كاتێ له‌من تێنه‌گه‌ی دیارە کە کوردی نازانی!

 

مامۆستا هێمن هاتبووە کرماشان، ئێوارەیەک ویستمان بڕۆین سەردانی "تاقوەسان" بکەین، پێش باخچەی شارۆچکەی "مه‌سکه‌ن"، پیرەمێردێک لەسەر عەرەبانەیەک خەیاری تارۆزیی دەفرۆشت و بە دەنگی بەرز بانگی دەکرد: "خێار شێنگ سێ گلە دەمە یەی تمەن". واتە: (خەیاری تارۆزی سێ دانەی دەدەمە یەک تمەن). مامۆستا هێمن کە لەم ڕستەیە تێنەگەییشتبوو، چووە پێش و بە پیرەمێردەکەی گوت: "چ هەرا هەرایەکتە، دەڵێی چی؟!".


من زانیم پیرەمێردەکەش شتێک لە قسەکانی مام هێمن تێنەگەییشتووە، بۆیە قسەکانی مام هێمنم بۆی کردە شێوه‌زاری(فه‌یلی/كه‌ڵهوڕی).


کابرا تووڕە بوو و بە دەنگی بەرز هاواری کرد: "بچوو بچوو خاڵوو، کوردی نیەزانی". واتە: (بچۆ بچۆ خاڵۆ.. کوردی نازانی).


قسەکانی کابراشم بۆ مام هێمن کردە موکریانی. مامۆستا هێمن خێرا پیرەمێردە كرماشانیەکەی لە ئامێز گرت و ڕایمووسی و پێی گوت: "تۆ ڕاست دەکەی، کاتێ کە من لە شێوەزاری تۆ تێناگەم، دیارە کە کوردی نازانم".


ئه‌م بیره‌وه‌رییه‌، نووسه‌ر و مێژوونووسی كورد ڕه‌وانشاد کاک "ئەحمەدی شەریفی" گێڕاویەتیه‌وە.


له‌پێشهاته‌كانی ئه‌م دواییه‌دا له‌باشوور و ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان، واته‌پێش پرۆسه‌ی ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی كوردستان و پاش پرۆسه‌كه‌، وه‌پێش خیانه‌تی 16ی ئۆكتۆبه‌ر و پاش ئه‌و خیانه‌ته‌نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانییه‌، هه‌روه‌ها له‌خۆپیشاندانه‌كانی ئه‌مدواییه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان و پارێزگاكانی ئێران، خانه‌قین، مه‌نده‌لی، ئیلام، كرماشان و لوڕستان، به‌شێوه‌زاره‌ڕه‌سه‌نه‌كه‌ی خۆیان، كۆمه‌ڵێك قسه‌ی نه‌گوتراویان گوت. هه‌ڵبه‌ته‌ئه‌گه‌ر دیواره‌كان كوردی بزانن و قسه‌كانیان بیبیستن!! لێره‌دا مه‌به‌ستم له‌دیواره‌كان، هه‌ندێك پارت و لایه‌نی كوردستانییه‌. پێچه‌وانه‌ی ئه‌و تۆمه‌تانه‌ی كه‌به‌به‌رده‌وام ده‌خرێنه‌پاڵ كوردانی فه‌یلی كه‌گوایه‌مه‌زهه‌به‌كه‌یان خستووه‌ته‌پێش نه‌ته‌وه‌كه‌یان، خانه‌قین به‌(97%) ده‌نگی به‌ڵێ، ده‌نگی بۆ‌سه‌ربه‌خۆیی كوردستاندا. پاش خیانه‌تی 16ی ئۆكتۆبه‌ریش یه‌كه‌م شار بوو كه‌دژ به‌میلیشیاكانی حه‌شدی شه‌عبی ڕاپه‌ڕی. خه‌ڵكی كرماشانیش پاش به‌ڕێوه‌چوونی ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی و سه‌ركه‌وتنی پرۆسه‌كه‌، هاوشێوه‌ی سه‌دان كه‌س له‌ هاونیشتمانیانی دیكه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌ ورمێ، بانه‌، سنه‌، سه‌قز، مه‌هاباد، مه‌ریوان، ڕژانه‌ نێو شه‌قامه‌كان و به‌ده‌م گوتنه‌وه‌ی چه‌ندین دروشمی نه‌ته‌وه‌یی و به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاڵای كوردستان و ئاهه‌نگگێڕان، پاڵپشتیی خۆیان بۆ پرۆسه‌ی ڕیفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیی كوردستان ده‌ربڕی. هه‌روه‌ها له‌خۆپیشاندانه‌كانی ئه‌مدواییه‌ی ڕۆژهه‌ڵات و پارێزگاكانی ئێران، لاوانی كرماشان به‌وتنه‌وه‌ی دروشمه‌كانی (بژی كوردستان، بژی پێشمه‌رگه‌.. كوردستان یه‌ك وڵاته‌، كرماشان ڕۆژهه‌ڵاته‌)، سه‌رله‌نوێ مه‌سجێكی سیاسی-نه‌ته‌وه‌یی نوێیان نارد. مه‌سجه‌كه‌دوولایه‌نه‌بوو، له‌لایه‌كه‌وه‌په‌یامێك بوو بۆ داگیركه‌رانی كوردستان كه‌كرماشان به‌شێكی جودانه‌كراوه‌له‌كوردستان و بزووتنه‌وه‌ڕزگاریخوازه‌كه‌ی، له‌هه‌مانكاتیشدا په‌یامێك بوو بۆ پارت و لایه‌نه‌سیاسیه‌كوردستانیه‌كان كه‌شۆڕش هێشتا له‌كرماشاندا زیندووه‌و چیتر نابێت له‌وه‌زیاتر پشتگوێ و په‌راوێز بخرێت.


به‌سڕینه‌وه‌ی سنووره‌ده‌ستكرده‌كان، ئه‌م ناوچانه له‌گه‌ڵ به‌دره‌و جه‌سان و زوڕباتیه‌، به‌شێك له‌هه‌مه‌دان و كۆمه‌ڵێك ناوچه‌ی تر، ده‌كه‌ونه‌باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی نه‌خشه‌ی كوردستانی گه‌وره‌ی داگیركراو كه‌خودی خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌پێی ده‌ڵێن "كوردستان خوارین"، واته‌"كوردستانی خواروو". ژماره‌ی دانیشتووانی ئه‌م به‌شه‌ی كوردستانیش به‌(7-8) ملیۆن كه‌س مه‌زه‌نده‌ده‌كرێت. واته‌دوو ئه‌وه‌نده‌ی ژماره‌ی دانیشتووانی هه‌رێمی باشووری كوردستان. له‌ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان و تاران و ناوچه‌كانی تری ناوه‌ڕاست و خوارووی ئێران نزیكه‌ی (6) ملیۆن كه‌س و له‌باشووری كوردستان و به‌غداو ناوچه‌كانی دیكه‌ی ناوه‌ڕاست و باشووری عێراق و ئه‌و كورده‌فه‌یلیانه‌ی كه‌به‌هۆی كۆچپێكردنی زۆره‌ملیه‌وه له‌عێراق ده‌ركراون و پاشان له‌ڕێگه‌ی ئێرانه‌وه‌بۆ وڵاتانی ئه‌ورۆپی و ئه‌مه‌ریكا كۆچیان كردووه‌، به‌(1-2)‌ملیۆن كه‌س مه‌زه‌نده‌ده‌كرێن. زۆرینه‌ی خه‌ڵكی ئه‌م ناوچانه‌، به‌شێوه‌زاری كوردی(فه‌یلی/كه‌ڵهوڕی) قسه‌ده‌كه‌ن. هه‌مان ئه‌و شێوه‌زاره‌ی كه‌مامۆستا هێمنی موكریانی گوتوویه‌تی کە "ئه‌گه‌ر من لەو شێوەزاره‌ تێنه‌گەم، دیارە کە کوردی نازانم".


به‌داخه‌وه‌له‌ئێستادا، له‌به‌شه‌كانی دیكه‌ی كوردستان، نه‌ك ته‌نها ‌شێوه‌زاره‌كه‌مان غه‌ریبه‌و لێی تێناگه‌ن، ته‌نانه‌ت خۆشمان ناناسن. له‌وه‌ش كاره‌ساتبارتر ئه‌وه‌یه‌كه‌ناوچه‌كانیشمان كه‌به‌شێكی هه‌ره‌گرنگی جیۆگرافیای كوردستانی مه‌زن پێكدێنن، كه‌م كه‌س ده‌توانێت له‌سه‌ر نه‌خشه‌ش پیشانیان بدات. دیاره‌لێره‌دا زیاتر ڕووی قسه‌م له‌سیاسیه‌كان و چینی ڕۆشنبیر و نوخبه‌ی كوردستانه‌.


ئه‌گه‌ر به‌نوێنه‌رایه‌تی ناوچه‌كانی باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان، كرماشان وه‌كوو نموونه‌یه‌ك بهێنمه‌وه‌، ناڵێم هه‌مووان، به‌ڵكوو زۆرینه‌ی سیاسه‌تمه‌دار و چینی ڕۆشنبیر و نوخبه‌ی كوردستان، هێشتاش نازانن كه‌كرماشان گه‌وره‌ترین شاری كوردنشینی كوردستانی گه‌وره‌یه‌. ناشزانن كه‌خودی خه‌ڵكی ناوچه‌كانی باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان، كرماشان به‌پایته‌ختی كوردستانی گه‌وره‌ده‌زانن‌. دڵنیاشم كه‌هێشتا زۆرینه‌یان نازانن،‌كرماشان (330) كیلۆمه‌تر سنووری هاوبه‌شی له‌گه‌ڵ باشووری كوردستاندا هه‌یه‌و به‌هۆی پێگه‌ی گرنگی جیۆگرافی، ده‌وڵه‌مه‌ندیی به‌سه‌رچاوه‌سروشتیه‌كان، فره‌یی و جۆراوجۆری پێكهاته‌و شێوه‌زار و ئاین و ئاینزاكانیه‌وه‌تایبه‌تمه‌ندی فه‌رهه‌نگی و جیۆستراتیژیكی هه‌یه‌. وه‌ناشزانن كه‌كرماشان، یه‌كێكه‌له‌گرنگترین پارێزگا دیرۆكی و فه‌رهه‌نگیه‌كانی كوردستان كه‌شارستانیه‌ته‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌هه‌زاره‌كانی پێش زاین و به‌پێی لێكۆڵینه‌وه‌ئاركۆلۆژیه‌كانی سه‌رده‌م، ئه‌شكه‌وته‌كانی ئه‌م پارێزگایه‌وه‌ك یه‌كه‌م شوێنه‌كانی په‌یدابوونی ژیان و نیشته‌جێبوونی مرۆڤ ناسراون.


كرماشان هه‌ر له‌دێرزه‌مانه‌وه‌پڕ بایه‌خ بووه‌و زۆرینه‌ی شاڕێگاكانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین وه‌ك ڕێگای شاهی و ڕێگای هه‌وریشم پێیدا تێپه‌ڕبووه‌و وه‌كوو ده‌روازه‌ی سه‌ره‌كی ئاسیا بۆ میزۆپۆتامیا ڕۆڵێكی تایبه‌تی هه‌بووه‌له‌گواستنه‌وه‌ی شارستانیه‌تی میزۆپۆتامیا بۆ ناوچه‌كانی تری ئاسیا. ته‌نانه‌ت له‌سه‌رده‌ی (19)ی زاین، به‌پێی وته‌ی دیرۆكناسی ئه‌ڵمانی "ئێرنست ئیمیل هێرتزفێڵد"، كرماشان وه‌ك ده‌روازه‌ی ئاسیا ده‌ناسرا. له‌ڕووی ئابووری و سه‌رچاوه‌سروشتیه‌كانه‌وه‌، كرماشان یه‌كێكه‌له‌ده‌وڵه‌مه‌ندترین ناوچه‌كانی كوردستان. خاكی پڕپیتی كشتوكاڵ، دارستانه‌كان، كانی ئاوه‌كان، نه‌وت، غاز، قیری سروشتی، سیلیس، دولومیت و...هتد، له‌كرماشاندا به‌زۆری هه‌ن كه‌له‌جیهانی ئه‌مڕۆدا وه‌كوو گرنگترین و به‌نرخترین سه‌رچاوه‌سروشتیه‌كان دێنه‌هه‌ژمار كه‌بۆ دابینكردنی پێداویستیه‌سه‌ره‌كیه‌كانی مرۆڤ ڕۆڵێكی تایبه‌تیان هه‌یه‌و هه‌روه‌ها له‌جیهانی ئه‌مڕۆدا به‌پێداویستیه‌سه‌ره‌كیه‌كانی پێشكه‌وتنی ئابووری داده‌نرێن. سه‌رچاوه‌یه‌كی سروشتی وه‌كوو نه‌وت كه‌به‌ئاڵتونی ڕه‌ش ناسراوه‌، له‌دنیای ئه‌مڕۆدا یه‌كێكه‌له‌پێداویستیه‌سه‌ره‌كیه‌كانی مرۆڤ و (45%) وزه‌ی جیهان دابین ده‌كات. له‌پارێزگای كرماشان ڕۆژانه‌به‌ده‌یان هه‌زار به‌رمیل نه‌وتی خاو به‌پاكی (42%) هه‌نارده‌ی ده‌ره‌وه‌ده‌كرێت. هه‌روه‌ها پارێزگای كرماشان به‌ناوه‌ندی كشتوكاڵی ئێران به‌ناوبانگه‌و زۆرترین ڕێژه‌ی گه‌نمی ئێران له‌كرماشان دابین ده‌بێت.


نه‌ك ته‌نها كرماشان، كرماشان ته‌نها نموونه‌بوو، به‌ڵكوو لوڕستان و ئیلام و خانه‌قین و به‌دره‌و جه‌سان و ناوچه‌كانی تری باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستانیش، هاوشێوه‌ی كرماشان، له‌گرنگترین و هه‌ستیارترین ناوچه‌كانی كوردستانی گه‌وره‌ن. بۆیه‌ناكرێت له‌لایه‌ن پارت و لایه‌نه‌سیاسیه‌كوردستانیه‌كانه‌وه‌سانسۆر بكرێن و په‌راوێز و پشتگوێ بخرێن، به‌ڵكو ده‌بێت پلان و به‌رنامه‌و ستراتیژیان بۆ هه‌بێت و كاریان له‌سه‌ر بكرێت. نه‌ك به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌(10) خوله‌ك به‌رنامه‌ی ته‌له‌فزیۆنی به‌شێوه‌زاری كوردی(فه‌یلی/ كه‌ڵهوڕی) به‌چه‌ند ملیۆن خه‌ڵكی ئه‌و ناوچانه‌ڕه‌وا نه‌بینرێت.