له‌ په‌راوێزی كتێبی (مام جه‌لال... دیداری ته‌مەن)

له‌باره‌ی ده‌ستنیشانكردنی له‌تیف شێخ مه‌حمود حه‌فید و حه‌مه‌زیاد ئاغا به‌ جێگرانی مه‌لا مسته‌فا بارزانی، له‌ كۆنگره‌ی دامه‌زراندنی پارتیدا

(3)

له‌ به‌شی یه‌كه‌م لە لاپه‌ڕه‌ 47، جه‌لال تاڵه‌بانی، ده‌ڵێ: "له‌ناو پارتیدا ناكۆكییه‌ك ده‌ستی پێ كرد، له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ شێخ له‌تیف و حه‌مه‌ زیاد ئاغا، هه‌ردووكیان له‌ سه‌ركردایه‌تیی پارتی بوون و كرابوونه‌ جێگری سه‌رۆك".


له‌ هه‌مان لاپه‌ڕه‌دا تاڵه‌بانی ئه‌وه‌ش زیاد ده‌كات: "بۆ یه‌كه‌مجار سه‌ركردایه‌تیی شیوعی و پارتی رزگاری كه‌وتبووه‌ ده‌ست خوێنده‌وار، جاران بزووتنه‌وه‌ی كوردایه‌تیی به‌ ده‌ست شێخ و مه‌لا و ئاغا و ده‌ره‌به‌گه‌وه‌ بوو، به‌ڵام به‌ دامه‌زراندنی پارتی، كه‌ دامه‌زرا سه‌رۆكه‌كه‌ی مه‌لا مسته‌فا بوو، خۆی هه‌م مه‌لا بوو، هه‌م سه‌رۆك عه‌شیره‌ت بوو، دوو جێگره‌كه‌یشی شێخ له‌تیف و كاكه‌ زیاد (ئاغا) بوون، ئه‌وه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵێك له‌ گه‌نجان واز له‌ پارتی بهێنن".


له‌ لاپه‌ڕه‌ 51دا هاتووه‌: "هه‌موو شۆڕشییه‌كان قبووڵیان بوو حزبێكی له‌و جۆره‌ دروست بكرێت، به‌ڵام كه‌ هاته‌ سه‌ر دانانی سه‌ركردایه‌تییه‌كه‌ی، گوتیان ئێمه‌ ئه‌وه‌ قبووڵ ناكه‌ین، هه‌تا له‌سه‌ر مه‌لا مسته‌فاش رازی نه‌بوون و ئه‌یانگوت مه‌لا مسته‌فا كابرایه‌كی عه‌شایه‌رییه‌ و تاقیكردنه‌وه‌ی حزبایه‌تیی نییه‌، با وه‌ك كه‌سایه‌تییه‌كی نیشتمانپه‌روه‌ر ره‌چاوی بكه‌ین، نه‌ك بیهێنین بیكه‌ین به‌ سه‌رۆكی خۆمان...".


نووری شاوه‌یس، له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانی، دوای هه‌ڵبژاردنی بارزانی به‌ سه‌رۆكی پارتیدا ده‌ڵێ: ”به‌و پێیه‌ی له‌و كاته‌دا بارزانی ژه‌نه‌ڕاڵ و پێشه‌وای ئه‌و سوپایه‌ بوو، كه‌ له‌ دژی شا ده‌جه‌نگا، مه‌ركه‌ز و پێگه‌كه‌ی به‌هایه‌كی تایبه‌تیی له‌ لامان هه‌بوو، ئومێدی ئه‌وه‌مان پێی هه‌بوو، ئه‌گه‌ر هێزی سوپاكه‌ی گه‌وره‌تر ببێت، ئه‌و كاته‌ ئێمه‌ ده‌توانین جارێكی تر ئاگری شۆڕش له‌ كوردستانی عێراق هه‌ڵبگیرسێنینه‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌م هۆكارانه‌ له‌پشت ئه‌وه‌ بوون، كه‌ به‌ سه‌رۆكی خۆمان هه‌ڵیبژێرین(1)“.


مێژوو ئه‌وه‌ی ئیسپات كرد، كه‌ نووری شاوه‌یس بۆی چووه‌، ئه‌گه‌ر له‌ نائاماده‌یی بارزانی 1947- 1958، پارتی نه‌یتوانی ئاگری شۆڕش دژی رژێمی پاشایه‌تی هه‌ڵبگیرسێنێت، هه‌روه‌ها وه‌كوو ئۆپۆزسیۆن یان شه‌ڕكردن له‌ دژی رژێم كارێكی ئه‌وتۆی نه‌كرد شایانی باس بێت، تا گه‌ڕانه‌وه‌ی بارزانی بۆ عێراق له‌ 6/10/1958.


هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ش ئیسپات بوو، سه‌رۆكایه‌تیی بارزانی بۆ پارتی سه‌ره‌تای پرۆسه‌ی راكێشانی خه‌ڵكێكی زۆر بوو بۆ ناو ریزه‌كانی حزب(2).


لێره‌دا ئه‌و پرسیاره‌ خۆی ده‌خاته‌ ڕوو، ئایا ده‌كرا به‌بێ سه‌رۆكایه‌تییكردنی بارزانی، پارتی دابمه‌زرێت؟ ئایا بێ بارزانی، پارتی توانای ئه‌وه‌ی هه‌بوو پێشه‌وایه‌تیی بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد بكات؟ مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ بێ سه‌رۆكێكی كاریزمای به‌توانا و به‌ حوكمی ئه‌وه‌ی ناوبانگێكی هه‌یه‌ و لایه‌نگران رابكێشێت و گرووپی چه‌كداریی پێكبهێنێت و مقاوه‌مه‌ی ده‌سه‌ڵات بكات؟


به‌ڵام تاڵه‌بانی به‌ بارزانی بڵێ (مه‌لا- پیاوی ئایینی) و سه‌رۆك عه‌شیره‌ت، شتێكی زۆر سه‌یره‌، نازانم چۆن ئه‌مه‌ی به‌سەردا تێپه‌ڕیوه‌، كه‌ بارزانی ناوێكی لێكدراوه‌ (مه‌لا مسته‌فا)، كه‌ ئه‌مه‌ له‌ خۆیدا ناویه‌تی، له‌ كاتێكدا هه‌موو ئه‌ندامانی خێزانه‌كه‌ی نازناوی شێخیان هه‌یه‌.


هه‌روه‌ك بارزانی، سه‌رۆك عه‌شیره‌تی بارزان نییه‌، به‌ڵكوو شێخ ئه‌حمه‌د تا وه‌فاتكردنی ساڵی 1969 سه‌رۆكی دینی و دنیایی بوو. تاڵه‌بانی بۆ خۆی به‌م گوته‌یه‌ی- له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی قسه‌كردنه‌كه‌ی زێده‌ڕۆیی تێدایه‌- جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌، كه‌ بارزانی به‌بێ ره‌زامه‌ندیی ئه‌و كارێكی نه‌ده‌كرد و لێره‌دا خۆی له‌بیر چووه‌، كه‌ شێخه‌ و كوڕی شێخی ته‌ریقه‌تی سۆفییه‌ و به‌و چاوه‌ ته‌ماشای به‌دووكه‌وتووانی ده‌كات، كه‌ عه‌شیره‌تی (تاڵه‌بانین)، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، كه‌ تاڵه‌بان گونده‌ و خه‌ڵكه‌كه‌ی له‌ عه‌شیره‌تی زه‌نگه‌نه‌ن.


به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ شێخ له‌تیف حه‌فید و كاكه‌ محه‌مه‌د زیاد، كه‌ بارزانی ده‌ستنیشانی كردن به‌ ئه‌ندامانی لێژنه‌ی مه‌ركه‌زی و جێگره‌كانی، خودی تاڵه‌بانی به‌ نیشتمانپه‌روه‌ر په‌سنیان ده‌كات(3)، یه‌كه‌میان كوڕی مه‌لیكی كوردستان، شێخ مه‌حمود حه‌فید، كه‌ له‌ سییه‌كانی سه‌ده‌ی رابردوودا كۆمه‌ڵه‌ی نیشتمانیی كوردی به‌ ناوی (برایه‌تی) دامه‌زراند و رۆڵی هه‌بوو له‌ ته‌مووزی 1943، به‌ نهێنیی بارزانی سلێمانی جێ بهێڵێت، هه‌روه‌ك ئه‌ندامی بزووتنه‌وه‌ی لایه‌نگرانی ئاشتی بوو، كه‌ له‌ یه‌كه‌م كۆنگره‌ی ئاماده‌ بوو، كه‌ له‌ ته‌مووزی 1954 له‌ به‌غدا به‌سترا.


كاكه‌ زیاد سه‌رۆك عه‌شیره‌ت نه‌بوو، به‌ڵكوو روویێكی كۆمه‌ڵایه‌تیی ناسراوی كۆیه‌ بوو، به‌و پێیه‌ی له‌ چله‌كانی سه‌ده‌ی رابردوودا، عه‌لی عه‌بدوڵا ئاگاداره‌ له‌ ورده‌كاریی كۆمه‌ڵگه‌ی سیاسیی كورد و بزووتنه‌وه‌ی نیشتمانیی كورد، به‌شداریش بووه‌ له‌ دامه‌زراندنی حزبی شیوعیی كوردستانی عێراق لە ساڵی 1944 و حزبی دیموكراتی كوردستان (پارتی) لە ساڵی 1946. كاكه‌ زیاد په‌یوه‌ندیی به‌ حزبی شیوعیی سووری و حزبی شیوعیی كوردستانی عێراقەوە هه‌بووه‌، كۆمه‌كی به‌ حزبی دوایی ده‌كرد(4).


پێم وابێ تواناكانی ئه‌و كه‌سه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و نیشتمانپه‌روه‌ر و سیاسییانه‌ له‌و كاته‌دا به‌س بوو بۆ ئه‌وه‌ی له‌ بارزانی له‌ناو پارتی بیانكات به‌ جێگری خۆی، كه‌ سوودیان له‌م زیاتر بوو، ئه‌مانه‌ پێویستیان به‌ پێگه‌ی حزب نه‌بوو و رووداوه‌كان ئه‌وه‌یان ئیسپات كردووه‌، كه‌ كاریگه‌رییان نه‌بووه‌ و پۆسته‌كه‌یان زیاتر ته‌شریفاتی یان هه‌تا پڕۆتۆكۆلی بووه‌.


تاڵه‌بانی بۆ خۆی ناكۆكیی سه‌ر هێنانی ئه‌مانه‌ بۆ سه‌ركردایه‌تیی حزب به‌ بابه‌تێكی مامناوه‌ندی داده‌نێت، ده‌نووسێت: ناكۆكییه‌ك له‌نێوان هه‌مزه‌ عه‌بدوڵا و ساڵح حه‌یده‌ری رووی داوه‌ و هه‌ندێك له‌ سه‌ركرده‌كانی شۆڕش پاڵپشتیی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ هێنانی ئه‌و دوو مه‌للاکە نیشتمانپه‌روه‌ره‌ گه‌وره‌یە بۆ ناو سه‌ركردایه‌تیی پارتییه‌وه‌ هه‌بووه‌(5).


چاوخشاندن به‌ پێكهاته‌ی لێژنه‌ی سه‌ركردایه‌تیی پارتی، كه‌ له‌ یه‌كه‌م كۆنگره‌ی نهێنیی به‌غدا، له‌ 16ی ئابی 1946 هه‌ڵبژێردران، ده‌رده‌كه‌وێت، پێنج ماركسی و دوو چه‌پ له‌ كۆی 14 ئه‌ندام له‌خۆ ده‌گرێت، به‌ڵام مه‌كته‌بی سیاسی، كه‌ له‌ چوار ئه‌ندام پێكده‌هاتن، ته‌نیا دوو ئه‌ندامیان ماركسی بوون، جگه‌ له‌ هه‌مزه‌ عه‌بدوڵاش، كه‌ بووه‌ سكرتێری حزب(6).


لێره‌دا پرسیار ئه‌وه‌یه‌-گریمان- چۆن ئه‌و دوو مه‌للاكه‌ ده‌ره‌به‌گه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و مه‌لا و سه‌رۆك عه‌شیره‌تی كار له‌گه‌ڵ سه‌ركردایه‌تیی شیوعیی ماركسی رازی بوون و له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی چینایه‌تیی خۆیان نه‌ترسان؟ ئایا هۆش په‌سه‌ندی ده‌كات، ئه‌وانه‌ی به‌رهه‌ڵستی بوونی ئه‌مانه‌یان كرد له‌ سه‌ركردایه‌تیی حزب، سروشتی كۆمه‌ڵی كورده‌وارییان نه‌زانیبێت، كه‌ دین و عه‌شایه‌ر نیمچه‌ ده‌ره‌به‌گن و ته‌حه‌كومی پێ ده‌كه‌ن؟ ڤێجا بۆچی پاش ساڵانێك حه‌یده‌ری و لایه‌نگرانی هاتنه‌وه‌ ریزی پارتی؟
به‌ بۆچوونی من زیاتر تیۆری بوون نه‌ك پڕاكتیك، ئه‌وانه‌ حزبایه‌تییان ده‌كرد نه‌ك سیاسه‌ت، واته‌ (ئه‌وانه‌ حزبایه‌تییان ده‌كرد نه‌ك سیاسه‌ت)، به‌ڵام بارزانی واقیعی و سیاسیی بوو، باشتر له‌وان د‌ركی به‌ سروشتی كۆمه‌ڵی كورده‌واری و ئاراسته‌كانی ده‌كرد.


بارزانی- له‌ هه‌قیقه‌تدا- به‌ ده‌ستنیشانكردنی شێخ له‌تیف و كاكه‌ زیاد، دانا و واقیعی و دووربین بوو، چونكه‌ دوو رووی كۆمه‌ڵایه‌تی و نیشتمانپه‌روه‌ر بوون، ته‌نیا بوونیان له‌ناو حزب- له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، كه‌ به‌ روواڵه‌ت بوون- چین و توێژێكی فراوانی كۆمه‌ڵی كورده‌وارییان له‌ده‌وری پارتی كۆ كرده‌وه‌ و هاوسۆزییان له‌گه‌ڵ ده‌رده‌بڕی، نابێت ئه‌وه‌ش له‌ یاد بكه‌ن، كه‌ ئه‌و دووانه‌ رۆڵه‌ی شار بوون نه‌ك لادێ، واته‌ هیچ ئینتیمایه‌كی عه‌شایه‌رییان نه‌بوو، یان دابونه‌ریتی عه‌شایه‌ری به‌سه‌ریاندا زاڵ نه‌بوو. بۆیه‌ بوونیان سه‌ره‌تای ناكۆكیی ناو ریزه‌كانی پارتی نه‌بوو، ئه‌گه‌ر پارتی ئینتیمای ژماره‌یه‌ك سه‌ركرده‌ی حزبی شۆڕشیان له‌ ده‌ست دابێت، له‌به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌دا ئینتیما و پاڵپشتی و هاوسۆزیی هه‌زاران كوردی بۆ لای خۆی راكێشاوه‌.


به‌ گوته‌ی عه‌زیز محه‌مه‌د، بزووتنه‌وه‌ی كورد له‌ناوه‌ و ده‌ره‌وه‌دا به‌ ناوی بارزانی به‌راورد ده‌كرێت، هه‌تا بووه‌ ره‌مزێك بۆ بزووتنه‌وه‌ و هێزێكی سروشبه‌خش بۆی. خوا لێخۆشبوو محه‌مه‌د مه‌لا عه‌بدولكه‌ریم ده‌نووسێت: بارزانی پیاوێكی سیاسیی بوو، به‌ڵگه‌ی ئه‌مه‌ش له‌ قۆناغه‌ جیاجیاكانی ژیانیدا فه‌راهه‌م ده‌بێت، سیاسییه‌ك و ته‌ڵییعییه‌ك و رێزدارێكه‌(7).


هه‌رچۆنێك بێت، بارزانی موڵكی مێژووی بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وایه‌تیی كورده‌ و له‌سه‌رمان پێویسته‌ به‌وه‌فا بین له‌ به‌ دیكۆمێنتكردن و راڤه‌كردنی كرده‌وه‌كانی و تێكۆشانه‌ درێژه‌كه‌ی له‌پێناو مافی گه‌لی كورددا.

 

سه‌رچاوه‌ و په‌راوێزه‌كان:
1- بڕوانه‌ بیره‌وه‌رییه‌كانی: لا‌په‌ڕه‌ 42.
2- دكتۆر شێركۆ فه‌تحوڵا عومه‌ر، الحزب الدیموقراطي الكوردستاني و حركة التحرر القومي الكوردیة‌ فی العراق 1946 ـ 1975، (سلێمانی، 2004)، لا‌په‌ڕه‌ 111.
3- بڕوانه‌ كتێبی: كوردستان و الحركة القومیة الكوردیة، چاپی 2، (به‌یروت 1971) لاپه‌ڕه‌ 147 ـ 148.
4- بۆ ورده‌كاری بڕوانه‌: فرید اسسرد، اتجاهات السیاسة‌ الكوردیة‌ بعد الحرب العالمیة الثانیة‌ (سلێمانی، 2008) له‌په‌ڕه‌ 17، لاپه‌ڕه‌ 24 ـ 26.
5- بڕوانه‌ كتێبی: سه‌رچاوه‌ی پێشوو، لاپه‌ڕه‌ 147 ـ 148.
6- فەرید ئه‌سەسرد، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، لاپه‌ڕه‌ 24.
7- كۆنگره‌ی 90 ساڵه‌ی، لاپه‌ڕه‌ 546، لاپه‌ڕه‌ 320.

 

(*) ئه‌كادیمیای كوردی/ هه‌ولێر.
و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: شوان سه‌رابی