میتانییه‌كان.. چواره‌مین ده‌سه‌ڵاتداری كوردستان له‌ مێژووی كورددا

كورد و ده‌وڵه‌ت له‌ مێژوودا - 6

(میتانییه‌كان) كۆمه‌ڵێكی تری كوردستانی كۆن بوون، كه‌ له‌ قۆناغێكی مێژووییدا ده‌وڵه‌تێكی گه‌وره‌یان له‌ به‌ری خۆرئاوای كوردستان دامه‌رزاند. مه‌ڵبه‌ندی ئه‌وان كه‌وتبووه‌ نێوان هه‌ردوو زێی (خاپوور ‌و به‌لیخ) له‌سه‌ر رووباری فورات. ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی شان به‌ شانی خوورییه‌كان ده‌ستیان به‌ ژیانی ئاسایی و قۆناغی ده‌وڵه‌تداریی كرد. زاراوه‌ی (میتانی)ش، كه‌ ناوی كۆمه‌ڵ و ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی لێ وه‌رگیرا، له‌ زاراوه‌ی (میترا) وه‌رگیراوه‌. ئه‌و زاراوه‌یه‌ی بۆ ناوی (خودای خۆر) به‌كار هات و دواتر بووه‌ ئایینێكی مێژوویی و گه‌وره‌ی، نه‌ك هه‌ر وڵاتی میتانی، به‌ڵكوو له‌ قۆناغه‌كانی دواتردا لە خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و به‌ (ئایینى میترایی) ناسرا. به‌ ئاستێك ئایینه‌كه‌ به‌پێ ڕه‌وتی مێژوو چه‌ندین ئه‌رك و بنه‌ما و یاسای ئایینی تایبه‌ت به‌ خۆى بۆ دروست كرا، كه‌ په‌یڕه‌وانی وه‌ك ئایینێكی گه‌وره‌ له‌سه‌ری ڕۆیشتن. هه‌ر لێره‌وه‌ش، به‌هۆی په‌یڕه‌وكردنی ئایینى میترایی له‌لایه‌ن میتانییه‌كان و ئه‌و باوه‌ڕه‌یان، كه‌ (خۆر) خودای گه‌وره‌یه‌ و شایه‌نی په‌رستنه‌، به‌و ناوه‌وه‌ چوونه‌ لاپه‌ڕه‌كانی مێژوو و ناسران. ته‌نانه‌ت ڕۆڵی گه‌وره‌یان له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌و ئایینه‌دا بۆ چه‌ندین ناوچه‌ی جیهان بینی، له‌وانه‌ وڵاتی میسر. وه‌ك سه‌رچاوه‌كانیش باسی ده‌كه‌ن، (براترنا) یه‌كه‌مین پادشای میتانی بووه‌، كه‌ توانیی (ده‌وڵه‌تی میتانی) له‌ به‌ری خۆرئاوای كوردستان دابمه‌زرێنێت. ته‌نانه‌ت توانیی سنووری ده‌سه‌ڵاتی تا حه‌له‌ب ‌و خاكی فه‌له‌ستین فراوان بكات. له‌ باشووریشه‌وه‌ سنووری ده‌سه‌ڵاتی گه‌یانده‌ شاری (نوزی) نزیك كه‌ركووك. به‌وه‌ش به‌شێكی خامی باشووری كوردستان و خۆرئاوای كوردستانی خسته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ته‌كه‌یه‌وه‌. دواتر (ساوشتری)ی پادشای میتانی له‌ساڵی (1447پ.ز) ڕووبه‌ڕووی ده‌وڵه‌تی میسری كۆن وه‌ستا و شاری (قادش)ی له‌ده‌ست فیرعه‌ونه‌كانی میسر ده‌رهێنا. ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی سوپای میتانی توانییان هێزه‌كانی سوپای میسری كۆن له‌و شاره‌ بكشێنن. دواتر ململانێكانی (میتانی- میسری) له‌سه‌ر خاك و كه‌ناراوییه‌كانی فه‌له‌ستین درێژه‌ی كێشا، تا ئه‌وه‌ی چه‌ند ڕێكکه‌وتننامه‌یه‌كی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووریی لێ كه‌وته‌وه‌. وه‌ك تۆماره‌كانی مێژووش باسی ده‌كه‌ن، به‌پێی یه‌كێك له‌ ڕێكکه‌وتننامه‌كان، (ساوشتری یه‌كه‌م) له‌به‌رامبه‌ر وازهێنانی میسرییه‌كان له‌ كه‌ناراوییه‌كانی خاكی فه‌له‌ستین، كه‌ ده‌یڕوانی به‌سه‌ر ده‌ریاری ناوه‌ڕاسته‌وه‌، كچه‌كه‌ی خۆی به‌ناوی (تادۆخیپا)ی دا به‌ (ئامینوفسی دووه‌م/1428– 1390پ.ز) فیرعه‌ونى میسر، دواى (ساوشتری یه‌كه‌م)یش (توشراننای دووه‌م) بۆ درێژه‌دان به‌و ڕێكکه‌وتننامه‌یه‌، كچێكى خۆى به‌ ناوى (كیلۆخییا) دا به‌ (ئامینوفسی سێیه‌م/1390-1352پ.ز) فیرعه‌ونی میسر. ئه‌وه‌ بوو له‌م شازاده‌یه‌ش (ئاموون حۆته‌بی چواره‌م/1372-1354 پ.ز) له‌دایك بوو، كه‌ دواتر به‌ (ئه‌خناتوون) ناسرا. ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی (ئاموون حۆته‌بی چواره‌م) وازی له‌ په‌ره‌ستنی (خودای ئاموون) هێنا و بۆ لای (خودای ئاتوون) واته‌ (خودای خۆر) گه‌ڕایه‌وه‌، كه‌ خودا و ئایینى ده‌وڵه‌تی میتانییش بوو. ئه‌و ڕووداوه‌ش وه‌ك (شۆڕشێكی ئایینیى گه‌وره‌) ناسرا، كه‌ هۆكاره‌كه‌ى به‌پێی تۆماره‌كانی مێژووی میسری كۆن، شازاده‌یه‌كی میتانی بوو. واته‌ ئه‌و شۆڕشه‌ ئایینییه‌ له‌ سه‌رده‌ستى شازاده‌یه‌كى میتانیی هه‌رێمى بۆتانى كوردستانى خۆرئاوا له‌دایك بوو، كه‌ (كیلۆخیپا كچى توشراننای دووه‌م) پادشاى میتانى بوو. شازاده‌كه‌ش به‌ گه‌یشتنی بۆ وڵاتی میسر به‌ (نێڤرتێتى) ناسرا، به‌ مانای (جوانیى گه‌یشت). وه‌ك تۆماره‌كانی مێژووی میسری كۆنیش باسی ده‌كه‌ن، ئه‌و شازاده‌یه‌ سه‌ره‌تا کرایە بووکی (ئامینۆفسی سێیه‌م)ى فیرعه‌ونی میسر، به‌ڵام دوای كۆچی دوایی ئه‌و فیرعه‌ونه‌ و له‌سه‌ر نه‌ریتى ئه‌و ڕۆژگاره‌ى وڵاتى میسر، (كیلۆخیپا) شووى به‌ كوڕه‌كه‌ى (ئامینۆفسى سێیه‌م) كرد، كه‌ (ئاموون حۆته‌بی چواره‌م) بوو. ئه‌وه‌ش وای كرد ئه‌و شازاده‌یه‌ كار له‌ مێردە نوێیه‌كه‌ى بكات و واز له‌ په‌رستنی (خودای ئاموون) بهێنێت و ڕوو له‌ (خودای ئاتوون) بكات. سه‌ره‌نجام پادشاى میسر له‌سه‌ر خواستى خێزانه‌كه‌ى، بڕیاری دا واز له‌ بیروباوه‌ڕى پێشووى بهێنێت و ته‌نیا خوداى ئاتوون واته‌ (خۆر) بپه‌رستێت. فرمانیشى ده‌ركرد، كه‌ ده‌بێت سه‌رجه‌م وڵاتى میسر واز له‌ په‌رستنی (خواى ئاموون) بهێنن و ڕوو له‌ په‌رستنی (خودای ئاتوون) بكه‌ن. به‌وه‌ش (شۆڕشى ئه‌خناتوون) گۆڕانكاریى گه‌وره‌ى له‌ وڵاتى میسر و ده‌وروبه‌رى كرد.


سه‌باره‌ت به‌ شارستانییه‌تی میتانییه‌كانیش، ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی، كه‌ ئه‌وان له‌ گه‌لێك بواردا هه‌نگاوی گه‌وره‌یان نا. له‌وانه‌ بره‌ودان به‌ كشتوكاڵكردن و ئاژه‌ڵداری و به‌خێوكردنی ڕه‌شه‌وڵاخ و ڕێكخستنی كاروباری بازرگانی، به‌تایبه‌ت له‌گه‌ڵ وڵاتی میسر، له‌پاڵ ڕێكخستنی سیسته‌می باج له‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان. له‌ پیشه‌سازیی دروستكردنی عه‌ره‌بانه‌ی جه‌نگیشدا سه‌ركه‌وتوو بوون. له‌ بواره‌كانی تری هونه‌ر ‌و بیناسازی ‌و په‌یكه‌رسازیدا به‌توانا بوون. ئه‌مه‌و جگه‌ له‌وه‌ی به‌هۆی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی له‌گه‌ڵ میسردا بۆیان ڕه‌خسا، كاریگه‌ریی شارستانییه‌تی میسریشان كه‌وته‌ سه‌ر، كه‌ ئه‌وه‌ش هۆكار بوو بۆ ئەوەی زیاتر ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان به‌ره‌و پێشه‌وه‌ بڕوات. هه‌ر وه‌ك ئه‌وه‌ی كاریگه‌ریی شارستانییه‌تی میتانییش ڕۆڵی خۆی له‌سه‌ر شارستانییه‌تی میسری كۆن بینی.

 

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
1.د. جه‌مال ره‌شید ئه‌حمه‌د: لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی مێژوویی ده‌رباری وڵاتی كورده‌واری.
2.د. جمال رشید احمد و د. سامی سعید الاحمد: تاریخ الشرق القدیم.