گه‌لێكی بێ هاوڕێ.. بۆ پێویسته‌ كوردستانێكی سه‌ربه‌خۆی هه‌بێت؟

ئه‌و (بێ هۆ)یەی ئەمەریکا و ئەوروپا له‌ گاڵته‌جاڕی و دووڕوویی به‌ولاوه‌ هیچی تر نییه‌

”نیشتمانه‌كه‌ت به‌جێ بێڵه‌ و سه‌ر هه‌ڵگره‌، ئێره‌ جێگای تۆی تێدا نه‌ماوه‌". ئه‌وه‌ ئامۆژگاریی دایكم بوو، دوای ئه‌وه‌ی باوكم له‌ به‌ندیخانه‌یه‌كی عێراق كۆچی دوایی كرد، براكه‌م له‌ به‌غدا له‌ به‌ندیخانه‌ی به‌ناوبانگی ئه‌بوغرێب له‌سێداره‌ درا.


له‌ كۆتایی هه‌شتاكاندا سه‌دام حوسێن، له‌ناوبردنی گه‌لی كوردی كرده‌ پڕۆگرامی سه‌ره‌كیی خۆی، شاره‌كانمانی بۆمباران كرد، له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ گازی كیمیاویی به‌سه‌ردا رشتین و هه‌موو جیهان چاوی خۆی له‌و تاوانه‌ داخست.


ئه‌مڕۆ دوای 30 ساڵ، هه‌رچه‌نده‌ گوزه‌رانی كورد جۆرێكی دیكه‌یه‌، به‌ڵام هێشتا گه‌لی كورد به‌سه‌ر چه‌نده‌ها وڵاتی ناوچه‌كه‌دا وه‌ك توركیا، سووریا، عێراق و ئێران په‌رت و بڵاوه‌.


كورده‌كانی سه‌رووی عێراق جۆره‌ سه‌ربه‌ستییه‌كیان بۆ خۆیان خستووەته‌ گه‌ڕ، واته‌ نیوچه‌سه‌ربه‌خۆییه‌كیان هه‌یه‌. ئه‌مڕۆ وه‌ك جاران هه‌روا ئاسان نییه‌. كورده‌كان له‌ بێده‌نگیدا جینۆساید بكرێن و له‌ناو ببرێن. جیهان تێكڕا، ئاگای له‌ چاره‌نووسی ئه‌وان هه‌یه‌. سه‌ربازه‌ كورده‌كان- پێشمه‌رگه‌- ئه‌مڕۆ بوونه‌ته‌ سیمبوڵی رێزداری تێكۆشانێك دژی تیرۆریستیی ئیسلامی.


ئێستا كورده‌كان له‌ سه‌رووی عێراق ده‌یانه‌وێت له‌ 25 سێپتێمبه‌ردا كۆپرسییه‌ك ئه‌نجام بده‌ن. ده‌یانه‌وێت بڕیاری ئه‌وه‌ بده‌ن، ئایا ئه‌و كوردستانه‌ نیوچه‌ سه‌ربه‌سته‌، ده‌كرێ ببێته‌ كوردستانێكی بۆ یه‌كجاری سه‌ربه‌خۆ؟ زۆرتر له‌ 30 ملیۆن كورد له‌ هه‌موو جیهاندا به‌خۆشییه‌وه‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌و ژووانه‌ن.


به‌ دڵنیاییه‌كی تۆكمه‌وه‌، كورده‌كانی سه‌رووی عیراق بڕیار بۆ سه‌ربه‌خۆیی یه‌كه‌م وڵاتی كوردستان ده‌ده‌ن.


بێ گومان رژێمه‌كانی به‌غدا، تاران، دیمه‌شق و ئه‌نكه‌ره‌ جیابوونه‌وه‌ی یه‌كجاره‌كیی كوردستان ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌.


ئێردۆگان ریفراندۆمی كوردستان به‌ (چه‌وت و هه‌ڕه‌شه‌دار) بۆ سه‌ر ناوچه‌كه‌ ده‌بینێت، توركیا ئاماده‌یه‌ بۆ یه‌كپارچه‌یی خاكی عێراق بجه‌نگێت. سه‌رۆکەکانی رژێمی ئێران پێیان وایه‌ كوردستانێكی سه‌ربه‌خۆ بۆ ئه‌وان واتای (ئیسرائیلێكی نوێ) ده‌گه‌یه‌نێت. بێ گومان رژێمی عێراقیش، كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌وی له‌گه‌ڵ تاراندا هه‌یه‌، دژی كوردستانێكی سه‌ربه‌خۆیه‌. رژێمی ئه‌سه‌د و داعشیش، كه‌ هاوڕێی سه‌ربه‌خۆیی كورد نین، پێویست ناكات قسه‌یان له‌سه‌ر بكرێت. ئه‌حمه‌د ئه‌بوئه‌لغه‌یس، سه‌رۆكی جامیعه‌ی عه‌ره‌بیش له‌ رێی خۆیه‌وه‌ بۆ وه‌ستاندنی ئه‌و رێفێراندۆمه‌ كه‌وته‌ كاركردن. جگه‌ له‌مانه‌ ته‌له‌ڤزیۆنی (ئه‌لجه‌زیره‌)ی قه‌ته‌ریش، موسڵمانه‌كان به‌ناوی ئه‌ڵڵاوه‌ دژی ئه‌و ریفراندۆمه‌وه‌ له‌خشته‌ ده‌بات. ئه‌مانه‌ هه‌موو بۆ من وه‌ك كوردێك شتێكی نوێ نیین، به‌ڵام ئه‌وه‌ی بۆ من جێگای سه‌رسوڕمان و داچڵه‌كینه‌، هه‌ڵوێستی وڵاتانی ئه‌وروپایه‌ به‌رامبه‌ر ریفراندۆمی كورده‌كانی سه‌رووی عێراق. بگره‌ واشینگتۆن، بڕۆكسل و به‌رلینیش له‌گه‌ڵ ریفراندۆم نیین. وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مەریكی Rex Tillerson داوای له‌ كورده‌كان كرد ریفراندۆمه‌كه‌یان بۆ رۆژێك له‌ پاشه‌ڕۆژی دووردا دوابخه‌ن. وه‌زیرانی ده‌ره‌وه‌ی یه‌كگرتووی ئه‌وروپی ئامۆژگاریی كورد به‌وه‌ ده‌كه‌ن (هه‌نگاوی تاكڕه‌وی) نه‌نێن. Sigma Gabriel وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌ڵمانی، كورد ئاگادار ده‌كاته‌وه‌، ئه‌و كۆكارییه‌ی كورد له‌گه‌ڵ جیهاندا هه‌یه‌تی به‌هۆی ریفراندۆمه‌وه‌: "هه‌روا به‌ئاسانی نه‌خرێته‌ ترسه‌وه‌". ئه‌و كۆكارییه‌ی گابریه‌ل لێی ده‌دوێت ئه‌وه‌یه‌، كه‌ رۆژئاوا كورد بۆ دژایه‌تیی داعش مه‌شقدار و چه‌كدار ده‌كات. بێ گومان رۆژئاوا ئه‌و كاره‌ بۆ ئه‌وه‌ ناكات له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌زه‌یی پێماندا دێته‌وه‌، ئه‌وان ئه‌و كۆمه‌كییه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان ده‌كه‌ن.


با رۆژئاوا ئه‌وه‌ی له‌پێش چاو بێت، كه‌ ته‌نیا كورده‌كانن ناوچاوی خۆیان كردووەته‌ نیشانه‌ی كینه‌ی تیرۆریستان.


دیاره‌ رۆژئاوا ئه‌وه‌نده‌ كورده‌كانی لا خۆشه‌ویست و به‌نرخه‌، كه‌ حه‌زه‌كانی ئه‌وان جێبه‌جێ بكه‌ن. به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌و كۆكارییه‌ بۆ به‌رگری له‌ نه‌ته‌وه‌ی كورد و جێبه‌جێكردنی خه‌ون و سه‌ربه‌خۆیی كورد بوو، ئه‌وا كورده‌كان كۆكارییه‌كه‌یان له‌گه‌ڵ ئه‌وروپادا ده‌دۆڕێنن.


كامه‌یه‌ به‌رهه‌می به‌ڵێنه‌كانی رۆژئاوا بۆ كورد؟ دوا به‌ڵێنیان رێككه‌وتنی سیڤه‌ر بوو. له‌و رێككه‌وتنه‌دا، واته‌ له‌ 1920 ده‌بوایه‌ كوردستانیش سه‌ربه‌خۆ بكرایه‌.


بیانووی رامیاره‌كانی ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریكا ئه‌مڕۆ به‌م جۆره‌یه‌: وڵاتێكی نوێی كوردستان، له‌وانه‌یه‌ (بێ هۆ) نائارامیی بخاته‌ ناوچه‌كه‌وه‌. ئه‌و (بێ هۆ)یەی ئه‌وان بۆ من له‌ گاڵته‌جاڕی و دووڕوویی به‌ولاوه‌ هیچی تر نییه‌. ئێوه‌ مه‌به‌ستتان چییه‌، كه‌ ده‌ڵێن: "بێ هۆ"؟ ئه‌و داوایه‌ هی میلله‌تی كورده‌ و په‌یوه‌سته‌ به‌ مافی چاره‌ی خۆنووسی گه‌لانه‌وه‌. ئایا ئه‌وروپی و ئه‌مەریكییه‌كان بۆ خۆیان گه‌واهی جینۆسایدكردنی كورده‌كان نین؟ ئه‌ی مه‌به‌ستتان چییه‌ كه‌ ده‌ڵێن: "نائارامی"؟. بۆ هیچ ئارامییه‌ك له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا ماوه‌؟ به‌پێچه‌وانه‌وه‌ توركیا رۆژ به‌رۆژ به‌ره‌و ئاراسته‌ی دیكتاتۆری مل ده‌نێت. رژێمی شیعه‌ی عێراقی له‌ به‌غدا به‌ زوڕنای ئێران سه‌ما ده‌كات، ئه‌و ئێرانه‌ی، كه‌ ئاگری جه‌نگی سووری خۆش ده‌كات و پشتگیری له‌ تیرۆر ده‌كات. ئه‌وروپییه‌كان ده‌یانه‌وێت چاره‌نووسی كورد له‌پێناو هاوڕێیه‌تیی ئه‌م رژێمانه‌دا له‌خشته‌ به‌رن. ته‌نیا ئیسرائیله‌، كه‌ پشتگیری له‌ خه‌ونی كورده‌كان ده‌كات. بۆ؟ سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیسرائیل Benjamin Netaniaho تێگه‌یشت، كه‌ كوردستان له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا ته‌نیا وڵاتێك ده‌بێت، كه‌ دیموكراتی، وڵاتی یاساپه‌روه‌ری و مافی مرۆڤ به‌و تێگه‌یشتنه‌ی ئێستای ئه‌وروپا جێبه‌جێ ده‌كات. ته‌نیا له‌ ناوچه‌ كوردییه‌كانی عێراق و سووریا تیرۆر، تۆقاندن و ره‌گه‌زكوژی به‌ ناوی ئه‌ڵڵاوه‌ نییه‌. له‌ میری و په‌رله‌مانی كوردی له‌ هه‌ولێر، شیعه‌، سوننه‌، عه‌ره‌ب، توركمان، مه‌سیحی، ئێزدی و لایه‌نه‌كانی دیكه‌ی هه‌موو نوێنه‌ر و ده‌نگی خۆیان هه‌یه‌. ئه‌مڕۆ 1.5 ملیۆن هه‌ڵاتووی ناوچه‌كانی عێراق و سووریا له‌ كوردستان ده‌ژین. له‌سه‌ر خواستی خودی عه‌ره‌به‌كانی عێراق خۆیان، پێشمه‌رگه‌ی كوردستان پارێزگاریی ئاشتی له‌نێوان شیعه‌ و سوننه‌ی به‌غدای پایته‌خت ده‌كه‌ن. ئه‌وروپا رێز و بڕوای به‌ دیسپلینی كورد هه‌یه‌. له‌ هه‌ولێر، كه‌ ئێستا من لێی ده‌ژیم، ده‌یان رێكخراو، كۆمپانیا و شوێنگه‌ی ئه‌وروپی هه‌یه‌ و بنكه‌ی خۆیان كردووەته‌وه‌ و له‌ كوردستان هه‌ست به‌ دڵنیابوون ده‌كه‌ن. من 30 ساڵێك له‌مه‌وپێش بۆ ئه‌ڵمانیا هه‌ڵاتووم، ئه‌و مافه‌شم پێ درا دایكم له‌ كوردستانه‌وه‌ بێنمه‌ لای خۆم. ئه‌ڵمانیا دانی به‌ چاره‌ڕه‌شیی دایكم و مندا نا، به‌ڵام چاره‌ڕه‌شیی كورده‌كان هه‌روه‌ك خۆی ماوه‌ته‌وه‌. له‌وانه‌یه‌ ئه‌م ریفراندۆمه‌ ده‌رگایه‌كیان بۆ بكاته‌وه‌، بۆ هه‌میشه‌ به‌ سه‌ربه‌ستی شاد بن، به‌ڵام خه‌ونه‌كه‌یان به‌بێ پشتگیریی رۆژئاوا دیسان ده‌بێته‌وه‌ به‌ نیشانه‌ی ئه‌و هیوایه‌ی، كه‌ به‌ كه‌س ناشكێنرێ و بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ به‌ زیندوویی ده‌مێنێته‌وه‌.

 

* ئه‌م نووسینه‌ی دكتۆر نامۆ له‌ ژماره‌ 37ی 7/9 له‌ رۆژنامه‌ی Die Eeitی به‌ناوبانگی ئه‌ڵمانیادا بڵاو بووەته‌وه‌، گله‌یی و تووڕه‌بوونه‌ له‌ حكوومه‌ته‌كانی ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریكا، كه‌ خۆیان خستووەته‌ لیستی دوژمنانی نه‌ته‌وه‌ی كورده‌وه‌.


* د. نامۆ عه‌زیز، رۆژنامه‌نووسێكی كورده‌ و به‌ زمانی ئه‌ڵمانی بۆ گۆڤار و رۆژنامه‌كانی وه‌ك Der Spiegel ، Focuc ، Die Zeit ، CAZ ، Sz ده‌نووسێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ كوردستانه‌، زۆرتر له‌ میدیاكانی ئه‌وروپا و جیهاندا ناسراوه‌. چه‌ندان رۆمان و په‌ڕتووكی مێژوویی به‌ زمانی ئەڵمانی له‌سه‌ر كوردستان بڵاو بوونەته‌وه‌،. نووسینه‌كانی بۆ سه‌ر 17 زمان وه‌رگێڕدراون. به‌و زووانه‌ش بانگه‌وازێك بۆ گه‌لی كورد بڵاو ده‌كاتەوە.