چركه‌
خوله‌ك
كاتژمێر
ڕۆژ

مه‌ترسیی هه‌سته‌ خراپه‌كان له‌وه‌دایه‌، زۆر جار مرۆڤ ناتوانێت بیاندۆزێته‌وه‌ و بیانگرێت، بۆیه‌ كۆنتڕۆڵیان ئاسان نییه‌. به‌شێك له‌ سه‌ختیی بابه‌ته‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ له‌ منداڵییەوه‌ به‌گشتی، مێشكی مرۆڤ له‌ رێگه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌وروپشته‌وه‌ پرۆگرام ده‌كرێت له‌سه‌ر جۆری هه‌سته‌كان و چۆنێتیی مامه‌ڵه‌یان. بۆ نموونه‌، بابه‌تگه‌لی حه‌رام و حه‌ڵاڵ له‌ هه‌موو ئایینێكدا هه‌یه‌ و فرۆید ناوی ناوه‌: تابوو. زۆرینه‌ی خه‌ڵك به‌بێ بیركردنه‌وه‌ له‌ منداڵییه‌وه‌ تابووه‌كان وه‌رده‌گرن و لایان ده‌بێت به‌ كولتوور و به‌شی گه‌وره‌ له‌ سنووری هزریان داگیر ده‌كات، یان پێكی ده‌هێنێت. به‌ ڕاده‌یه‌ك، شكاندنی تابوو ‌خۆی ترس به‌رهه‌م دێنێت و شكاندنیشی بریتییه‌ له‌ شكاندنی به‌شێك یان جۆرێك له‌ هه‌ستی ترس، هه‌روها ئه‌م جۆره‌ ترسه‌ له‌ هه‌مووماندا هه‌یه‌، بۆیه‌ به‌ نموونه‌ی ترسی روون و ئاشكرا هێناومه‌ته‌وه‌.


ئاڵۆزییه‌كی دیكه‌ی هه‌سته‌كان ئه‌وه‌یه‌، کە له‌ هه‌ستێكه‌وه‌ ده‌گۆڕێن بۆ دانه‌یه‌كی دیكه‌. بۆ نموونه‌، هه‌ستی ترس له‌ حه‌رام یان پیسی، ده‌گۆڕێت بۆ هه‌ستكرن به‌ تاوان (له‌ ترسی ئه‌وه‌ی نه‌بادا به‌هۆی هه‌ڵه‌یه‌كه‌وه‌ تابوویه‌ك بشكێنین). هه‌روه‌ها، ده‌شێ هه‌ستكردن به‌ تاوان بگۆڕێت بۆ هه‌ستكردن به‌ كه‌می، ئه‌میش ده‌گۆڕێت بۆ تووڕه‌بوون و رق و كینه‌.


هه‌ستی ترس، جیا له‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ی هه‌موو هه‌سته‌ نه‌گه‌تیڤه‌كانی دیكه‌یه‌، به‌ڵكوو شێوازی چاره‌سه‌ركردنیشی ته‌نیا به‌وه‌یه‌ مرۆڤ رووبه‌ڕووی ببێته‌وه‌ و بیبه‌زێنێت. بۆ نموونه‌، هه‌ستی ترس له‌ هه‌ر شتێك كه‌ دروست بوو، مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌سه‌كه‌ ئه‌زموونی ئه‌و شته‌ی كردووه‌ و له‌ ترسه‌كه‌دا ژیاوه‌، بۆیه‌ لێی ده‌ترسێت. بۆیه‌ میكانیزمی چاره‌سه‌ركرنی ئه‌وه‌یه‌ دووباره‌ خۆت بخه‌یته‌وه‌ شوێنی ترسه‌كه‌ و به‌ خۆت بێژیت: ده‌ی ئه‌وا هاتمه‌وه‌ هه‌مان شوێن، با بزانم چی ده‌بێت؟ له‌م حاڵه‌ته‌دا، ئه‌قڵ خۆی هوشیار ده‌بێته‌وه‌ و میكایزمی به‌ره‌نگابوونه‌وه‌ دروست ده‌كات. وه‌كوو ئه‌و جارانه‌ی كه‌ له‌ تاقیكردنه‌وه‌ ده‌ترسین و تا به‌سه‌ر ترسه‌كه‌دا زاڵ نه‌بین، ناتوانین به‌ هێمنی و ئارامی بیر بكه‌ینه‌وه‌ و به‌رنامه‌ دانێین بۆ خوێندن و ده‌ربازبوون له‌ ئه‌زموونه‌كه‌، به‌ڵام كاتێك ئه‌م كاره‌مان كرد، ئیدی ئۆتۆماتیكی هه‌موو جارێك به‌بێ ترس هه‌نگاو ده‌نێین و سه‌ركه‌وتووش ده‌بین.


هه‌ستكردن به‌ ته‌نیایی خۆی له‌خۆیدا هه‌ستێكی نه‌گه‌تیڤه‌، به‌ڵام، ترس له‌ ته‌نیایی له‌ خودی ته‌نیاییه‌كه‌ خراوتره‌.


ده‌روونناسان ده‌ڵێن، دۆخی نائارامی مرۆڤ سه‌ختتر ده‌بێت له‌ حاڵه‌تی چاوه‌ڕوانی كاره‌ساتێك له‌وه‌ی له‌ناو كاره‌ساته‌كه‌دا بژی. زۆر جار ئه‌م نموونه‌یه‌مان به‌رچاو كه‌وتووه‌، له‌ حاڵه‌تی مردن و له‌ده‌ستدانی له‌ناكاوی ئازیزان، دوو جۆر خه‌ڵك ده‌بینین، یه‌كێكیان، خاوه‌نی مردووه‌ له‌ناكاوه‌كه‌یه‌ به‌ ده‌می گریانه‌وه‌ ده‌ڵێ: خۆزگه‌ نه‌خۆش بوویتایه‌ و ماوه‌یه‌ك خزمه‌تم كردبایت. ئه‌وی دیكه‌ كه‌ به‌ نه‌خۆشی ئازیزی له‌ده‌ست داوه‌ و خزمه‌تی كردووە،‌ لێی ده‌سه‌نێته‌وه‌ و یه‌ژێت: هه‌رگیز قسه‌ی وا مه‌كه‌، له‌وه‌ سه‌ختتر نییه‌ ئازیزت به‌ به‌رچاوته‌وه‌ ئازار بكێشێت و بمرێت و تۆ ته‌نیا چاوه‌ڕوانیی مردنی بیت و هیچت بۆ نه‌كرێت، له‌وه‌یاندا هه‌ر چركه‌یه‌كت ئازاری مردنی ئازیزێكه‌. واتا، ترس له‌ رووداو، رووداوه‌كه‌ قورستر و سه‌ختتر ده‌كات.


میكانیزمی چاره‌كردنی هه‌ستی ترس به‌ دوعای خێر و شاردنه‌وه‌ و نكۆڵیكردنی نابێت. بۆ نموونه‌، ئه‌وه‌ قه‌یرانی داراییه‌ و هه‌موو خه‌ڵكی به‌ده‌ستییه‌وه‌ دەناڵێنن، دانیشتن به‌ چوارمەشقی و دوعای: ئینشائەڵا چاك ده‌بێت، بریتییه‌ له‌ شاردنه‌وه‌ی ترس له‌ خراپیی باری ئابووری و قه‌رز و نه‌خۆشی و ...تاد. خۆدزینه‌وه‌ له‌ ترس هیچ له‌ مه‌ترسییەکە و شوێنه‌واره‌ نه‌گه‌تیڤه‌كانی ناگۆڕێت. ئه‌ژدیهایه‌ك له‌ناو حه‌وشه‌ی ماڵی خۆت به‌رامبه‌رت قیت ببێته‌وه‌، بۆنی ئه‌و هۆرمۆنانه‌ ده‌كات كه‌ به‌هۆی ترسه‌وه‌ جه‌سته‌ت ده‌ریان دەدات و ئه‌ژنۆت ده‌شكێنێت و ئه‌ویش ده‌تكات به‌ ژەمێك بۆ خۆی!


تاكه‌ میكانیزمی وه‌به‌ر بۆ شكاندنی ترس ئه‌وه‌یه‌ رووبه‌ڕووی ببیته‌وه‌ و خودی ترسه‌كه‌ بشكێنیت. ترس له‌ هه‌ر قه‌یرانێك گه‌وره‌تری ده‌كات و به‌زاندنی ترسه‌كه‌ ته‌نیا به‌ ئه‌قڵی هێمن و ئارام و ئاسووده‌ ده‌بێت.


ئه‌م میكانیزمه‌ له‌ پەندی پێشینانی كوردیشدا هه‌یه‌، كاتی خۆی لای ئێمه‌ رووباری سیروان زۆر ترسناك بوو، یەکێک ترسی شكاندن و به‌زاندنی ویستبا ده‌یگوت: سیروان خۆمیشت لێ نه‌ده‌م، هه‌ر ده‌مبه‌یت؟