ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی و بووكى گه‌رمه‌سێر

ده‌نگی (به‌ڵێ) بۆ سه‌ربه‌خۆیی كوردستان لە خانەقین و ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێم، زۆرینەی رەها دەهێنێ‌

ڕۆژی 16/8/2017 ئەنجومەنی قەزای خانەقین وەکوو نوێنەری پێکهاتەکانی خانەقین، بە ئامادەبوونی سەرجەم ئەندامانی ئەنجومەنەکە لە نوێنەری لایەنە سیاسییه‌كان و پێکهاتەکانی شارەکە، کۆبوونەوەیەکی نائاسایی ئەنجام دا و بڕیاری دا قه‌زاكه‌ لەگەڵ ئیدارەی گەرمیان، بەشداری لە ریفراندۆمی کوردستانی باشووردا بکات، كه بڕیارە لە 25ی ئەیلوول بۆ سەربەخۆیی کوردستان ئه‌نجام بدرێت، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش داوای دانانی بنکەی دەنگدان لە قەزاکە و دەوروبەری كرا. هه‌روه‌ها لە ناحیه‌ی سەعدییەی سه‌ر به‌ قه‌زای خانه‌قینیش، بە ھەمان شێوە دەنگدان کراوە و زۆرینە بە (بەڵێ) دەنگی داوە و لە ناحیه‌ی گوڵاڵه‌ (جەلەولا)ش لە کۆی ١٥ دەنگ ١٤ دەنگی (بەڵێ) هەبووە و لە جەبارە و قەرەتەپەش بە زۆرینە بە (بەڵێ) دەنگیان داوە، بۆیە ھەموو ناوچەکانی سنوورەکە لەگەڵ ئەوەدان، پرۆسەی ڕیفراندۆم لەو ناوچانە ئەنجام بدرێت. بەو هەنگاوە ئەرکی سەرشانی سەرکردایەتیی سیاسی و حکەومەتی هەرێم ئاسانتر کرا.


ئه‌مه‌ یه‌كه‌م جار نییه‌ خانه‌قین هه‌ڵوێستی له‌و شێوه‌یه‌ بنوێنێت، پێشتریش لە دانیشتنی‌ ئاسایی ژمارە 131 لە 21ی‌ ئابی‌ ساڵی‌ 2006، ئەنجومەنی قەزای خانەقین بە کۆی‌ دەنگ بڕیاری دا بە گەڕانەوەی‌ قەزای‌ خانەقین بۆ سەر هەرێمی‌ کوردستان. هه‌روه‌ها له‌ کۆبوونەوەیه‌كی تری‌ ئه‌نجومه‌نه‌كه‌، له‌ 20ی‌ ئایاری 2015دا، جارێکی‌ تر جەختیان کردەوە لەسەر پابەندبوونیان بە بڕیاری‌ ئەنجومەنەکە، بە گەڕانەوەی‌ قەزای‌ خانەقین بۆ سەر هەرێمی‌ کوردستان.


له‌لایه‌كی تره‌وه‌، له ‌سه‌رجه‌م ئه‌و هه‌ڵبژاردنانه‌ی كه‌ له‌دوای ڕووخانی ڕژێمی به‌عس تا ئێستا له عێراق به‌ڕێوه‌ چوونه‌، زیاتر له‌ 90% خانه‌قینییه‌كان ده‌نگیان به‌ لیستی پارت و لایه‌نه‌ كوردستانییه‌كان داوه‌ و پارت و لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانی شیعه‌ لاوازترین پێگه‌یان له‌نێو هاونیشتمانییانی شیعه‌مه‌زهه‌بی خانه‌قیندا بووه‌.
ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای خه‌بات و تێكۆشانی بێ وچانی ڕۆڵه‌كانی ئه‌م شاره‌، كه‌ له‌سه‌رجه‌م قۆناغه‌كانی بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازیی گه‌لی كورد، ڕۆڵێكی به‌رچاویان هه‌بووه‌ و له‌پێناو ئازادیی كوردستاندا هه‌زاران شه‌هید و دنیایه‌ك قوربانییان داوه‌. هه‌ڵوێسته‌ نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانییه‌كانی خانه‌قینییه‌كان له‌پێناو به‌رگریكردن ‌له‌ مافه‌ ڕه‌واكانی گه‌لی كوردستان و گه‌یشتنی به‌ سه‌ربه‌خۆیی، ئه‌و ڕاستییه‌ ده‌سەلمێنێت كه‌ كوردانی نیشته‌جێی ناوچه‌كانی خوارووی كوردستان، هه‌رگیز ئینتیمای مه‌زهه‌بییان پێش ئینتمای نه‌ته‌وه‌ییان نه‌خستووه‌ و لای ئه‌وان كوردایه‌تی له‌سه‌رووی هه‌موو ئینتیماكانه‌وه‌یه‌‌. پێشبینیش ده‌كرێت هاوشێوه‌ی سه‌رجه‌م هه‌ڵبژاردنه‌كانی پێشووتر كه‌ له‌و شاره‌دا به‌ڕێوه‌ چووه‌، له‌ ڕیفراندۆمی 25ی ئه‌یلوولی 2017شدا، ده‌نگی (به‌ڵێ) بۆ سه‌ربه‌خۆیی هه‌رێمی كوردستان و ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی ئیداره‌ی هه‌رێم، زۆرینەی رەها بهێنێ‌.


گه‌ڕانه‌وه‌ی خانه‌قین بۆ سه‌ر هه‌رێم و ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی داهاتووی كوردستان، گرنگییه‌كی یه‌كجار زۆری هه‌یه‌. ئه‌م قه‌زایه‌ كه‌ له‌ ڕووی ئابووری و ستراتیژییه‌وه‌ له‌ هه‌ره‌گرنگترین شاره‌كانی باشووری كوردستانه‌، یه‌كێكه‌ له‌ ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی ئیداره‌ی هه‌رێمی كوردستان. ئێستا به‌پێی دابه‌شكارییه‌ ئیدارییه‌كانی وڵاتی عێراق، سه‌ر به‌ پارێزگای دیاله‌یه‌‌ و ڕووبه‌ر‌ه ئیدارییه‌كه‌ی (٣٩١٥ كم٢)یه‌. له‌ باشووره‌وه‌ زنجیره‌ چیاكانی حه‌مرین، له‌ ‌باكووره‌وه‌ زنجیره‌ چیاكانی به‌مۆ، له‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ قه‌زای مه‌نده‌لی و له‌ ڕۆژئاواوه‌ قه‌زای كفری، سنووری خانه‌قین دیاری ده‌كه‌ن.


قه‌زای خانه‌قین كه‌ شایسته‌ی نازناوی بووكی گه‌رمه‌سێره‌، چوار ناحیه‌ی (گوڵاڵه‌، سه‌عدییه‌، مه‌یدان و قوره‌توو) له‌خۆ ده‌گرێت. ناوه‌ندی قه‌زاكه‌ له‌ ناوه‌ندی پارێزگاكانی دیاله‌ (120 كم) و سلێمانی (160 كم) و كه‌ركووك (220 كم) دووره‌. له‌ ساڵانی هه‌فتاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا ژماره‌ی دانیشتووانی به‌ (١٧٥٠٠٠) كه‌س مه‌زه‌نده‌ كراوه‌‌. به‌ڵام له‌ ئه‌نجامی كۆششی حكوومه‌تی عێراق بو گۆڕینی دیمۆگرافیای شاره‌كه‌، به‌ دروستی ژماره‌ی دانیشتووانی نه‌زانراوه‌.


سەرژمێرییەكی نوێ نییە ژمارەی دانیشتووانی قەزاكە دەربخات، بەڵام حەفتاكانی سەدەی رابردوو، ژمارەی دانیشتووانی بە 175 هەزار كەس مەزەندە كراوە‌ و به‌پێی ئاماره‌ نافه‌رمییه‌كان، ئێستا ژماره‌ی دانیشتووانی خانه‌قین زیاتر له‌ (250،000) كه‌سه‌. زۆربه‌ی دانیشتووانی خانه‌قین كوردن و به‌ شێوه‌زاری كوردی فه‌یلی (كه‌ڵهوڕی) قسه‌ ده‌كه‌ن. له‌ ڕووی ئایینییه‌وه‌ زۆرینه‌ی خه‌ڵكی خانه‌قین موسڵمانن و به‌شێكی زۆری شیعه‌ مه‌زهه‌بن و به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ش سوننه‌ و به‌شێكیش كاكه‌یین. بێجگه‌ له‌ كورد، ژماره‌یه‌ك توركمان، عه‌ره‌ب، جوو و مه‌سیحی و سابئی له‌ خانه‌قیندا دەژین. له‌به‌ر هه‌مه‌ڕه‌نگیی ئایینی و مه‌زهه‌بیی پێكهاته‌ی دانیشتووانه‌كه‌ی، ژماره‌یه‌كی زۆری حوسه‌ینییه‌ی شیعه‌ و مزگه‌وتی سوننه‌ و كلێسایه‌كی مه‌سیحیی تێدایه‌. سیناگوگی جووه‌كانیشی تێدا بوو‌ه‌، به‌ڵام له‌ ساڵانی دوای دامه‌زراندنی ئیسرائیل و ده‌ركردنی جووه‌كان له‌ خانه‌قین، ڕووخێنراوه‌. لەكاتێكدا ناكۆكیی مەزهەبی ‌و نەتەوەیی كاریگەریی لەسەر ئاسایشی زۆر لە ناوچەكانی عێراقدا هەبووە، بەڵام لە قەزای خانەقین وێنەكە پێچەوانەیە، هێشتا پێكەوەژیان قسەیەكی بەكاری نێو خەڵكە. زۆرتر لە 70%ی دانیشتووانی قەزاكە شیعە مەزهەبن.


له‌ ساڵی (1923)دا، له‌دوای نه‌جه‌ف، خانه‌قین دووەمین قه‌زا بووه‌ له‌ كۆی هه‌شت قه‌زای عێراق كه‌ ئه‌وكات به‌م شێوه‌یه‌ بووه‌: (نه‌جه‌ف، خانه‌قین، دهۆك، سه‌ماوه‌، عەماره‌، كووت، سه‌ڵاحه‌دین و دیاله‌). له‌و سه‌رده‌مه‌دا بڕیار بووه‌ خانه‌قین به‌ پارێزگا بكرێ، به‌ڵام به‌هۆی ناڕه‌زایه‌تیی ڕژێمی ده‌سه‌ڵاتداری ئه‌و كاته‌ی عێراق و ڕژێمه‌ یه‌ك له‌دوای یه‌كه‌كانی تری عێراق، تا ئێستا وه‌كوو قه‌زا ماوه‌ته‌وه‌.


له‌ ساڵانی حوكمی رژێمی به‌عسدا، گۆڕانكارییه‌كی زۆر به‌سه‌ر پێكهاته‌ی دانیشتووانی قه‌زای خانه‌قیندا هاتووه‌، كه‌ به‌ پرۆسه‌ی (ته‌عریب) ناسراوه‌. كوردی ڕه‌سه‌نی خه‌ڵكی شاره‌كه‌ به‌زۆر له‌ زێدی باووباپیرانیان ده‌ركران و بۆ باشووری عێراق دوور خرانه‌وه‌ و عه‌ره‌بی هاورده‌ له‌ شوێنه‌كانیان نیشته‌جێ كران. پاشان ده‌ست كرا به‌ ڕووخاندنی گونده‌كانى (بانمیل، مه‌لا عه‌زیز، قوله‌ یه‌هودی و پێوكه‌ و نه‌یكه‌نه‌) و چه‌ندین گوندی دیكه‌ و ڕووخاندنی پاڵاوگه‌ی نه‌وتی خانه‌قین كه‌ به‌ پاڵاوگه‌ی ئه‌ڵوه‌ند ناسرابوو و گواستنه‌وه‌ی كرێكاره‌كانی بۆ شاره‌كانی دیكه‌ی عێراق. دروستكردنی چه‌ندین گه‌ڕه‌ك بۆ نیشته‌جێكردنی عه‌ره‌بی ته‌عریب له‌ خانه‌قین، بۆ نموونه‌: گه‌ڕه‌كی (شوعله‌) له‌ ئه‌ركه‌وازی، (٧ی نیسان) له‌ كارێز، (ئیاشتراكییه‌) له‌ مه‌ڵكشای، (ئەبو عوبیده‌ بن ئەلجەراح) له‌ عالیاوه‌ی كوێخا زۆراب، ئەلتەمیم) له‌ تۆڵه‌فرۆش، (ئەلشیبانی) له‌ یوسف به‌گ، كه‌ هه‌ر گه‌ڕه‌كێكی له‌ (١٠٠-١٥٠) خانوو پێكهاتبوو، له‌ قۆناغه‌كانی تری پرۆسه‌ی ته‌عریبكردنی شاری خانه‌قین بوو.


له‌ رووی مێژووییه‌وه‌ شاری خانه‌قین شارێكی دێرینه‌ و به‌درێژایی مێژوو شوێنی نیشته‌جێبوونی مرۆڤ بووه‌. ڕووباری (ئه‌ڵوه‌ن) كه‌ به‌م ناوچه‌یه‌دا ده‌ڕوات و ڕۆڵێكی دیاری هه‌بووه‌ له‌ ئاوه‌دانیبوونی و‌ به‌پیتكردنی خاكه‌كه‌ی. زه‌ویوزاری ده‌وروبه‌ری ڕووباری ئه‌ڵوه‌ن بۆ كشتوكاڵ به‌كار هێنراون، هه‌ر بۆیه‌ مرۆڤ لێی نیشته‌جێ بووه‌ و بووه‌ته‌ خاڵێكی گرنگی ڕێگای هاتوچۆ له‌نێوان ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا، كه‌ ئه‌وسا به‌ ڕێگای خوراسان ناسرابوو. له‌ سه‌رده‌می مه‌مله‌كه‌تی گۆتییه‌كان (٨ سه‌ده‌ پێش ‌زایین)، ناوی خانه‌قین وه‌كوو (ئاوارتیۆم) هاتووه‌. له‌ كا‌تی تێپه‌ڕبوونی ئه‌سكه‌نده‌ری گه‌وره‌ به‌و ناوچه‌یه‌دا (٣ سه‌ده‌ پ.ز.)‌ ناوی وه‌كوو (ئارتیمیتا) له‌ مێژووی یۆنانی كۆندا هاتووه‌. ناوی مه‌ركه‌زی ویلایه‌تی (سابینا) له‌ نووسراوه‌كانی ‌سه‌رده‌می ئاشوورییه‌كان به‌ (خودون) هاتووه‌، كه‌ ده‌كاته‌ شوێنی ئێستای خانه‌قین.


‌ئاشكرایه‌ كه‌ هاتنی هێزی ئیسلام بۆ خانه‌قین پدوایشه‌ڕی جه‌له‌ولا بووه‌ له‌نێوان موسڵمانان و ساسانییه‌كان له‌ ساڵی ٦٣٧ (١٦ی كۆچی)، شه‌ڕه‌كه‌ ٨ مانگی خایاندووە و موسڵمانه‌كان سه‌ركه‌وتوون و به‌رده‌وام بوون له‌ داگیركردنی ناوچه‌كه‌ به‌ره‌ و خانه‌قین و حه‌لوان (سه‌رپێڵ زه‌هاو). كه‌واته‌ هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌دا به‌ هه‌مان شێوه‌ی ئێستا ناوی (خانه‌قین) بووه‌. له‌ كاتی هاتنی مه‌غۆل بۆ داگیركردنی به‌غدا له‌ تۆڵه‌ی شكاندنی هێرشی پێشتریان له‌ ساڵی (٦٣٤ كۆچی)، له‌ ساڵی (٦٣٥ كۆچی) خانه‌قین به‌ ته‌واوه‌تی ڕووخێنراوه‌. خانه‌قین ناوی وه‌كوو (كاروانسه‌را و حه‌لوان)یش هاتووه‌، (حه‌لوان) یان (ئه‌لوان) یان (ئه‌ڵوه‌ن)، ناوی مه‌ركه‌زی چه‌ند شارێك بووه‌ كه‌ ده‌كاته‌ ئێستای سه‌رپێڵی زه‌هاو له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان. سه‌باره‌ت به‌ ناوی خانه‌قین بۆچوونی زۆر هه‌یه‌، له‌وانه‌: (خان نه‌قی) كه‌ گوایه‌ (نه‌قی) ناوێك له‌و شوێنه‌دا (خان)ی هه‌بووه‌، یان (خان قین) واته‌ (جێگای قین)، چونكه‌ گوایه‌ پاشای ساسانییه‌كان كه‌ به‌ ڕه‌گه‌ز كوردن، له‌ قینا (مونزر بن نەعمان)ی له‌وێ زیندانی كردووه‌، چونكه‌ به‌ زاوا قبووڵی نه‌كردووه‌. یان ده‌ڵێن كه‌ عه‌ره‌به‌ داگیركه‌ره‌كان هاتوون، له‌ ئاوی ئه‌ڵوه‌ندا خنكاون و به‌ ده‌نگی به‌رز و به‌ زمانی عه‌ره‌بییه‌وه‌ هاواریان كردووه‌ (خنقنی)، بۆیه‌ به‌ شوێنی خنكاندنه‌كه‌ ناسراوه‌.


قه‌زای خانه‌قین له‌ ڕووی سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌كانه‌وه‌ شارێكی ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و له‌دواى كه‌ركووك، به‌ دووه‌مین گه‌وره‌ترین ناوچه‌ی باشووری كوردستان داده‌نرێت له‌ ڕووی یه‌ده‌گی نه‌وته‌وه‌. پاڵاوگه‌ی (وه‌ند)ی قه‌زای خانه‌قین، به‌ كۆنترین پاڵاوگه‌ی نه‌وت له‌ عێراق داده‌نرێت كه‌ له‌ ساڵی (1931)‌دا دامه‌زراوه‌ و له‌و سه‌رده‌مه‌دا،‌ توانای به‌رهه‌مهێنانی نزیكه‌ی (12000) به‌رمیل نه‌وتی هه‌بووه‌ له‌ ڕۆژێكدا. ‌هه‌ر به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ خانه‌قین له‌ ڕووی ئابووری و ستراتیژییه‌وه‌ به‌ یه‌كێك له‌ گرنگترین شاره‌كانی باشووری كوردستان دێته‌ هه‌ژمار، كه‌ بۆ ده‌وڵه‌تی داهاتووی كوردستان گرنگییه‌كی یه‌كجار زۆری هه‌یه‌.