زۆرى و دڕندایه‌تىی به‌عسیان قه‌بووڵ نه‌كرد و بوون به‌ پێشمه‌رگه‌ و چوونه‌ ڕیزى شۆڕشەوە.


3- جا ئه‌و ئاغایانه‌ى هاتنه‌ نێو شار، هه‌روه‌ها كرمانجه‌كانیش، به‌ چ بارێك داكه‌وته‌وه‌؟


* كرمانجه‌كان بۆ بژێوى و ژیانكردن، پێناسه‌كانیان گۆڕى و له‌(جووتیار)وه‌ بوون به‌ (كرێكار)


* هه‌ندێك له‌ ئاغاكان كه‌ پاره‌ و پوولیان هه‌بوو، بوون به‌ خاوه‌نى كۆمپانیا و فابریقه‌ و موڵك و به‌رژه‌وه‌ندیى تایبه‌ت، هه‌ندێكیان خزابوونه‌ نێو داموده‌زگاكانى ئه‌من و موخابەراتی حكوومه‌تى ئه‌وسا و هه‌ندێكیش بوون به‌ سه‌رۆك جاش. جا باره‌كه‌ وا كه‌وته‌وه‌، ئاغاكان (فێئوداڵ) بوونه‌(برژوا) جووتیاره‌كانیش هاتنه‌وه‌ به‌رده‌ستیان و له‌ لایان بوون به‌ كرێكار، یان جاش و به‌رده‌ست و خزمه‌تكار و سه‌ركار.


- ئه‌وه‌ندى خۆم بینیومه‌، كه‌ له‌گه‌ڵ باوكم و دایكم ده‌چوومه‌ گونده‌كانى ده‌شتى هه‌ولێر، یان له‌ مێوانه‌كانمان گوێبیست ده‌بووم، ئه‌گه‌ر چه‌ند دیارده‌ و حاڵه‌تێكى نێو گونده‌كان بخه‌مه‌ روو لێره‌وه‌ ده‌ست پێده‌كه‌م:

 

أ- دیـوه‌خــان:
* زۆربه‌ى دیوه‌خانه‌كانى گونده‌كان پێكهاتبوون له‌ ژوورێكى لاكێشه‌یى گه‌وره‌، به‌ لباد و مافوورى ڕاخراو، له‌ ناوه‌ڕاستى دیوه‌خان ئاگردانێك ده‌بینرا له‌ گۆشه‌ و سووچێكى دیوه‌خانیش ئاگردانێكى تر یان مه‌نقه‌له‌یه‌كى گه‌وره‌ى پڕ له‌ پشكۆى ڕه‌ژوو و قاوه‌چى لێى ده‌ستبه‌كار دەبوو، ئاغا له‌ سه‌رینگانى سه‌ره‌وه‌ پاڵى به‌ بالیفێكى خڕیله‌ى چه‌شنى باگردین ئاسا ده‌دا و نێسكه‌ى سمێڵانى ده‌هات، ئه‌گه‌ر ئاغاژن عاجزى نه‌كردبا یان كێشه‌یه‌كى بۆ نه‌ڕخسابا، مه‌لایه‌كیش به‌ ته‌نیشته‌وه‌ى بوو، به‌ڵام هه‌موو مه‌لایه‌كیش نا، چونكه‌ له‌ مه‌لاكانیش هه‌بوون له‌گه‌ڵ حه‌ق و ڕه‌وادا بوون و رۆحى كورد په‌روه‌ریشیان هه‌بوو، هه‌روه‌ها زۆربه‌ى كات موختارى گوندیش ئاماده‌یى هه‌بوو له‌ دیوه‌خاندا، خه‌ڵكى عەوام و گوندى، یان بڵێن كرمانج و ده‌سته‌ و پێیه‌كان له‌خواره‌وه‌ى دیوه‌خان، یان له‌ناو پێڵاوان داده‌نیشتن، ئاغا هه‌ر زوو زوو ده‌عوه‌ت و خوانى دیوه‌خانى ئاماده‌ بوو بۆ كه‌سایه‌تییه‌كان و مەئموورانى حكوومه‌ت و كاربه‌ده‌ستان، بۆ ڕایىكردنى ئیش و كاره‌كانى، یان په‌رده‌پۆشكردنى زوڵم و تاوانه‌كانى. ئه‌وكات پۆلیسى سواره‌ ده‌چووه‌ گونده‌كان بۆ گرتن و ته‌بلیغكردنى گه‌نجان بۆ خزمه‌تى سه‌ربازى، جا ئاغا ویستباى یه‌كێك بشارێته‌وه‌ و نه‌ڕوا بۆ سه‌ربازى، ئه‌وه‌ باشچاوەش و پۆلیسه‌كانى نانخواردى ده‌كرد و ڕازییان ده‌كردن، ئه‌گه‌ر ڕقى له‌ كه‌سانێكیش هه‌ڵگرتبا كه‌ گوێڕایه‌ڵى ئاغا نه‌بوونه‌، ئه‌وه‌ گه‌نجه‌كه‌ى ته‌سلیم ده‌كردن و ڕاپێچیان ده‌كرد بۆ سه‌ربازى، خۆ له‌و ده‌عوه‌ته‌ گه‌ورانه‌ى ئاغا ده‌یكرد، ده‌بوایه‌ باجه‌كه‌ى جووتیاره‌كان بیده‌ن به‌ ده‌ست و دیارییانه‌وه‌ بۆ ماڵى ئاغا، هه‌ر له‌ كاوڕ و عه‌له‌شیش و مریشك و شتى تر، هه‌تا له‌ كچ به‌ مێردانیش ده‌بوایه‌ به‌ ئاگادارى ئاغا بوایه‌، ئه‌مه‌ تا ساڵانى ناوه‌ڕاستى هه‌فتاكانیش، به‌ڵام دواتر بنیاتنانى دیوه‌خان به‌ شێوه‌یه‌كى سه‌رده‌میانه‌ و جوانكارییه‌كى دى ده‌بیندرێ، ئێمه‌ قسه‌مان له‌سه‌ر دیوه‌خانه‌كانى ئه‌وساى به‌ر له‌ ساڵانى هه‌فتاكان و به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌تره‌.

 

له‌ دیوه‌خانان چ ده‌گوزرا؟
* له‌ناو دیوه‌خاندا ئه‌و وته‌یه‌ بووه‌ به‌ په‌ند كه‌ ئاغاكان، یان دار و ده‌سته‌كانیان گوتوویانه‌ (كرمانج سـاوه‌ بـڕاوه‌) واته‌ ئه‌گه‌ر كرمانج تێر بوو چاوى سوور ده‌بێ و سمێڵى گڤــ ده‌بێ، یان پیاوێك ده‌کوژێ یان ژنێك هه‌ڵده‌گرێ.


*له‌ده‌ره‌وه‌ى دیوه‌خانیش ئه‌و كرمانجانه‌ى خاوه‌ن كه‌ڕامه‌ت و جوامێر بوون، له‌ ناخى خۆیاندا دژ به‌ زوڵم و ئاغایه‌تى و نادادپه‌روه‌رى بوون، ئه‌م وتانه‌، له‌ ئه‌وانه‌وه‌ سه‌رى هه‌ڵداوه‌(ئیمڕۆ ئێره‌ دیوه‌خانه‌... سبه‌ینێ هێللانه‌ى مشكانه‌) یان (گۆزه‌ى سوور و ئاوى شه‌وێ ... ئاغا و كرمانج رێك ناكه‌وێ).


* ئه‌و خه‌ڵكه‌ عەوامه‌ى گوندنشین، ئه‌گه‌ر ئاغا بۆ كارێكى ڕاسپاردبا كه‌ سه‌ركارى ئاغا ده‌یهێنا، ده‌بوایه‌ ده‌ست له‌ سینگ و به‌ (بــه‌ڵێ وایه‌) وه‌ڵامه‌كه‌ى بێت، ده‌نا وشه‌ى (نا) به‌ بارێكى مه‌رگه‌سات بۆى ده‌كه‌وته‌وه‌، ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ له‌ لانى سایكۆلۆژییه‌وه‌ له‌ مێشكمدا كارى كردبوو، ئه‌وه‌تا له‌م كۆپله‌ شیعره‌مدا كه‌ له‌ دیوانى (شه‌واره‌)دا هه‌یه‌ له‌ 1978 به‌ چاپم گه‌یاندووه‌، تیایدا ده‌ڵێم:


له‌ كۆشك و خانه‌ى قه‌یسه‌ر و
ده‌ست له‌ سینگ و بـه‌ڵێ وایه‌
نه‌نووشتامه‌وه‌ و وتم - نا-
له‌ خاچى برسیه‌تییان دام
زه‌نگى مردنیان بۆ لێ دام
مۆمى نانیان كوژاندمه‌وه‌.
به‌ڵام- نا- نا-
بوو به‌ مەسیح، بوو به‌ سـوقرات
بـوو به‌ چـرا
برسیه‌تیمى ڕه‌وانده‌وه‌