باوكی هه‌ژاران و كاریزمای تۆقێنه‌ر

4

سەندیكاكانی نووسه‌ران و شانۆكاران و سینه‌ماكاران و موزیكه‌وانان له‌ سه‌ردمی ستالیندا، ته‌واو له‌ژێر كۆنتڕۆڵی ئه‌ودا بوون، یه‌كێك له‌ ئه‌ركه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی سه‌ندیكا به‌شداریكردن بوو له‌ كه‌مپینی ستالین بۆ كۆنتڕۆڵكردن و سزادان و له‌ناوبردنی ئه‌و نووسه‌ر و هونه‌رمه‌ند و  ڕۆشنبیرانه‌ی كه‌ باوه‌ڕیان به‌ شێوازی سۆسیال ڕیالیزم نه‌بوو، كه‌ ڕێبازێكی ده‌ستكردی ده‌وڵه‌ت بوو، وه‌ك پرۆفیلی فه‌رمیی پارتی كۆمۆنیست و ده‌وڵه‌وت، به‌ تۆبزی و زه‌بر و زه‌نگ و تێرۆر، به‌سه‌ر داهێنه‌ران له‌ بواره‌كانی ئه‌ده‌ب و هونه‌ردا سه‌پێنرابوو. به‌رپرسی یه‌كه‌می ئه‌م سانسۆر و پاكتاوكردنه‌یش ئه‌ندرێی ژدانۆڤ بوو، كه‌ له‌م بواره‌دا میتۆدێكی تایبه‌تی هه‌بوو، میتۆدێك كه‌ ناسراوه‌ به‌ ژیدانۆڤیزم. ژدانۆڤ ژمارەیه‌كی زۆری له‌ داهێنه‌رانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی به‌ سانسۆر و ئه‌شكه‌نجه‌ و مه‌رگ سزادا. له‌وانه‌: ئه‌نا ئه‌خاماتۆڤا، برۆڤۆڤیف، شۆشتاكۆڤیتچ، به‌ كوشتنیش: مییرهولد، میخلۆس، ماندلشتام: ئه‌مانه‌ ته‌نیا چه‌ند نموونه‌یه‌كن.


ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌بردن و كارگێڕی هه‌ر یه‌ك له‌و ساندیكایانه‌ چه‌ند ناوێكیان بۆ ستالین پێشنیاز ده‌كرد، ئه‌ویش پاش تاوتوێكردن دوا بڕیاری له‌سه‌ر یه‌كێك له‌و ناوانه‌ ده‌دا.


ستالین زۆر ئاگاداری بزاڤ و بارودۆخی ئه‌ده‌ب و هونه‌ر بوو، ده‌یزانی كه‌ ئه‌ده‌ب و هونه‌ر ده‌كرێت ڕۆڵێكی كاریگه‌ر له‌و دۆخه‌ سیاسییه‌دا ببینێت، هه‌ر واش بوو. به‌تایبه‌تی له‌ شاردنه‌وه‌ و په‌رده‌پۆشكردنی تێرور و پاكتاوكردنه‌كان و له‌ناوبردنی خه‌ڵكی ساده‌ و ڕۆشنبیران و بیرمه‌ندان و ته‌نانه‌ت ئه‌ندامانی سه‌ركردایه‌تیی پارتی كۆمۆنسیتیشدا. ئه‌م چه‌واشه‌كارییه‌ له‌ناوه‌وه‌ی وڵات، لە وانه‌ له‌ناو وڵاتانی سۆڤییه‌تدا بۆی نه‌ده‌چووە سەر، به‌ڵام بۆ جیهانی ده‌ره‌وه‌ ڕۆڵی خۆی بینی، ژماره‌یه‌كی زۆری ڕۆشنبیرانی ڕۆژئاوا به‌و نه‌خشه‌ و سیاسه‌ته‌ فریویان خواردبوو، به‌ سه‌دان هونه‌رمه‌ند و ڕۆشنبیری ڕۆژئاوا سه‌ردانی یه‌كێتیی سۆڤیه‌تیان ده‌كرد، به‌رنامه‌ی تێر و ته‌سه‌ل و تایبە‌تیان بۆ ڕێك ده‌خرا، وایان ده‌زانی ئەگەر به‌هه‌شت هه‌بێت، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ستالین دروستی كردووه‌.


له‌ كاتێكدا نووسه‌ران و هونه‌رمه‌دان و بیرمەندانی ڕووس ئازادییان لێ قه‌ده‌غه‌ بوو، زیندانی ده‌كران، ئه‌شكه‌نجه‌ ده‌دران، ده‌كوژران، نووسه‌رانی وه‌كو بێرناردشوۆ و بریخت و جی ئێچ وێڵزیش بانگه‌شه‌ی سه‌ركه‌وتنی ئینسانییانه‌یان بۆ ده‌ستكه‌وته‌كانی ستالین ده‌كرد.

 

به‌سه‌رهاتی چرێنكۆڤ


به‌سه‌رهاتی چرێنكۆڤ وه‌ك شتاكوفیچ ده‌یگێڕێته‌وه‌ به‌م جۆره‌یه‌:


وه‌ك به‌رپرسی ساەندیكای موزیكژه‌نان، چرێنگۆڤ له‌لایه‌ن ستالینه‌وه‌ ئه‌ركی ئه‌وه‌ی پێ سپێردرابوو لیستێكی ناوی ئاوازدانه‌ره‌كان بۆ ستالین ئاماده‌ بكات، ئه‌ویش یه‌كێك له‌وانه‌ بۆ ڕێزلێنان و خه‌ڵاتكردن ده‌ستنیشان بكات، واته‌ ستالین خۆی ئه‌و كه‌سه‌ی ده‌ستنیشان ده‌كرد كه‌ ده‌بێت خه‌ڵاتی هونه‌مه‌رندی گه‌ل وه‌ربگرێت.


ئه‌م به‌سه‌رهاته‌ له‌ ژووری كاركردنی ستالین ڕووی دا:


ستالین دانیشتبوو و خه‌ریكی كاركردن بوو، چێرنیكۆڤ به‌ تۆنێكی پۆزه‌تیڤانه‌ ده‌ستی كرد به‌ خۆێندنه‌وه‌ی ناوه‌كان، ستالین ته‌ماشای نه‌ده‌كرد، هه‌ر به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر نووسین، چێرنیكۆڤ لیسته‌كه‌ی ته‌واو خوێندنه‌وه‌، ستالین له‌ناكاودا سه‌ری به‌رز كرده‌وه‌ و چاوی بڕیه‌ نێوچاوانی چێرنیكۆڤ، جا وه‌كوو ده‌گوترا ستالین له‌م جۆره‌ ته‌ماشاكردنه‌دا ته‌كنیكێكی تایبه‌تی هه‌بوو، جۆره‌ ته‌ماشاكردنێكی هه‌بوو، ته‌واو خه‌ڵكی پێ ده‌ترساند و كاریزمای تۆقێنه‌ری له‌لای به‌رامبه‌ره‌كه‌ی دورست ده‌كرد. پاش ئه‌وه‌ی بۆ ساتێك چاوی بڕیه‌ چاوی چێرنیكۆڤ، ئه‌وه‌نده‌ی پێ نه‌چوو، دوو سیسته‌ر هاتن چێرنیكۆڤیان برده‌ ژوورێكی تر، پانتۆڵه‌كه‌یان داكه‌ند و ده‌رپێكەیان گۆڕی، وه‌كوو ده‌رده‌كه‌وێت ئه‌و دوو سیسته‌ره‌ ئاشنای ئه‌م جۆره‌ دۆخه‌ بوون، ئه‌وه‌ی به‌سه‌ر چێرنێكۆڤدا هات یه‌كه‌م جار نه‌بوو.، زۆر كه‌سی تر له‌بەردەم ستالیندا خۆیان پیس كردبوو.


ڕای ستالین ده‌رباره‌ی كاندیدی ئه‌و بۆ خه‌ڵاته‌كه‌ پاشتر به‌ چێرنیكۆڤ ڕاگه‌یاندرا.


پاشتر وا ده‌ركه‌وت كه‌ چێرنیكۆڤ، لێره‌ و له‌وێ، به‌ شانازییه‌وه‌ ئه‌م به‌سه‌رهاته‌ی ده‌گێڕایه‌وه‌، ئه‌و پێی وابوو، كه‌ خۆپیسكردن له‌پێش ستالیندا شه‌ره‌فێكی گه‌وره‌یه‌، شه‌ره‌فێك كه‌ به‌ هه‌موو كه‌سێك نابڕێت.


هه‌ر له‌م چیرۆكانه‌دا، كه‌ هونه‌رمه‌ند و داهێنه‌رانی تێدا بێ بایه‌خ ده‌كرێن، ستالین گه‌وره‌ ده‌كرێت و ده‌كرێت به‌ سوپه‌رئاده‌می، ئه‌م مۆدێله‌ دواتر ته‌شنه‌ی كرد، وای لێ هات، كه‌ هه‌ندێك له‌ ڕۆشنبیران شانازی به‌وه‌وە بكه‌ن، كه‌سێكی باڵا له‌ ده‌سه‌ڵاتدا سووكایه‌تیی پێ كردووه‌، به‌ڵام گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م به‌ دیداری شاد بووه‌، قسه‌ی له‌گه‌ڵدا كردووه‌، وێنه‌ی له‌گه‌ڵدا گرتووه‌، ته‌وقه‌ی له‌گه‌ڵدا كردووه‌، یان ته‌نانه‌ت كه‌ قسه‌ی كردووه‌ ڕووی ده‌می له‌و كردووه‌.


وه‌كوو له‌ وتاری پێشتر گوتم: ڕه‌نگه‌ كه‌م دیكتاتۆر به‌ ئه‌ندازه‌ی ستالین ناسناوی میللی و جه‌ماوه‌ری و مرۆڤدۆستانه‌ی لێ نرابێت، له‌وانه‌: باوكی هه‌ژاران، باوكی كرێكاران (پڕۆلیتاریا)، مامۆستا و رێبه‌ر، ئه‌ندازیاری هێڵه‌كانی شه‌مه‌نه‌ده‌فه‌ر، هتد... هه‌ر ئه‌و كه‌سانه‌ی باسم كردن، هه‌ر ئه‌وان ئه‌م ناسناوه‌یان پێ به‌خشی، كه‌ خۆیشیان، زۆربه‌یان دواتر بوون به‌ قوربانی تێرۆری ئه‌و.


هه‌روه‌ها ئه‌وه‌یش دووباره‌ ده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌، ئه‌مساڵ ئینستیتوی توێژینه‌وه‌ی (لێڤادا www.levada.ru) له‌ ڕووسیا ڕاپرسییه‌كی ده‌رباره‌ی كه‌سایه‌تییه‌ گرنگه‌كانی مێژووی جیهان و ڕووسیا ئه‌نجام دا، ڕاپرسییه‌كه‌ له‌گه‌ڵ (1600) كه‌سی سه‌رووی (18) ساڵ ئه‌نجام درا، هه‌ڵسووڕێنه‌رانی ڕاپرسییه‌كه‌، نه‌ك له‌ ڕێگه‌ی پۆست و نامه‌وه‌، بگره‌ ڕاسته‌وخۆ سه‌ردانی كه‌سه‌كانیان ده‌كرد، له‌ئاكامدا زۆرینه‌ی زۆری ده‌نگه‌كان، وه‌كوو گرنگترین كه‌سایه‌تیی مێژوویی نه‌ك ته‌نیا له‌ ڕووسیا، بگره‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهانیشدا له‌سه‌ر ناوی ستالین كۆك بوون، كه‌ سه‌تا سی و هه‌شت ده‌نگی هێنا، پۆشكین و پۆتین به‌ پله‌ی دووه‌م (34 ده‌نگ) هاتن، سه‌یر له‌وه‌دایه‌ لێنین (32 ده‌نگ)ی هێنا، هاوكات نووسه‌رانی وه‌كو تۆڵستۆی و لێرمۆنتوڤ دوای هه‌مووان دێن.

 

سه‌رچاوه‌ی زانیارییه‌كان:
Stalin: Rupert Colley
Shostakovich, A Life: Laurel E. Fay
Shostakovich D: Testimony, Ed: Solomon Volkov
Lenin: A Biography, Robert Service
WWW.levada.ru