حکوومەتی عه‌ننازی

كورد و ده‌وڵه‌ت له‌ مێژوودا - 14

زاراوه‌ی (عه‌نناز)ى بۆ یه‌كه‌مین جار له‌لایه‌ن مێژوونووسى ئیسلامى (ئیبنوئه‌له‌سیر) له‌ به‌رهه‌مه‌كه‌یدا (الكامل فی التأریخ) به‌كار هێنراوه‌. (د. حیسام ئه‌دین نه‌قشبه‌ندى)ش له‌ تێزى ماسته‌رنامه‌كه‌یدا به‌ناوی (الكرد فی دینور وشهرزور خلال الربع والخامس الهجریین) به‌ (عه‌نناز) ناوى هێناوه‌، له‌كاتێكدا هه‌ندێك مێژوونووسی تر به‌ (عه‌ییار و عه‌نان) ناویانى هێناوه‌. واته‌ حكوومه‌ته‌كه‌ چه‌ند ناوێكی بووه‌. كاتێكیش ده‌مانه‌وێت ناوچه‌یه‌كى سنوورى ده‌سه‌ڵاتى ئه‌م حكوومه‌ته‌ و هه‌ڵكه‌وته‌ى جوگرافى ده‌ستنیشان بكه‌ین، ڕووبه‌ڕووى چه‌ندین كێشه‌ ده‌بینه‌وه‌، كـه‌ لــه‌سه‌رووى هه‌موویانه‌وه‌ كه‌میى سه‌رچاوه‌ و دیارینه‌كردنى سنووره‌كه‌یه‌تى. هۆكارى ئه‌وه‌ش ململانێى ناوخۆیى‌ و پیلان ‌و هێرشى ده‌ره‌كى بووه‌ بۆ سه‌ریان. ئه‌مه‌ش به‌به‌رده‌وامى سنووره‌كه‌ى خستووەته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. واته‌ كاتێك حكوومه‌ته‌كه‌ دوور بووبێت له‌ ناكۆكى‌ و ململانێى ناوخۆیى‌ و ده‌ستێوه‌ردانى ده‌ره‌كى، له‌وپه‌ڕى ده‌سه‌ڵاتیدا بووه‌ و ده‌ستى به‌سه‌ر شاره‌كانى (حولوان، دینه‌وه‌ر، قه‌ره‌مسین، ئه‌سه‌دئاوا، شاره‌زوور، سومه‌یره‌، سامغان، داقوق، خانیجار، خانه‌قین، به‌نده‌جین، دسكره‌)دا گه‌یشتووه‌. كاتێكیش ڕووبه‌ڕووی ململانێ ناوخۆیی و شاڵاوی ده‌ره‌كی بووبێته‌وه‌، سنووره‌كانی به‌رته‌سك بووەته‌وه‌.


ده‌ركه‌وتنى ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ وه‌ك سه‌رجه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ كوردییه‌كانى سه‌ده‌كانى ناوه‌ڕاست زۆر دیار نییه‌‌ و ده‌ركه‌وتنى به‌وردى نازانرێت، به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ زانراوه‌ كه‌ (ئه‌بولفه‌تح موحه‌ممه‌دى كوڕى عه‌نناز) له‌ ساڵی 991ز تا ساڵى 1010ز، فه‌رمانڕه‌وایه‌تیى شارى (حولوان) ‌و ده‌وروبه‌رى كردووه‌، بۆیه‌ ده‌كرێت ساڵى 991ز، به‌ ساڵى دامه‌زراندنى ئه‌م حكوومه‌ته‌ بزانرێت، كه‌ له‌لایه‌ن ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ى تیره‌ى (شازنجانى) هه‌رێمى لۆڕستانه‌وه‌ دامه‌زراوه‌. ئه‌و ڕۆژگاره‌شى (ئه‌بولفه‌تح) بنیاتى ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی دا، دوو ڕووداوى سه‌ره‌كى ڕۆڵیان له‌ دامه‌زراندنیدا بینى، یه‌كه‌میان ململانێی ناوخۆیى نێوان (به‌درى كوڕى حه‌سنه‌وى)‌ و (هیلالى كوڕى به‌در) له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات، كه‌ (هیلال) دایكه‌وه‌ سه‌ر به‌ تیره‌ی (شازنجانى) بوو. ئه‌وه‌ش زه‌مینه‌ى ده‌ست خستنه‌ ناو كاروبارى حكوومه‌تى حه‌سنه‌وى بۆ سه‌رۆكى تیره‌ى شازنجان (ئه‌بولفه‌تح) ڕه‌خساند، تا له‌سه‌ر حیسابى حكوومه‌تى حه‌سنه‌وى و به‌هۆى پشتگیریى (هیلالى كوڕى به‌در)ه‌وه‌ سنوورى ده‌سه‌ڵاتى فراوان بكات. هۆكاری دووه‌م ململانێ نێوان بوه‌یهییه‌كان‌ و ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تى عه‌باسى له‌لایه‌ك ‌و بوه‌یهییه‌كان ‌و بنه‌ماڵه‌كانى (به‌تایح و عه‌قیل)ى عه‌ره‌بى‌ و (شاهینى كوردى) له‌لایه‌كى تره‌وه‌، بۆشاییه‌كى له‌ ناوچه‌ی حولوان ‌و ده‌وروبه‌رى دروست كردبوو، بۆیه‌ نه‌ خه‌لافه‌تى عه‌باسى‌ و نه‌ بویهییه‌كان، كه‌ دوو زلهێزى ئه‌و ڕۆژگاره‌ بوون و نه‌په‌رژانه‌ سه‌ر ئه‌و ناوچه‌یه‌‌ و كۆسپیان له‌به‌رده‌م سه‌رۆك تیره‌ى شازنجانى دروست نه‌كرد. به‌وه‌ش زه‌مینه‌ی دامه‌زراندنی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ ڕه‌خسا.


له‌ مێژووى ئه‌م حكوومه‌ته‌دا (شه‌ش) ئه‌ندامی بنه‌ماڵه‌ى عه‌ننازى جڵه‌وى ده‌سه‌ڵاتیان كه‌وته‌ده‌ست. له‌و ماوه‌یه‌شدا حكوومه‌ته‌كه‌ كه‌وته‌ نێو ململانێی توندی دوو ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تى ئیسلامی (عه‌باسی و سه‌لجوقى) سوننه‌ و (بوه‌یهی و فاتیمی) شیعه‌، له‌پاڵ ململانێ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تى عوقه‌یلی عه‌ره‌بی له‌ شاری مووسڵ و ده‌وروبه‌رى. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌م حكوومه‌ته‌ ساڵانێكی له‌ ململانێى توند و خوێناوی له‌گه‌ڵ ئه‌و هێزه‌ ڕكه‌به‌رانه‌ی یه‌كتر تێپه‌ڕاند، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا توانی وه‌ك سه‌رجه‌م ده‌سه‌ڵاته‌كانى سه‌رده‌مه‌كه‌ى خۆى ڕۆڵی مێژوویى خۆى بگێڕێت و له‌ زۆربه‌ی بواره‌ ژیارییه‌كاندا كاریگه‌رى خۆیان له‌سه‌ر سنوورى ده‌سه‌ڵاتى‌ و ده‌وروبه‌رى به‌جێ بهێڵێت. ئه‌وه‌ش به‌هۆی ئابوورییه‌ به‌هێزه‌كه‌یه‌وه‌ بوو. به‌تایبه‌ت له‌ به‌رهه‌مه‌ كشتوكاڵییه‌كانى (خورما، هه‌نجیر، هه‌نار، ترێ). (شاره‌زوور)یش شار‌ و ناوچه‌یه‌كى ئاوه‌دان‌ و به‌پیت بوو، ئه‌مه‌ و جگه‌ له‌ سامانى ئاژه‌ڵ، كه‌ بنه‌مایه‌كى ترى ئابوورى حكوومه‌ته‌كه‌ بوون. به‌و پێیه‌شى سنوورى ده‌سه‌ڵاتى حكوومه‌ته‌كه‌ له‌نێوان هه‌رێمه‌كانى (كوفه‌ و به‌سره‌) له‌ خۆرئاوا‌وه‌ ئیسفه‌هان‌ و خوزستان، له‌ به‌رى خۆرهه‌ڵات‌ و وڵاتى ده‌یله‌م له‌ باكوور بوو، شار و ناوچه‌كانى ئه‌م حكوومه‌ته‌ وه‌ك وێستگه‌یه‌كى كاڵا بازرگانییه‌كانى ئه‌و هه‌رێمانه‌ وابوون. سه‌ره‌ڕاى ئه‌و بوارانه‌ش كانه‌كانى (ئاڵتوون‌ و زیو‌ و ئاسن) له‌ به‌نرخترین كانه‌كانى سنوورى ناوچه‌ جوگرافییه‌كه‌ى بوون، كه‌ له‌لایه‌ن دانیشتوان ‌و خاوه‌ن پیشه‌وه‌رانى ئه‌م بواره‌وه‌ ده‌رده‌هێنران ‌و كارى پیشه‌سازى‌ و بازرگانى پێوه‌ ده‌كرا.


له‌ بوارى ڕۆشنبیریى خوێندنیشدا، ناوبانگى خۆی هه‌بوو. له‌م ڕووه‌وه‌ زاناى ئایینى (ئه‌بولقاسمى حولوانى) زانایه‌كى پایه‌به‌رز و ناسراوى سه‌رده‌مى خۆى بوو. هه‌روه‌ها (ئه‌بوعه‌بدوڵا سولیمان كوڕى ئه‌بوتالیب) شاره‌زایه‌كى بوارى ئه‌ده‌ب‌ و ڕۆشنبیرى سه‌رده‌مه‌كه‌ى بوو. (شێخ ئه‌بوسه‌عد كوڕى یه‌حیاى حولوانى)ش سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى زانا و دیپلۆماتێكى سه‌رده‌مه‌كه‌ى بوو. ته‌نانه‌ت له‌لایه‌ن خه‌لیفه‌ (موسته‌هیز بیللا) عه‌باسى بانگهێشتى به‌غدادى پایته‌خت كرا و چه‌ندین كارى دیپلۆماسى خه‌لافه‌تى عه‌باسى پێ سپێردرا. سه‌رجه‌م ئه‌و زانا و ئه‌دیب‌ و شاره‌زایانه‌ له‌ خوێندنگاكانى سنوورى حكوومه‌تى عه‌ننازی و له‌ شاره‌كانى (دینه‌وه‌ر ‌و حولوان) په‌روه‌رده‌ بوون.


سه‌ربارى ئه‌و قورسایى‌ و ده‌سه‌ڵاته‌ى تیره‌ى شازنجانى كوردى له‌ به‌شێكى كوردستاندا خستیانه‌ روو، زۆرى نه‌خایاند ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان ڕووى له‌ لاوازى كرد، كه‌ دواجار به‌ ڕووخانی حكوومه‌ته‌كه‌یان دوایی هات. سه‌ره‌كیترین هۆكاریش ناكۆكیى نێوان ئه‌ندامانى بنه‌ماڵه‌كه‌، هۆكارى له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵوه‌شانى یه‌كێتیى بنه‌ماڵه‌یى بو‌و، كه‌ زه‌مینه‌ی ده‌ستێوه‌ردانى ده‌ره‌كى بۆ كاروبارى ناوخۆیى ڕه‌خساند. هه‌روه‌ها سیاسه‌تى خه‌لیفه‌ (موسته‌رشد بیللاى عه‌باسى) بۆ سه‌رله‌نوێ گه‌ڕانه‌وه‌ى قوڕسایى خه‌لافه‌تى عه‌باسى بۆ دۆخى جارانى، هۆكارێكی تری كۆتایی هاتن بوو به‌و ده‌سه‌ڵاته‌. دیاره‌ ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی تواناى سه‌ربازیى حكوومه‌ته‌كه‌ له‌ئاست تواناى سه‌ربازیى ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی عه‌باسى‌ و سه‌لجوقییه‌كان، له‌ گرنگترین فاكته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانى ڕووخاندنى حكوومه‌ته‌كه‌ بوون.


سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
أبن الاثير: الكامل فی التاریخ.
محمد أمین زكی بك: تاریخ الدول و الامارات الكردیه‌ فی العهد الاسلامی.
جه‌میل به‌ندی ڕۆژبه‌یانی: مێژووی حه‌سنه‌وه‌ی و عه‌ییاری.