كورد و ده‌وڵه‌ت له‌ مێژوودا - 8

یه‌كه‌مین ده‌وڵه‌ت خاكی كوردستان و نه‌ته‌وه‌ی كوردى كه‌وته‌ بنده‌ست، ده‌وڵه‌تى هه‌خامه‌نشینی پارسی بوو

ڕووخان و كۆتایی ده‌وڵه‌تى ماد له‌ ساڵی 550پ.ز، له‌لایه‌ن كۆرشى كوڕى كه‌مبوجیه‌ى پارسی، به‌ كۆتایی سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتدارێتیی كورد داده‌نرێت له‌ خاكی خۆیی و له‌ مێژووی كۆندا، چونكه‌ دوای ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ خاكی كوردستان كه‌وته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی چه‌ندین زلهێزی ناوچه‌یی و جیهانی. به‌و ڕووداوه‌ش و تا چه‌ندین سه‌ده‌ی دواتر كورد له‌ سیسته‌می ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌تداری دابڕاو و لێ بێبه‌ش كرا. یه‌كه‌مین ده‌وڵه‌تیش خاكی كوردستان و نه‌ته‌وه‌ی كوردى كه‌وته‌ بنده‌ست، ده‌وڵه‌تى هه‌خامه‌نشینی پارسی بوو. ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ش له‌سه‌ر ده‌ستی كۆرشى كوڕى كه‌مبوجیه‌ى پارسى، كه‌ پێشتر ئاماژه‌مان به‌ ناوه‌كه‌ی كرد، له‌ ساڵی 550پ.ز، له‌ پرسپۆلیسى باشووری خاكی ئێران دامه‌زرا. كۆرش له‌ دایكه‌وه‌ ماد و كوڕى ئامیتسى كچى ئه‌ستیاگزى دوایه‌مین پادشای ده‌وڵه‌تى ماد بوو، كاتێك له‌ به‌رەی ڕه‌چه‌ڵه‌كی دایكی هه‌ڵگه‌ڕایه‌وه‌ و شوێن به‌ره‌ی باوكانی كه‌وت و یه‌كه‌مین ده‌وڵه‌تی پارسی (فارسی) له‌سه‌ر شوێنه‌واره‌كانی ده‌وڵه‌تى ماد بۆ ڕه‌چه‌ڵه‌كی باوانی له‌ نه‌ته‌وه‌ی فارس دامه‌زراند. كاره‌كه‌ش بۆ ئه‌و ئاسایی بوو، چونكه‌ به‌ره‌ی باوانی گرت، به‌ڵام بۆ ئێمه‌ی كورد مایه‌ی زیان و پاشه‌كشه‌یه‌كی گه‌وره‌ بوو له‌ پرۆسه‌ی ده‌وڵه‌تداریدا. هه‌ر بۆیه‌ لێره‌ به‌دوا كورد بووه‌ به‌شێك له‌و ده‌وڵه‌ته‌ و خاكه‌كه‌یشی بووه‌ به‌شێك له‌ قه‌ڵەمڕه‌وی ئیمپراتۆڕێتى هه‌خامه‌نشینی. له‌و ساڵه‌شه‌وه‌ تا ساڵی 331پ.ز، هه‌خامه‌نشینییه‌كان فه‌رمانڕه‌وایه‌تیی خاكی ئێران و كوردستان و به‌شێكی عێراق و شامیان كرد. كاتێكیش ئه‌لیكسه‌نده‌ر كوڕى فیلیپی مه‌كدۆنی، دوای سه‌ركه‌وتنی سوپاكه‌ی به‌سه‌ر سوپای داریوشی سێیه‌م، پادشای هه‌خامه‌نشینی له‌نزیك شاری (ئه‌ربێلا- هه‌ولێرى ئێستا)، كۆتایی به‌ قه‌ڵەمڕه‌و و ده‌سه‌ڵاتى ده‌وڵه‌تى هه‌خامه‌نشینیدا هات و كورد و خاكى كوردستان كه‌وتنه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌لیكسه‌نده‌ر و ده‌وڵه‌تی سلوكی یۆنانی. ئه‌وانیش تا ساڵى 250پ.ز، له‌ ناوچه‌كه‌ مانه‌وه‌ و كوردستان و كوردیان كرد به‌ به‌شێك له‌ قه‌ڵەمڕه‌وی ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان، چونكه‌ له‌و ساڵه‌دا ئه‌رشاك له‌ تیره‌ی ئه‌شكانی پارتی له‌ ساڵی 250پ.ز، له‌ به‌ری باشووری خۆرهه‌ڵاتی ده‌ریاچه‌ی خه‌زه‌ر ده‌ستی به‌ هه‌وڵه‌ فراوانخوازییه‌كه‌ی كرد و ده‌وڵه‌تی ئه‌شكانیی دامه‌زراند و كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتیی سلوكییه‌ یۆنانییه‌كان هێنا و خۆی و بنه‌ماڵه‌ و تیره‌كه‌ی كرده‌ سه‌رده‌سته‌ی ده‌سه‌ڵاتی خاكی ئێران و به‌شێكی گه‌وره‌ی كوردستان. به‌و ڕووداوه‌ش كوردستان كه‌وته‌ نێوان ململانێی (ئه‌شكانى- ڕۆمانی) و كوردیش وه‌ك پێكهاته‌یه‌كی هه‌ردوو ده‌وڵه‌ته‌كه‌ باجێكى قورسی ئه‌و ململانێیه‌ دا. له‌و ماوه‌یه‌شدا، كه‌ ئه‌شكانییه‌كان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا بوون، توانییان 38 ئه‌ندامی بنه‌ماڵه‌كه‌یان بگه‌یه‌ننه‌ پایه‌ى ده‌سه‌ڵات و تا ساڵی 224ز، فه‌رمانڕه‌وایه‌تیی خاكی ئێران و به‌شێكی كوردستان و ئه‌رمه‌نستان بكه‌ن. به‌دوای ئه‌وانیشدا ساسانییه‌كان له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌رده‌شێر كوڕى بابه‌ك كوڕى ساسان، له‌ ساڵی 226ز، پێنجه‌مین ده‌وڵه‌ته‌یان له‌سه‌ر خاكی ئێران دامه‌زراند. ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ش وه‌ك كۆرشی هه‌خامه‌نشینی، له‌ باوكه‌وه‌ فارس و له‌ دایكه‌وه‌ كورد بوو، هه‌ر بۆیه‌ فارسه‌كان به‌ ده‌وڵه‌تێكى فارسی و كورده‌كانیش به‌ ده‌وڵه‌تێكی كوردیان زانى. له‌ نێوان ساڵانى 226-641ز، دا، كه‌ ساسانییه‌كان ده‌سه‌ڵاتدارێتیی خاكى ئێران و به‌شێكى كوردستانیان كرد، 35 ئه‌ندامی بنه‌ماڵه‌ی ساسانى گه‌یشتنه‌ پایه‌ی ده‌سه‌ڵات و فه‌رمانڕه‌وایه‌تییان كرد. له‌و ماوه‌یه‌شدا خاكی كوردستان و كورد كه‌وتنه‌ نێو ململانێی سه‌ختى هه‌ردوو ده‌وڵه‌تى (ساسانى- ڕۆمى بێزه‌نتى)، تا ئه‌و كاته‌ی به‌ ڕووخاندنی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ له‌سه‌ر ده‌ستى ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تى ڕاشدی، كۆتایی به‌ قۆناغی مێژووی كۆن هات.


له‌نێوان ساڵى 550پ.ز، كه‌ ده‌وڵه‌تى ماد كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتى هات، تا ساڵى 641ز، كه‌ ده‌وڵه‌تى ساسانى ڕووخا و قۆناغى مێژووى كۆن كۆتایی پێهات، نزیك به‌ دوازدە سه‌ده‌ تێپه‌ڕى. له‌و ماوه‌یه‌شدا كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌ و كوردستان وه‌ك خاك كه‌وتنه‌ بنده‌ستی ئه‌و هێزانه‌ و بوونه‌ ژێرده‌سته‌. له‌نێو ئه‌و بارودۆخه‌شدا خاكی كوردستان له‌ چه‌ند كاتێكى جیاواز بۆ (چوار) ده‌سه‌ڵاتی ناوچه‌یی دابه‌ش بوو. هه‌ر یه‌ك له‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ش، كه‌وتنه‌ به‌ر به‌رداشی ململانێكانی (هه‌خامه‌نشینی- یۆنانی)، (یۆنانی- ئه‌شكانی)، (ئه‌شكانی- ڕۆمانی)، (ساسانی- ڕۆمی بێزه‌نتی). هه‌ر بۆیه‌ قۆناغێكى سه‌ختیان له‌ ململانێی ئه‌و زلهێزه‌ ناوچه‌ییانه‌ و ململانێ ناوخۆییه‌كانى خۆیان تێپه‌ڕاند. له‌ لایه‌ك باجی ململانێیان به‌هۆی شه‌ڕ و جه‌نگه‌ به‌رده‌وامه‌كانی ئه‌و هێزانه‌دا، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ خۆیان كه‌وتنه‌ ململانێ له‌گه‌ڵ یه‌ك و ململانێی نێوان ئه‌و زلهێزانه‌یان بۆ نێو خاك و ده‌سه‌ڵاتى خۆیان گواسته‌وه‌. له‌ هه‌ردوو باره‌كه‌شدا خاكى كوردستان سوتماك كرا و تاكه‌كانى كوردیش باجی ئه‌و ململانێیانه‌یاندا. ئه‌وه‌ش به‌هۆی ئه‌وه‌ی، كه‌ هه‌ر یه‌ك له‌ میرنشینه‌كانى میدیا، كه‌ پایته‌خته‌كه‌ی قه‌ڵای به‌هارى نزیك شارى هه‌مه‌دان و ئه‌دیابێنێ، كه‌ مه‌ڵبه‌نده‌كه‌ی (ئه‌ربێل- هه‌ولێر) بوو، له‌ سنووری قه‌ڵەمڕه‌وی ده‌وڵه‌ته‌كانی هه‌خامه‌نشینی و ئه‌شكانى و ساسانى بوون. هه‌رچى میرنشینه‌كانی (ئاوسروێنێ)، كه‌ مه‌ڵبه‌نده‌كه‌ی جزیره‌ و كۆردۆێنی، كه‌ مه‌ڵبه‌نده‌كه‌ی شاری ئامه‌د بوو، كه‌وتبوونه‌ ژێر قه‌ڵەمڕه‌وی ئیمپراتۆڕێتى ڕۆمانى بێزه‌نتى، بۆیه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و میرنشینانه‌ش به‌هۆی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تانی (هه‌خامه‌نه‌شینی، یۆنانی، ئه‌شكانی، ساسانی، ڕۆمی بێزه‌نتی) به‌هێز و لاواز ده‌بوو. ئه‌و دابه‌شبوون و په‌رته‌وازییه‌ی كورد و خاكه‌كه‌ی له‌ دوا قۆناغی مێژووی كۆندا، بناغه‌یه‌كی خراپ و دابه‌شكاریی له‌سه‌ر خاكی كوردستان و نه‌ته‌وه‌كه‌ى دامه‌زراند، كه‌ تا ئێستاش درێژه‌ى هه‌یه‌. واته‌ بووه‌ هۆكاری په‌رته‌وازه‌یی و دابه‌شبوونی كورد له‌ مێژوودا، كه‌ تا ئێستاش كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌ و كوردستان وه‌ك خاك باجه‌كه‌ی ده‌دات و خه‌باتی له‌ (چوار) به‌شی داگیركراوه‌ی كوردستاندا د‌رێژه‌ پێ ده‌دا.

 

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
1. حسن پیرنیا: تاریخ ایران باستان.
2. د. جمال رشید احمد و د. فوزی رشید: تاریخ الكرد القدیم.