جه‌هاله‌تی پیرۆز

ئه‌و ئایینه‌ی مه‌رجه‌كانی سكولاریزم به‌جێ نه‌هێنێت نابێته‌ ئایینێكی جیهانی

(جه‌هاله‌تی پیرۆز، زه‌مه‌نی ئایینیی بێ كولتوور) كتێبێكه‌ باسی کاریگەریی ده‌قه‌ ئایینییه‌كان دەکات. (ئویڤیه‌ روا ) نووسه‌ری كتێبه‌كه‌، خاوه‌نی توانایه‌كی زمانه‌وایی و كولتووریی تایبه‌تمه‌نده‌، كتێبه‌كه‌ی پێداچوونه‌یه‌كه‌ له‌ به‌كارهێنانی تێماكانی ئایین له‌ كاروباری كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووریدا، هه‌روه‌ها لێكدانه‌وه‌ی كاریگه‌ریی نێوان ئه‌م دوو لایه‌نه‌، باسی ئه‌و هه‌ڵگه‌ڕاندنه‌وانه‌ ده‌كات كه‌ له‌نێوان ئایینه‌كاندا روو ده‌ده‌ن، ئه‌و شه‌ڕه‌ی كولتوور و ئایین ده‌یكه‌ن بۆ سه‌پاندنی بوونی خۆیان. باس له‌ ورده‌كارییه‌كانی جێگیربوونی توندڕه‌وی و كشانه‌وه‌ی توندڕه‌وی ده‌كات. كۆمه‌ڵگا و پڕۆژه‌ جۆراوجۆره‌كانی ده‌زگا ئایینییه‌كان ده‌خاته‌ ژێر تیشكی لێكۆڵینه‌وه‌. كرۆكی سه‌ره‌كیی ئه‌م كتێبه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی ئایینه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی جیاواز بۆ نێو كولتوور. گرێ و چۆڵه‌مشكێنی ئه‌م كتێبه‌ گه‌یشتنه‌ به‌ هۆكاری ململانێی نێوان ئایین و سیمبوله‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌ روانگه‌ی چالاكوانه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌وه‌. له‌وێوه‌ ده‌ست پێ ده‌كات كه‌ بۆچی ئه‌م هه‌موو گۆڕانكارییه‌ له‌ دنیادا رووی داوه‌، هۆكانی چین، كێن ئه‌وانه‌ی به‌رپرسیاری ئه‌م هه‌موو به‌دبه‌ختی و نه‌زانییه‌ن، كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگا ئایینییه‌كان و سكولاریزمه‌كاندا روو ده‌ده‌ن؟. ده‌پرسێ ده‌ڵێ بۆ ده‌بێ هه‌زاران موسڵمانی ئاسیای ناوه‌ند ببنه‌ مه‌سیحی؟، بۆچی كڵێسای پرۆتستانی توانی له‌ مه‌غریب و جه‌زائیر ره‌گ داكوتێ؟ بۆ ده‌بێ ئایینی مه‌سیحی وه‌ك (په‌نجاخوازه‌كان) به‌ خێراترین شێوه‌ له‌ دنیادا بڵاو ببنه‌وه‌؟، زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی له‌ ئایینی خۆیان هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ ئه‌ندامن له‌نێو رێكخراوه‌ تیرۆریستییه‌كانی وه‌ك ئه‌لقاعیده‌، هه‌ر بۆ نموونه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر ئه‌وروپایییه‌كانی تێدا كار ده‌كه‌ن؟ پاشان هه‌ر هه‌مان ئه‌م كتێبه‌ ده‌پرسێ و ده‌ڵێ بۆچی بودیزم له‌ رۆژهه‌ڵاتدا ئه‌وه‌نده‌ سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ست هێناوه‌؟ ئایین له‌ ئێران نه‌یتوانیوه‌ رێگا له‌وه‌ بگرێت كه‌ كۆمه‌ڵگا به‌ره‌و سكولاریزم نه‌ڕوات؟ بۆچی كۆریای باشوور زۆرترین ژماره‌ی قه‌شه‌ی دنیای گرتووه‌ته‌ خۆ؟


ئه‌گه‌ر له‌ روانگه‌ی ململانێی كولتووره‌كانه‌وه‌ ئه‌مه‌ لێك بده‌ینه‌وه‌، تێ ده‌گه‌ین كه‌ ئه‌م پرسه‌ هه‌موو نه‌خشه‌ و كیشوه‌ر و ناسنامه‌كان ده‌شێوێنێ و ده‌شبێته‌ هۆی تێكشكاندنی پێوه‌ندییه‌ ته‌قلیدییه‌كانی نێوان ئایین و كولتوور، ئه‌گه‌ر ئایین له‌ ره‌گی كولتووری خۆی داببڕێت چی روو ده‌دات. یان بۆچی ئایین ئه‌مڕۆ وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ ئه‌و هه‌ستێ به‌ دووباره‌ رێكخستنه‌وه‌ی ناسنامه‌كان؟


جه‌هاله‌تی پیرۆز له‌میانه‌ی لێكدانه‌وه‌ی بۆ مێژوو، پێی وایه‌ كه‌ دوایین چاره‌گی سه‌ده‌ی بیسته‌م دوو بۆچوون سه‌ریان هه‌ڵدا، یه‌كه‌میان پێی وابوو كه‌ سكولاریزم رووداوێكی حه‌تمییه‌، ده‌ره‌نجام و مه‌رجێكی مۆدێرنه‌یه‌، رایه‌كی تریش پێی وابوو كه‌ ئه‌م سه‌رده‌مه‌ سه‌رده‌می گه‌ڕانه‌وه‌ی ئایینییه‌، گه‌ڕانه‌وه‌ی ئایین ناڕه‌زاییه‌ دژی مۆدێرنیزم. له‌م ململانێیه‌دا هه‌ر یه‌كه‌یان ده‌یه‌وێ جێگه‌ی ئه‌وی تر له‌ق بكات.


پێوه‌ندیی نێوان ئایین و كولتوور پێوه‌ندییه‌كی نوێ نییه‌، هه‌روه‌ها سكولاریزمیش نوێ نییه‌. مێژوو پێشتر نموونه‌ی زۆری له‌ شێوه‌ی سكولاریزم دیوه‌، پێشتریش كۆمه‌ڵگا و كولتوور و نه‌ته‌وه‌كان هه‌بوون، له‌ رێگای په‌یوه‌ندی و بازاڕ و ده‌سه‌ڵاتی سیاسییه‌وه‌ گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌نێوانیاندا شوناسنامه‌ ون بێت و یه‌كێ له‌و كولتووره‌ ده‌سه‌ڵاتدارانه‌ به‌سه‌ر كولتووره‌كانی تردا زاڵ بێت. ئیمپراتۆریه‌تی رۆمانی یه‌كێكه‌ له‌و نموونانه‌، به‌ڵام سكولاریزمی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ جیاوازیی هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌نگاوی زیاتر ده‌نێ و هه‌موو شته‌كان ده‌گرێته‌وه‌، به‌و جۆره‌ی سیمای ناوچه‌یی ده‌سڕێته‌وه‌، هه‌ندێ مه‌ودای دیكه‌ دێنێته‌ ئاراوه‌: به‌رده‌وام جیاوازی له‌نێوان ئایینه‌كان به‌دی دێنێ و كۆمه‌ڵگا و وڵاتان و هه‌رێمه‌كان له‌ یه‌كتری جیا ده‌كاته‌وه‌، له‌گه‌ڵ خۆیدا زیاتر سه‌ربه‌خۆیی ئایینی به‌دی دێنێ، به‌ڵام راڤه‌یه‌كی تر هه‌یه‌ پێی وایه‌ ئایین وه‌ك دیارده‌یه‌كی جیهانی ده‌رده‌كه‌وێ، واته‌ سه‌ربه‌خۆ له‌ كولتوور. بۆ نموونه‌ له‌ دنیای ئیسلامیدا دیارده‌گه‌لی نوێ سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن، كه‌ ده‌رە‌نجامی په‌یوه‌ندیی كولتووره‌كان هاتوونه‌ته‌ كایه‌وه‌، بۆ نموونه‌ هه‌ر كولتوورێ هه‌وڵ ده‌دات به‌پێی تێگه‌یشتنی خۆی له‌ ئایین بگات، مرۆڤناس و كۆمه‌ڵناسه‌كانی ئایین به‌و جۆره‌ ئایین لێكده‌ده‌نه‌وه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌ سیسته‌می سیمبوله‌كان، به‌شێكه‌ له‌ كولتوور، زۆر له‌ ئایینه‌كان په‌یوه‌ستن به‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ی كه‌ تێیدا ده‌ركه‌وتوون، بۆیه‌ سیمبوله‌كانی له‌ په‌یوه‌ندیی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌وه‌ نزیكه‌. ئه‌گه‌ر به‌قووڵی ئه‌مه‌ لێكده‌ینه‌وه‌، ده‌بینین ئه‌و شێوه‌ روانینانه‌ی كه‌ بۆ ئایین كراوه‌، ئایین ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سیسته‌مێكی باڵا، واته‌ خۆی به‌ رژێمێكی ره‌ها و راستییه‌كی یه‌قین ده‌زانێت. ده‌بینین په‌یوه‌ندیی ئایین و كولتوور په‌یوه‌ندیی به‌ زه‌رف و حاڵ و شێوه‌ی روانینی كۆمه‌ڵگاوه‌ هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئایین تێگه‌یشتووه‌ و ده‌یه‌وێ تا بۆی بكرێ له‌ كولتوور دوور كه‌وێته‌وه‌، بۆیه‌ كاتێ به‌راوردی ئاكاری ئایین به‌ ئاكاری مرۆڤ ده‌كرێ، تووڕه‌یی له‌ ئاینپه‌روه‌رانه‌وه‌ دروست ده‌بێ. نووسه‌ر باس له‌وه‌ ده‌كات، كه‌ هه‌ر ئایینێ پێوانه‌یه‌كی كولتووری هه‌یه‌ كاری له‌سه‌ر ده‌كات، هه‌ر بۆ نموونه‌ لای كولتووری ئیسلامی كاركردنه‌كه‌ له‌سه‌ر گرفته‌كانی خێزان، تێكه‌ڵبوونی هه‌ردوو ره‌گه‌ز، حیشمه‌ت و خواردن و فه‌رزه‌كان. بۆیه‌ ئایین ئه‌و كاته‌ ئایینی ره‌هایه‌ كه‌ له‌ شته‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتوورییه‌كان داببڕێ، واته‌ به‌ ته‌واوه‌تی جیا بكرێته‌وه‌ له‌ كولتوور. كاتێ ئایین تێكه‌ڵ به‌ مه‌رجه‌كانی ژیان و سكولاریزم ده‌بێت، چیتر وه‌ك ئایینێكی ره‌ها ته‌ماشا ناكرێت، ئه‌و ئایینه‌ی مه‌رجه‌كانی سكولاریزم به‌جێ نه‌هێنێت نابێته‌ ئایینێكی جیهانی. له‌م رووه‌وه‌ نووسه‌ر سێ هه‌ڵوێست ده‌خاته‌ به‌رده‌ست ئایینه‌كان، سێ هه‌ڵوێست كه‌ ده‌كرێ هه‌بێت: یه‌كه‌م ئایین بتوانێ وه‌ك شتێكی دنیایی به‌ عه‌قڵانی بڕوانێته‌ كولتوور. دووه‌م: عه‌لمانی. سێیه‌م: بتپه‌رستانه‌. نووسه‌ر ده‌ڵێ: "كۆمه‌ڵگای ئایینی ناتوانێ ببێته‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی راسته‌قینه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ دوو رێگای له‌به‌رده‌مه‌، یان ئه‌واته‌ هاونیشتمانیی ده‌بێته‌ هاونیشتمانییه‌كی ئایینی تا سه‌ر ئێسقان، یان ئه‌وه‌تا ئایین به‌ته‌واوی له‌ رووه‌ ئایینییه‌كه‌ی به‌تاڵ ده‌كرێته‌وه‌ و له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی شته‌كانی ده‌ره‌وه‌ی ئایین ده‌بێت. ده‌بینین رۆژێ له‌ رۆژان رووی نه‌داوه‌ كه‌ ململانێیه‌كی راسته‌قینه‌ دروست بێت له‌نێوان سوێند بۆ ئایین و سوێند بۆ نیشتمان، بۆیه‌ نیشتمانی ئایینی به‌بێ كۆمه‌ڵگا و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی كۆمه‌ڵگا به‌رده‌وام نابێت، ئێران و فاتیكان وه‌ك نموونه‌.


كتێبه‌كه‌ له‌ درێژه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌كانیدا باس له‌وه‌ ده‌كات، كه‌ چۆن وتاری ئیسلامی ئه‌و وتاره‌ باڵاده‌سته‌یه‌ كه‌ ئه‌مڕۆ په‌یڕه‌و ده‌كرێت، هه‌ڵده‌ستێ به‌ دووباره‌كردنه‌وه‌ی هه‌مان ئه‌و بڕوا نه‌گۆڕانه‌ی كه‌ پێشتر به‌كارهێنراون، به‌بێ ئه‌وه‌ی ئه‌م بیروڕایانه‌ شیكردنه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌یان بۆ بكرێ. نووسه‌ر ده‌ره‌نجامی نه‌زانی و جه‌هاله‌تی بڕوای ئایینی بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ كه‌ پێیان ده‌گوترێ چالاكوانانی كۆمه‌ڵایه‌تی، وه‌ك ئیمام و ئایینپه‌روه‌ران و راڤه‌كاران، ئه‌مانه‌ له‌ ئه‌نجامی خوێندنه‌وه‌ی تێكسته‌ ئایینییه‌كان خوێندنه‌وه‌یه‌كی سه‌قه‌ت و لێكدانه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌یان به‌ شێوازی سه‌رپێیی ده‌بێت، هه‌روه‌ها له‌ لێكدانه‌وه‌كانیاندا په‌یڕه‌وی هیچ مه‌نهه‌جێكی زانستی ناكه‌ن، ئه‌م راڤه‌ و لێكدانه‌وانه‌ به‌نێو كۆمه‌ڵگادا بڵاو ده‌كه‌نه‌وه‌. له‌ ئه‌نجامدا له‌نێو كۆمه‌ڵگادا بۆچوونه‌كان و لێكدانه‌وه‌كانی ئه‌وان ده‌بێته‌ بڕوای ره‌ها و نه‌گۆڕ و فه‌رز ده‌كرێته‌ سه‌ر هه‌موو ئه‌وانه‌ی بڕوایان به‌ ئایینه‌، له‌ ئه‌نجامدا بڕوای ئایینی به‌و شێوه‌ی ئه‌وان ده‌یڵێن بڵاو ده‌بێته‌وه‌، كه‌واته‌ ئه‌و ته‌ورژم و توندڕه‌وییه‌ ئایینییانه‌ی كه‌ له‌ دنیادا بڵاو بوونه‌ته‌وه‌ ده‌ره‌نجامی خوێندنه‌وه‌ی چالاكوانه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌، به‌رهه‌می لێكدانه‌وه‌ی ئه‌وانه‌ بۆ تێكسته‌ پیرۆزه‌كان و بڵاوكردنه‌وه‌ و گشتگیركردن له‌سه‌ر ئاستی كۆمه‌ڵگا. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر جه‌هاله‌ت له‌ لێكدانه‌وه‌كان دروست بێت، هه‌ر ئه‌وه‌ش به‌نێو كۆمه‌ڵگادا بڵاو ده‌بێته‌وه‌.


ئه‌م كتێبه‌ له‌ دوو به‌شی سه‌ره‌كیی پێكدێت، یه‌كه‌میان: هاتنی كولتوور بۆ نێو ئایین. دووه‌م: سكولاریزم و ئایینپه‌روه‌ری. دیاره‌ جگه‌ له‌و ده‌رگایانه‌ی كراونه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌كانی ئایین، ره‌گه‌ز، نه‌ته‌وه‌، له‌سه‌ر دابڕان له‌نێوان ئایین و كولتوور و ده‌سه‌ڵاتی بازاڕی ئازاد به‌سه‌ر ئایین و بازاڕی ئایین، پاشان یه‌كگرتنه‌وه‌ی جۆره‌كانی ئایین پێكه‌وه‌.

 

تێبینی:
سوودم له‌ چاوپێكه‌وتنێكی محمه‌د ئه‌رگۆن وه‌رگرتووه‌، له‌ كه‌ناڵێكی ته‌له‌ڤزیۆنی مه‌غریبی.
سه‌رچاوه‌:
الجهل المقدس زمن دین بلا ثقافة
ئویفیه وار
ترجمه‌: صالح الأشمر
دار الساقي 2012