له‌ رۆژئاوای كوردستاندا، چ هیوایه‌ك نه‌ماوه‌؟

 

چوو، بۆ نه‌چێت، به‌ڵكوو خۆی پێدا كرد و چوو؟


ئه‌مه‌ پرسیاری چاودێرانه‌ سه‌باره‌ت به‌ ره‌وشی سه‌ربازی له‌ سووریا. پرسیاره‌كه‌ش له‌باره‌ی ئاخۆ توركیا چووه‌ته‌ نێو خاكی سووریاوه‌ یان نه‌چووه‌. به‌رپرسانی توركیا ده‌ڵێن، هێزی ئه‌وان به‌ هه‌ماهه‌نگی و سازان له‌گه‌ڵ رووسیا چووه‌ته‌ نێو (ئیدلب)ـه‌وه‌، ئه‌ویش به‌پێی خشته‌كه‌ی ئه‌ستانا (واته‌ دروستكردنی ناوچه‌ی كه‌مكردنه‌وه‌ی په‌شێوی)، كه‌چی ئۆپۆزسیۆن ده‌ڵێت: نه‌خێر.. توركیا نه‌چووه‌. به‌گشتی ئۆپۆزسیۆن ئه‌و په‌ره‌سه‌ندنه‌ی له‌ ئیدلب رووی دا، ناوی ناوه‌ "رزگاری"! كێ كێی رزگاری كرد؟ ئه‌دی له‌ ده‌ستی كێ؟ ناتوانین ئه‌وانه‌ له‌ یه‌كدی جیا بكه‌ینه‌وه‌.


ئیدلب پارێزگایه‌كی سوننه‌یه‌، له‌م كاته‌دا "به‌ره‌ی نوسره‌" كه‌ باڵی رێكخراوی (قاعیده‌)یه‌ له‌ سووریا، ئیدلب به‌ڕێوه‌ ده‌بات. ئۆپۆزسیۆنیش ده‌ڵێ "نوسره‌" گوزارشت له‌ قاعیده‌ ده‌كات، ناویشی نانێت قاعیده‌. ئه‌و پارێزگایه‌ گوندی عه‌له‌وی و گوندی كوردی تێدایه‌. زێدی له‌دایكبوونی (ئیبراهیم هه‌نانۆ)یه‌، ئه‌و شۆڕشگێڕه‌ كورده‌ی له‌ سه‌رده‌می "كۆلۆنیالیی فه‌ره‌نسی"دا وه‌ك كه‌سایه‌تییه‌ك دره‌كه‌وت. ئیدلب پارێزگایه‌كی هاوسنووری عه‌فرین (كوردداغ)ـه‌، كه‌ له‌ سه‌رده‌می كۆلۆنیالیی فه‌ره‌نسیدا بۆ ماوه‌ی چوار ساڵ (1924- 1928) ناوچه‌یه‌كی ئۆتۆنۆمیی كورد بوو.


به‌ رواڵه‌ت ده‌كرێ بڵێین چوونی توركیا بۆ ئیدلب به‌ره‌نجامی له‌یه‌ك گه‌یشتنی نێوان رووس و توركه‌ بۆ ئاساییكردنه‌وه‌ی ره‌وشه‌كه‌، دوور له‌ ئه‌مریكا، له‌ كاتێكدا ئه‌مریكا له‌باره‌ی ئه‌و ده‌ستتێوه‌ردانه‌ی توركیا هیچی نه‌گوت.


له‌ ناوه‌ڕۆكیشدا پێشبڕكێیه‌ له‌باره‌ی ئاخۆ كێ ده‌ست به‌سه‌ر شاری ئیدلبدا ده‌گرێت، ئه‌وه‌ی ئه‌و شاره‌ كۆنترۆڵی بكات له‌ڕێی ئه‌وه‌وه‌ ده‌گاته‌ كه‌ناری ده‌ریا. ئیدی ئایا ئه‌و لایه‌نه‌ كورده‌ یان تورك؟ میدیا پتر له‌باره‌ی ناوه‌ڕۆكه‌وه‌ نه‌ك رواڵه‌تی پرۆسه‌كه‌ قسه‌ی كرد. هه‌شه‌ گوتی كه‌ چوونی توركیا بۆ نێو ئیدلب بۆ نه‌هێشتنی "به‌ره‌ی نوسره‌" نییه‌، هێنده‌ی كه‌ بۆ رێگرتنه‌ له‌وه‌ی كورد به‌ ده‌ریا بگه‌ن.


بایه‌خی ده‌ریا له‌م رۆژانه‌ی دواییدا به‌ده‌ر كه‌وت، له‌ كاتێكدا هه‌مووان قسه‌یان له‌باره‌ی ئاره‌زووی كورد ده‌كرد بۆ پێكه‌وه‌ گرێدانی كۆبانی و عه‌فرین، كه‌چی ده‌بینین ئێستا هه‌مووان باس له‌ خۆگه‌یاندنی كورد به‌ ده‌ریا ده‌كه‌ن. ره‌نگه‌ نیگه‌رانییه‌كه‌ش له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبێت: عه‌فرین هه‌ر ده‌یان كیلۆمه‌تر له‌ ده‌ریاوه‌ دووره‌، هه‌ڵبه‌ت له‌ پاش "ئه‌تمه‌"وه‌، له‌و نێوانه‌شدا زنجیره‌یه‌ك ئاوایی كوردی به‌ عه‌ره‌ب بوو هه‌ن، سه‌رباری ئه‌وه‌ مه‌ودای پتر له‌ (10) كیلۆمه‌تریش هه‌یه‌ كه‌ ئه‌رمه‌ننشینه‌، بۆ نموومه‌ شارۆچكه‌ی (كه‌سه‌ب)، هه‌روه‌ها عه‌له‌وی و توركمان و سوننه‌ش هه‌ن.


ئیدی ئه‌گه‌ر ده‌ست تێوه‌ردانه‌كه‌ی توركیا جۆرێك بێت له‌ به‌ده‌نگه‌وه‌ چوونی رێككه‌وتننامه‌ی ئه‌ستانا، یان له‌یه‌ك گه‌یشتن له‌گه‌ڵ رووسیا، به‌ڵام شاراوه‌ نییه‌ كه‌ توركیا چاوی بڕیوه‌ته‌ قووڵایی سووریا وه‌ك ده‌روازه‌یه‌ك به‌ره‌و جیهانی عه‌ره‌ب یان به‌ ئامانجی پشتیوانیكردن له‌ توركمان. وێڕای ئه‌وه‌ی توركیا ده‌یه‌وێ سنووره‌كه‌ی له‌گه‌ڵ سووریا كۆنترۆڵ بكات، ئامانجیش رێگرتنه‌ له‌ كورد، كه‌ له‌ باشووره‌وه‌ به‌درێژایی 1400 كم له‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووری توركیادا هه‌ن.


ماوه‌ی بڵێین، سه‌رده‌م سه‌رده‌می به‌دیهێنانی هیوا و خواسته‌، هه‌موو ده‌وڵه‌تێك هاوشێوه‌ی گه‌لان، وێڵی دوای به‌دیهێنانی هیوای خۆیه‌تی. كوردیش له‌و راستییه‌ به‌ده‌ر نییه‌. په‌ندی ئه‌م وتاره‌ش ده‌ڵێ "خواستێك نییه‌ ببێته‌ هیوا، ئه‌گه‌ر بێتوو پێگه‌ی به‌دیهاتنی له‌ئارادا نه‌بێت."