دكتۆر عه‌بدوڵا جه‌وده‌ت و ده‌وڵه‌تی كوردی

3

عه‌بدوڵا جه‌وده‌ت داوا ده‌كات مێژووی كورد دابڕێژرێته‌وه‌ و پرسیاریش ده‌كات ئایا كورد مێژووی هه‌یه‌؟ پاشان ده‌ڵێت: ”شه‌ره‌فنامه‌ به‌ ته‌نیا ناتوانێ شه‌ره‌فی مێژووی میلله‌ت بپارێزێ (26).
له‌ وتارێكی تردا عه‌بدوڵا جه‌وده‌ت، تابلۆیه‌كی واقعی بۆ ژیانی كورد و دواكه‌وتنی رۆشنبیری و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوورییان ده‌كێشێ و ره‌خنه‌ له‌ لوتبه‌رزیی (كه‌سایه‌تیی) نه‌ته‌وه‌په‌رسته‌ كورده‌كان ده‌گرێ، ئه‌وانه‌ی له‌ كوردستان دوور كه‌وتوون و له‌ ئیسته‌نبۆلدا گیرساونەتەوە!
ئه‌وانه‌ی به‌ناوی جه‌ماوه‌ر قسه‌ ده‌كه‌ن و رازی نین بچنه‌ نێوجه‌رگه‌ی كوردستان، بۆ ئه‌وه‌ی (وڵاتپه‌رستی)ی خۆیان بسه‌لمێنن.
بو ئه‌وه‌ی بچنه‌ نێو ئه‌و خاكه‌ ئاوه‌دانه‌ی بوو به‌ گۆڕستان، ئه‌و زه‌وییه‌ به‌ پیته‌ی كه‌ ره‌گوڕیشه‌ی ژیانی به‌ جیهان به‌خشی، كه‌چی ئێستا فه‌قیری و برسیه‌تی به‌سه‌ریدا زاڵه‌!
به‌رپرسیاریه‌تی ئه‌م دیارده‌ خه‌مناكه‌ له‌ ملی ئێمه‌دایه‌، له‌ ملی ئه‌و خه‌ڵكه‌یه‌ كه‌ بایه‌خی پێ ده‌ده‌ن.
ئه‌و له‌ (ئیلهام) و ئاره‌زوو ئاگادارمان ده‌كاته‌وه‌ و ده‌ڵێ، ئه‌مانه‌ به‌ ته‌نیا به‌ش ناكه‌ن بۆ خه‌باتكردن له‌پێناوی چاككردنه‌وه‌ى بارودۆخی كورده‌كان.
به‌ رای ئه‌و، ده‌بێ گشتیان بگوازرێنه‌وه‌ كوردستان، بێنه‌وه‌ ناو گه‌ل.
دانوستاندن به‌ قسه‌ و به‌ ده‌ست هیچ سوودێكی نییه‌، وه‌رنه‌وه‌ لادێ، با نانی گه‌نم بخۆین و شیری بزن بخوێنه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی كه‌یفی جوتیاره‌كانمان به‌ رووناكی و به‌ خێراتی شارستانیه‌ت بهێنین، ئه‌مه‌یه‌ ئامانجی لاوه‌كانمان.
عه‌بدوڵا جه‌وده‌ت، كاتێ كه‌ چاره‌سه‌ری (پێكهاته‌ی) نه‌ته‌وه‌ی میلله‌تی كورد ده‌كات، هه‌ندێك بابه‌تی پێویست به‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ده‌موده‌ست، له‌به‌رده‌می رۆشنبیر و لاوه‌ كورده‌كان داده‌نێت، به‌تایبه‌ت:
(را و بۆچوونیان چۆنه‌ سه‌باره‌ت به‌ شوێن و رۆڵیان له‌م پێكهاته‌دا، ئامانجیان چییه‌؟ ده‌یانه‌وێ سه‌ربه‌خۆ بن، یان پێكهاتەیه‌ك بن له‌ پێكهاته‌كانی ئیمپراتۆڕی عوسمانی. پاشان، ده‌یانه‌وێ چ پێكهاته‌یه‌ك بن؟).
له‌ هه‌ر بابه‌تێك له‌م بابه‌تانه‌دا، ئاماژه‌ به‌ گرنگترینیان ده‌دات، هه‌وڵدانی باش و پێشكه‌وتوو بۆ به‌دیهێنانی ئامانجه‌ چاوه‌ڕواننه‌كراوه‌كان، بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی زانست و رۆشنبیری له‌ناو گه‌لدا. (27).
له‌ لاپه‌ڕه ‌(8)ی ژماره‌ دووی (رۆژ كورد) ئه‌وه‌ی له‌ (30 تشرینی یه‌كه‌می 1913) ده‌رچووه‌، عه‌بدوڵا جه‌وده‌ت وتارێك به‌ زمانی توركی بڵاو ده‌كاته‌وه‌ له‌ژێر ناوی (اتحاد یولى= رێگای یه‌كگرتن). له‌ وتاره‌كه‌یدا، به‌ شێوه‌یه‌كی نه‌رم داوای ژیانێكی هاوبه‌ش ده‌كات له‌نێوان كورد و توركه‌كاندا).
ئه‌مه‌ش ده‌قی وه‌رگێڕانی وتاره‌كه‌یه‌، كه‌ مه‌ودای رۆشنبیری و هۆشی عه‌بدوڵا جه‌وده‌ت ئاشكرا ده‌كات:
( كاتێ كه‌ یه‌كێك له‌ هاوڕێ نزیكه‌كانم، گۆڤاری (رۆژ كورد)ی له‌سه‌ر مێزه‌كه‌ی به‌رامبه‌رم بینی، به‌ سه‌رسوڕمانه‌وه‌ پرسیاری لێ كردم و گوتی:
- ئه‌م بڵاوكراوه‌یه‌ چییه‌؟
پێم گوت، ئه‌و گوڤاره‌ زمانحاڵی كورده‌ و رێگاچاره‌یه‌كه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ی بارودۆخی كومه‌ڵایه‌تی و ئه‌تنۆگرافییان.
براده‌ره‌كه‌م گۆڤاره‌كه‌ی كرده‌وه‌ و وتارێكی دیت به‌ زمانی كوردی نووسرابوو، گوتی:
( مادام گوڤاره‌كه‌ به‌ زمانی كوردی نووسراوه‌، كه‌واته‌ مه‌به‌ستی دووبه‌ره‌كانێیه‌). پاشان گۆڤاره‌كه‌ی له‌ شوێنی خۆی دانایەوه‌.
ئه‌م رووداوه‌، به‌ ڕای من پێویستی به‌ ئاوڕدانه‌وه‌یه‌كی تایبه‌ت هه‌یه‌، چونكه‌ ڕای گشتی ده‌رباره‌ی ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌، جێی ئه‌سه‌ف و ناخۆشییه‌، زۆر پێم ناخۆشه‌ كه‌ ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ ده‌وروبه‌ری ئێمه‌ش ده‌گرێته‌وه‌.
توركیا، ئه‌وه‌ی به‌شێكی له‌ مه‌مله‌كه‌ته‌كه‌ی خۆی له‌ ئەوروپا له‌ ده‌ست دا، هێشتا ئیمپراتۆریه‌تێكی گه‌وره‌یه‌، میلله‌تانی جۆراوجۆر ده‌گرێته‌وه‌ و هه‌وڵ ده‌دات بۆ یه‌كگرتنی ئه‌م میلله‌تانه‌، یانیش هیچ نه‌بێ لێكیان نزیك بكاته‌وه‌. ده‌رفه‌ت بۆ ئه‌م كاره‌ش ماوه‌، من ئه‌و قسانه‌ ده‌كه‌م، نه‌ك وه‌كو توركێك یان وه‌كو كوردێك، به‌ڵام وه‌كو هاووڵاتییه‌كی ئازاد له‌ توركیا، حه‌زی له‌ ئازادییه‌.
خواى گه‌وره‌ خه‌ڵكی دروست كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی لێك نزیك ببنه‌وه‌، ئایه‌تی قورئانی ده‌فه‌رمووێت:
(وخلقناكم شعوبا وقبائل لتعارفوا)، واتا (ئێوه‌مان وه‌كو گه‌ل و هۆز دروست كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی یه‌كتر بناسن).
كه‌واتا هه‌ر میلله‌تێك ده‌بێ به‌خۆی و به‌ ته‌واوی ئازادیی خۆیه‌وه‌، ده‌سه‌ڵاتی تایبه‌تی خۆی هه‌ڵبژێری، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ له‌گه‌ڵ ئاره‌زوو و تایبه‌تمه‌ندیی ره‌گه‌زپه‌رستی خۆی بگونجێته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ى په‌یوه‌ندییه‌كی چاك له‌گه‌ڵ میلله‌تانی تر ببه‌ستێته‌وه‌.
ئه‌و بۆچوونه‌ش هه‌ڵه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێت، رێگای یه‌كگرتن له‌ناو ئیمپراتۆریه‌تێكی فره‌نه‌ته‌وه‌دا به‌ به‌كارهێنانی یه‌ك زماندا ده‌چێت!
به‌ر له‌ دوو ساڵ داوایان لێ كردم كۆڕێك سه‌باره‌ت به‌ (یه‌كگرتنی گه‌ل) له‌ یانه‌ی حزبی (ئتیحاد و ته‌ره‌قی) له‌ (كادیكۆ) ببه‌ستمه‌وه‌، له‌و كاته‌ی گوتم:
یه‌كبوونی گه‌ل، به‌ شێوه‌ی یه‌كه‌م، داوای یه‌كگرتنی كاروباره‌كانی ده‌كات، به‌وه‌ش ئاماژه‌م به‌ رێگای راست و دروستی میلله‌تانی ئیمپراتۆریه‌تی توركی كرد.
ئه‌گه‌ر دوو كه‌سمان به‌ گوریس پێكه‌وه‌ به‌سته‌وه‌ و دوو كه‌سی تریشمان له‌ته‌نیشت یه‌ك دانا، كامیان هه‌ست به‌ نزیكی له‌ یه‌كتریان ده‌كه‌ن؟
ئه‌و دوو كه‌سانه‌ی كه‌ پێكه‌وه‌ به‌ستراونەتەوه‌، یان ئه‌و دووانه‌ی له‌ته‌نیشت یه‌كن؟
كام دوو له‌مانه‌ هه‌ست به‌ نزیك بوون و گونجانه‌وه‌ی زیاتر ده‌كه‌ن؟
پرسیاره‌كه‌ شه‌رح و شرۆڤه‌ی زۆری پێ ناوێ، بۆ نموونه‌ سویسرا له‌ (22) كانتۆن پێكهاتووه‌، هه‌ر كانتۆنێكیش به‌شێكی ئیداری و مافی سه‌ربه‌خۆی هه‌یه‌، ناكرێت سزای له‌سێداره‌دان له‌ كانتۆنی (جنیڤ) به‌كار بێنن، چونكه‌ ئه‌م سزایه‌ له‌ كانتۆنه‌كه‌دا نییه‌.
به‌ر له‌ ده‌ ساڵ، له‌و كاته‌ی كه‌ هه‌ڵه‌پاسێكی ئیتاڵی به‌ ناوی (لۆكۆتی) ئیمپراتۆری نه‌مسا (ئیلزبێت ڤیجینیف)ی كوشت، حكوومه‌تی ناوه‌ندیی له‌ (برن) داوای سزادان و له‌سێداره‌دانی (لۆكۆتی) كرد، كه‌چی حكوومه‌تی ناوخۆیی له‌ جنێڤ، رازی نه‌بوو له‌سێداره‌ بدرێت، یان ته‌سلیمی (نه‌مسا)ی بكات!
ئه‌و كۆماره‌ بچووكانه‌ی سویسرای فیدراڵی پێكدێنن، هه‌ر یه‌كه‌ و هه‌ندەی ویلایه‌تێكی لای خۆمانه‌، به‌ڵام، په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌گه‌ڵ یه‌كدا جودایه‌ و هه‌ر كانتۆنێك یاسای خۆی هه‌یه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش، گشتیان به‌ شێوه‌یه‌كی راست پێكه‌وه‌ به‌ستراون.
سویسرا له‌ نوێنه‌ری سێ میلله‌تان پێكدێت، فه‌ره‌نسی و ئه‌ڵمانی و ئیتاڵی، دینه‌كه‌شیان جودایه‌، هه‌ندێكیان پرۆتستانتن و هه‌ندێكیان كاسۆلیكن، هه‌ندێكی تریشیان ئه‌رسۆدێكس و فالۆنیستن. به‌ڵام هیچ كێشه‌ی ئایینی و ره‌گه‌زپه‌رستی له‌نێوانیاندا نییه‌.
ئه‌و زانین و زانیارییه‌ی كه‌ له‌لامان كۆ بووەته‌وه‌، دڵنیامان ده‌كاته‌وه‌ كه‌ چه‌رخه‌كه‌مان، ئێستا، چه‌رخی دروستكردن و زیندووكردنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌كانه‌، هیچ ده‌وڵه‌تێكی به‌هێز، نه‌ ئێستا و نه‌ له‌ئاینده‌ش، ناتوانێت ئه‌م هێزه‌ كه‌م بكاته‌وه‌ یان رای بگرێت، پێویسته‌ به‌ (نا) و به‌ توندوتیژی به‌ره‌نگاری پێویسته‌ ئاساییه‌كان نه‌بین، به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ده‌بێ به‌دییان بهێنین و له‌گه‌ڵیاندا بگونجێینه‌وه‌.



سه‌رچاوه‌كان:
26- (رۆژ كورد) 1913- جمال خه‌زنه‌دار لاپه‌ڕه‌ 4 ژماره‌ 1 و 6 حوزه‌یران ساڵی 1339.
27- نهضة الاكراد الثقافیة‌ لاپه‌ڕه‌ 113-114 .