ئیسلام له‌ گفتوگۆدا

ئه‌مڕۆ جیاكردنه‌وه‌ی هه‌ردوو ده‌سته‌واژه‌ی ئیسلام و موسڵمان مانایه‌كی كرداریتری هه‌یه‌

ئارگۆن له‌ كتێبی "ئیسلام له‌به‌ر رۆشنایی لێكۆڵینه‌وه‌" هه‌وڵ ده‌دات 24 پرسیاری گرنگ له‌سه‌ر ئیسلام وه‌ڵام بداته‌وه‌، ئه‌و له‌م كتێبه‌ بۆچوونی خۆی ده‌رده‌بڕێ ده‌رباره‌ی باسه‌ گرنگه‌كانی وه‌ك جیاكردنه‌وه‌ی ئایین له‌ ده‌وڵه‌ت، رۆڵی ئافره‌تان، ماناكانی قورئان، گرنگیی دابونه‌ریت و په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ ئاییندا، هه‌روه‌ها باسه‌كانی مه‌عریفه‌ و فه‌لسه‌فه‌، دووباره‌ ژیانه‌وه‌، هێزی سیاسی و ئایینی له‌نێو ئیسلامدا، هه‌روه‌ها هه‌وڵه‌كانی سۆفیزم و ئیسلام و په‌یوه‌ندیی نێوانیان. به‌ئاشكرا رای خۆی ده‌رده‌بڕێ له‌مه‌ر كێشه‌ی توندڕه‌و و بیركردنه‌وه‌ی توندڕه‌و له‌ ئیسلامدا. ئه‌و پرسیاره‌ گرنگانه‌ی له‌م كتێبه‌دا خراونه‌ته‌ روو بریتین له‌: ئایا ده‌كرێ له‌ رۆژئاوادا قسه‌ بكه‌ین له‌سه‌ر زانیاریی زانستییانه‌ له‌مه‌ڕ ئیسلام؟ یان ده‌توانین قسه‌ بكه‌ین له‌ ئیسلامێك كه‌ هه‌ڵگری مه‌عریفه‌ بێت؟ مانای ئیسلام و موسڵمان چییه‌؟ پاش به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆیی زۆر له‌ ده‌سه‌ڵاته‌ ناسیۆنالیسته‌ مۆدێرنه‌كان له‌نێو بونیادی ده‌وڵه‌تدا سوودیان له‌ ئیسلام بینی. ئایا ئه‌و به‌كارهێنانه‌ چۆن لێك ده‌ده‌یته‌وه‌؟ ئیسلام له‌ رێگه‌ی قورئانه‌وه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ خه‌ڵك، چی له‌نێو ئه‌و كتێبه‌دا هه‌یه‌؟. محه‌مه‌دی پێغه‌مبه‌ر چی ده‌ویست؟ له‌پاڵ قورئان و فه‌رموده‌كانی محه‌مه‌د چ تێكستگه‌لێكی تر وه‌ك بنه‌ڕه‌تی ئایین ده‌توانرێ ته‌ماشای بكرێت؟ دووباره‌ زیندووبوونه‌وه‌ له‌و دنیا مانای چییه‌؟ ئه‌و وشانه‌ی له‌ قورئاندا تایبه‌تن به‌ مافی مرۆڤ چین؟ ئیسلام چۆن ده‌ڕوانێته‌ وشه‌كانی مافی كه‌سایه‌تی؟ ئه‌مانه‌ و كۆمه‌ڵێ پرسیاری تر كه‌ نووسه‌ر ده‌یه‌وێ چاره‌سه‌ریان بكات و وه‌ڵامی دروستیان بداته‌وه‌. یه‌كێ له‌و دوو پرسیاره‌ گرنگه‌ی كه‌ زۆر و له‌ زۆر شوێندا نووسه‌ر به‌ ورده‌كارییه‌وه‌ باسی له‌سه‌ر ده‌كات پرسه‌كانی لێكدانه‌وه‌ی هه‌ردوو وشه‌ی ئیسلام و موسڵمانه‌؟ دووه‌م : ئایا له‌ ئسلامدا رێزی مافه‌كانی مرۆڤ ده‌گیرێت؟


زۆر جار وای لێهاتووه‌ كه‌ وشه‌ی "ئیسلام" وا وه‌رگێڕاوه‌ كه‌ كه‌سێك كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ خواوه‌، یان له‌پێناوی خوادا ئازار ده‌چێژێت. ئه‌وه‌ی كه‌ بڕواخوازه‌ به‌رامبه‌ر به‌ خوا كه‌سێ نییه‌ ئازار بچێژێت؟ به‌ڵكوو ئه‌و كه‌سێكه‌ هه‌ست به‌ خۆشه‌ویستی به‌رامبه‌ر به‌ خوا ده‌كات. ئه‌و حه‌زه‌ی تێدایه‌ هه‌نگاو به‌هه‌نگاو له‌گه‌ڵ ئه‌و داوایانه‌دا بڕوات كه‌ خوا ده‌یخاته‌ به‌رده‌ستی. خوا كاتێ كه‌سێ بۆ ئاستی خۆی به‌رز ده‌كاته‌وه‌ كه‌ شوێنپێ هه‌ڵگری ئه‌و بێـت. كه‌واته‌ په‌یوه‌ندییه‌ك له‌نێوان خالق و مه‌خلوقدا داده‌مه‌زرێت، واته‌ ئه‌وه‌ی پێكه‌وه‌یان ده‌به‌ستێ گوێڕایه‌ڵی، خۆشه‌ویستی و یه‌كترناسینه‌. له‌ زمانی عه‌ره‌بی وشه‌ی ئیسلام به‌ مانای "شتێك بده‌ی به‌ یه‌كێكی تر واته‌ تاك به‌ هه‌موو كیانییه‌وه‌ خۆی بخاته‌ به‌رده‌ستی خواوه‌“. به‌ڵام لێكۆڵه‌ره‌وان ئاماژه‌ به‌ مانایه‌كی تری وشه‌ی ئیسلام ده‌كه‌ن: ده‌ڵێن وشه‌ی ئیسلام واتا به‌ چاوی خۆت مه‌رگ ببینی، واته‌ رۆحی خۆی پێشكه‌ش بكات، خۆی بكاته‌ قوربانی، واته‌ خۆی بخاته‌ به‌رده‌ستی خودا، خۆی له‌گه‌ڵ ئه‌و خالقه‌ یه‌ك بكات، ئه‌مه‌ مانای وایه‌ كه‌ ئیسلام واته‌ به‌رزبوونه‌وه‌ بۆ نیڤۆی خوا. حه‌زره‌تی ئیبراهیم به‌ ئیسلام ده‌شوبهێنرێ له‌به‌رئه‌وه‌ی ئاماده‌بوو كوڕه‌كه‌ی خۆی به‌ ئاماژه‌یه‌ك بۆ خوا بكاته‌ قوربانی، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بڵێین بۆ ئبراهیم وشه‌ی ئیسلام جێگه‌ی گومانه‌ چونكه‌ له‌ قورئاندا ئاماژه‌ به‌و ده‌كرێ كه‌ ئه‌براهام جوو بووه‌. به‌ڵام ئایینه‌كانی تریش وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ خوا ئیبراهیمیان به‌كارهێناوه‌، ئه‌مه‌ مانای وایه‌ كلیلی هه‌رسێ ئایینه‌كه‌ بووه‌. ئه‌و له‌گه‌ڵ خوادا میساقێكی هه‌بووه‌. ئه‌بێ ئه‌وه‌مان له‌بیر نه‌چێت وشه‌ی ئیسلام له‌ قورئاندا چه‌ند رێوڕه‌سم و یاسا و كۆمه‌ڵێ هه‌ڵسووكه‌وت و مانای زمانه‌وانی ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ لایه‌ن خواناسان و یاسادانان به‌سه‌ر كۆمه‌ڵێ یاسا و هه‌ڵسوكه‌وت جێبه‌جێ كرا، ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌یانه‌وێ ببنه‌ كه‌سێكی ئیماندار ده‌بێ فێری ئه‌و یاسا و هه‌ڵسوكه‌وتانه‌ بن. كه‌ له‌ دوایدا هه‌ر ئه‌و وشه‌یه‌ بوو به‌ ئایینی موسڵمان. به‌م جۆره‌ نووسه‌ر جیاوازی داده‌نێت له‌نێوان ئیسلامى ئیبراهیم و محه‌مه‌د، هه‌روه‌ها جیاوازی له‌نێوان ئیسلامی مێژووییی و ئیسلامی ئایینی و خواییی.


بۆیه‌ ئه‌مڕۆ جیاكردنه‌وه‌ی هه‌ردوو ده‌سته‌واژه‌ی ئیسلام و موسڵمان مانایه‌كی كرداریی تری هه‌یه‌، بۆیه‌ زۆر به‌ تێكه‌ڵوپێكه‌ڵی سوود له‌ هه‌ردوو زاراوه‌ی جیهانی ئیسلامی و موسڵمانی جیهان ده‌بینرێت. بۆیه‌ ئه‌وانه‌ی به‌راستی سه‌رقاڵی لێكۆڵینه‌وه‌ن له‌سه‌ر بیروبۆچوونی ئیسلام و موسڵمانان ده‌بێ جیاوازی دانێن له‌نێوان هه‌ریه‌ك له‌ كۆمه‌ڵگا ئیسلامیه‌كانی هه‌ر وڵاتێك و هه‌ره‌وه‌ها ئایینی ئیسلام، به‌مه‌ش ئه‌وانه‌ ئایینه‌كه‌ دەپاریزن به‌وه‌ی كه‌ هه‌ر گرووپ و رێكخراوێك ئایینه‌كه‌ بۆ مه‌رام و مه‌به‌سته‌كانی خۆیان به‌كار نه‌هێنن.


پرسیارێكیی تر كه‌ نووسه‌ر وه‌ڵامی ده‌داته‌وه‌، ئه‌م پرسیاره‌یه‌ كه‌ی و له‌ لایه‌ن كێیه‌وه‌ قورئان نووسراوه‌؟ سه‌ره‌تا نووسه‌ر به‌شێكی پرسیاره‌كه‌ی له‌ رووی ئه‌نترۆپۆلۆجیه‌وه‌ وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌، پاشان باس له‌ كاریگه‌رییه‌ ده‌ره‌كی و نووسینه‌وه‌ی قورئان ده‌كات، به‌م شێوه‌یه‌ ده‌یه‌وێ ئه‌وه‌ روون بكاته‌وه‌ كه‌ جیاوازی چی بووه‌ له‌نێوان ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ی كه‌ قورئانی تێدا نووسراوه‌ و ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ی نه‌یزانیوه‌ كتێب چییه‌. سه‌ره‌تا له‌ 632 پاش مه‌رگی محه‌مه‌د چه‌ندین تیراژ و شێوه‌ی هه‌مه‌جۆری قورئان هه‌بووه‌، تا ئه‌و كاته‌ی كه‌ كاغه‌ز په‌یدا بوو واته‌ له‌ كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی هه‌شت، پاش ئه‌وه‌ی عوسمان قورئانی كۆ كرده‌وه‌ و نوسخه‌یه‌كی تایبه‌تی بڵاو كرده‌وه‌ و ئه‌و تێكستانه‌شی نه‌چوونه‌ نێو ئه‌وه‌ی كۆ كرابووەوە هه‌مووی له‌ناو درا تا بۆچوونی جیاواز له‌مه‌ڕ قورئان نه‌بێت، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ قورئان به‌ كۆمه‌ڵێ گۆڕانكاریی گه‌وره‌دا تێپه‌ڕیوه‌، رووداوه‌كان كاریگه‌ریی سیاسی و ئایینی بوون، كه‌ ئه‌مه‌ش گۆڕانكاری له‌ كۆكردنه‌وه‌ و نووسینه‌وه‌ی قورئاندا هه‌بووه‌، هه‌ر ئه‌مه‌ش بۆ خۆی وای له‌ زۆر له‌ تیمه‌ ئیسلامییه‌كان كرد، لێكدانه‌وه‌ی جیاواز بكه‌ن بۆ زمان و لێكدانه‌وه‌كانی نێو قورئان، ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ خۆیدا چه‌ند زاراوه‌یه‌كی نوێی خسته‌ نێو ئیسلامه‌وه‌ وه‌ك زاراوه‌كانی موشركین، منافقون.....تاد. ئه‌مه‌ و نووسه‌ر زۆر به‌ وردی باس له‌ گۆڕانكارییه‌ رۆحییه‌كانی نێو قورئان ده‌كات له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی ململانێ سیاسی و مه‌زهه‌بیدا، ئه‌مه‌ بۆ خۆی وای كرد بڕێكی زۆر بۆچوونی هه‌مه‌چه‌شن له‌مه‌ڕ قورئان و شیكردنه‌وه‌كانیشی سه‌رهه‌ڵبدات.


له‌ پرسیارێكی تر له‌سه‌ر بوونی مافه‌كانی مرۆڤ له‌نێو قورئاندا نووسه‌ر وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌ و ده‌ڵێ هه‌روه‌ك ئایینی جوو و مه‌سیحی له‌نێو ئایینی ئیسلامدا ئاره‌زوو هه‌بووه‌ بۆ بوونی بنه‌مایه‌ك بۆ مافی مرۆڤ، ئه‌و پێی وایه‌ كاتێ له‌ 19 تشرینی یه‌كه‌می 1981 له‌ كۆبوونه‌وه‌یه‌كی رێكخراوی یۆنسكۆ به‌ ده‌ستپێشخه‌ریی سه‌لیم عه‌زام کونسوڵی ئیسلامی و سكرتێری گشتیی بۆچوونی ئیسلامی له‌سه‌ر مافه‌كانی مرۆڤ ده‌خرێته‌ روو كه‌ ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ بنه‌مایه‌ك بۆ سه‌رهه‌ڵدانی لێكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر بڕیاری بنه‌ماكانی مافی مرۆڤ، نووسه‌ر ده‌ڵێ ئه‌و راپۆرته‌ی سه‌لیم عه‌زام هه‌ڵگری 23 ئه‌رتیكه‌ڵی تێدا بوو كه‌ زۆربه‌یان به‌ پشت به‌ستن به‌ تێكستی قورئان باس له‌ مافه‌كانی مرۆڤ ده‌كات. گه‌وره‌ترین ئه‌و دوو خاڵه‌ی كه‌ له‌نێو ئه‌و خاڵانه‌دا دیار و روونه‌ بۆچوونی "به‌خشنده‌یی" و "یاسا". له‌ قورئاندا مافه‌كانی خوا و مافه‌كانی ئاده‌م هه‌یه‌..له‌ ئیسلامدا هاتووه‌ كه‌ خوا هه‌ر به‌ته‌نیا خوا داهێنه‌ری یاسایه‌، بۆیه‌ ئه‌م یاسایه‌ نابێ له‌لایه‌ن هیچ ده‌سه‌ڵاتدار و سه‌رۆك و ده‌وڵه‌تێكه‌وه‌ پێشێل بكرێ، نووسه‌ر پێی وایه‌ ئیسلام پێش شارستانی ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریكا و فه‌ڕه‌نساش بیری له‌ یاسا و ماف كردووه‌ته‌وه‌ و بنه‌ماكانی مافی مرۆڤ له‌و سه‌رچاوانه‌وه‌ سه‌ریان گرتووه‌ كه‌ پێی ده‌وترێ ماف و ئه‌ركه‌كان، كه‌ له‌ قورئاندا به‌ دوورودرێژی باس له‌ ئه‌ركی ئیماندار ده‌كات به‌رامبه‌ر به‌ كۆمه‌ڵگا و ده‌وڵه‌ت، هه‌روه‌ها ئه‌ركی ده‌وڵه‌ت به‌رامبه‌ر به‌ مرۆڤ، ریشه‌ی مافی مرۆڤی به‌ستووه‌ به‌ دێرنی ده‌وڵه‌ته‌ ئیسلامییه‌كان. به‌دورودرێژی باس له‌ نه‌زانی و دواكه‌وتوویی و مافخورانی مرۆڤ پێش ئیسلام ده‌كات. پاشان به‌وردی به‌راوردی ده‌كات له‌گه‌ڵ گۆڕانكارییه‌كانی دنیا و مرۆڤی مۆدێرن.


ئه‌م كتێبه‌ هه‌ڵگری ژماره‌یه‌ك زۆر له‌ باسه‌ له‌ بواری ئایینی و فه‌لسه‌فی كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ بۆچوونه‌ گرنگه‌كانی مرۆڤ و ئیسلام و تێكسته‌كانی. له‌ رووی فه‌لسه‌فه‌ و فیكرییه‌وه‌ زۆر له‌و ئایدیانه‌ شی ده‌كاته‌وه‌، كه‌ به‌ درێژایی مێژوو له‌ په‌یوه‌ندیدا بوون له‌گه‌ڵ ئیسلام و بیری توندڕه‌وی.

 

سه‌رچاوه‌
Mohammed Arkon
Islam in Discussie
24 vragen over de islam
Uitgeverij contact 1993