سه‌ربه‌خۆیى و هونه‌رى سیاسه‌تكردن

 

له‌ راپه‌ڕینی 1991 و دوای دامه‌زراندنى ناوچه‌ى ئارام و راگه‌یاندنى حكوومه‌ت و په‌رله‌مان و فیدڕاڵی، یه‌کێ له‌ ئاسته‌نگه‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌كانى به‌رده‌م سه‌ركردایه‌تیى سیاسى ئه‌وه‌ بوو كه‌ چۆن هه‌ڵسوكه‌وت له‌گه‌ڵ وڵاتانى ده‌وروپشتدا بكرێت، بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌م قه‌واره‌ ساوایه‌ بتوانێت بژێت و په‌رە ‌بسینێت. ئه‌وكات بارودۆخى هەرێمى و ناوخۆیى زۆر لە ئێستا ناله‌بارتر بوو، نه‌ توركیا و نه‌ ئێران و نه‌ سووریا و عێراق ئاماده‌ نه‌بوون دان به‌م گۆڕانكارییه‌دا بنێن و هه‌ڵسوكه‌وتى له‌گه‌ڵدا بكه‌ن. هه‌تا ئه‌مه‌ریكا و هاوپه‌یمانه‌كانیشى، كه‌ پاراستنى ناوچه‌ى ئارامیان گرتبووه‌ ئه‌ستۆ، له‌گه‌ڵ هەڵبژاردن و راگه‌یاندنى فیدڕاڵیدا نەبوون. بەڵام سیاسه‌تى سه‌ركردایه‌تیى كورد و به‌ تایبه‌تى سه‌ركردایه‌تیى بارزانى، توانرا په‌یوه‌ندییەكانى ئه‌م كیانه‌ تازه‌یه‌، سه‌ره‌ڕاى ناته‌بایى و كێشه‌كانى ناوخۆیى و شه‌ڕ و پێكدادان، له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تانى دراوسێ تا راده‌یه‌كى باش ئاسایى بكات و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كى ئابوورى و سیاسیى پته‌و له‌گه‌ڵیان ببه‌ستێت و ئه‌م قه‌واره‌یه‌ نه‌بێت به‌ مه‌ترسى له‌سه‌ر ئاسایشى نیشتمانییان. هه‌ر ئه‌م جۆره‌ سیاسه‌ته‌ بووه‌ هۆى سه‌ره‌كیى به‌رده‌وامبوونى ناوچه‌ى ئارام و پێشكه‌وتنى، تا كاتى له‌ناوچوونى رژێمى سه‌دام له‌ به‌هارى سالى 2003 و بوونى به‌ هه‌رێمێكى ده‌ستوورى.


بێ گومان ریفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیى كارتێكردنى زۆر گه‌وره‌ترى دەبێت به‌سه‌ر عێراق و ناوچه‌ى رۆژهەڵاتى ناوه‌ڕاست به‌گشتى، له‌وه‌ى دامه‌زراندنى ناوچه‌ى ئارام. لێره‌دا بۆ سه‌ركه‌وتنى پرۆسه‌ى ریفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیى، جگه‌ له‌ فاكته‌ره‌كانى ده‌ره‌كى (كه‌ سه‌ركردایه‌تیى هەرێمی کوردستان تا راده‌یه‌كى زۆر توانیویه‌تى هەڵسوکەوتی له‌گه‌ڵ بكات) فاكته‌رى ترى ناوخۆیى تازه‌ هاتوونه‌ته‌ پێشه‌وه‌ و پێویستە گرنگیی تایبه‌تى پێ بدرێت، وه‌كوو شێوه‌ى ئیداره‌كردنى ناوچه‌ دابڕاوه‌كانى هەرێم و په‌یوه‌ندیى كورد له‌گه‌ڵ لایه‌ن و هێزه‌ سیاسییه‌كانى ده‌سته‌ڵاتدارى عێراق به‌ سوننه‌ و شیعه‌وە. ده‌رباره‌ى هێزه‌ سیاسییه‌كانى عێراقى ئاساییه‌ چاوه‌ڕوان نه‌كرێت كه‌ هیچ هێزیك له‌م هێزانه‌ له‌م قۆناغه‌دا هەڵوێستێكى ئەرێنیى هه‌بێت به‌رامبه‌ر به‌ سه‌ربه‌خۆیى كوردستان، چونكه‌ ئه‌م له‌ یه‌ك جیابوونه‌وه‌یە كاریگه‌رییه‌كى گه‌وره‌ى دەبێت به‌سه‌ر ته‌رازووى هێزى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تى و مه‌زهه‌بى له‌سه‌ر ئاستى هه‌موو عێراقدا و زیانى گه‌وره‌ش به‌ر پێكهاته‌ى سوننه‌ ده‌كه‌وێت، بۆیه‌ نه‌ك هه‌ر پێویستە كورد به‌رده‌وام بێت له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ هێزه‌ سوننه‌كاندا، بەڵکوو به‌ڵێنى یارمه‌تیشیان پێ بدرێت بۆ چاره‌سه‌ركردنى كێشه‌كانیان، كه‌ ره‌نگبێ له‌ ئه‌نجامدا سه‌ربه‌خۆیى كوردستان سه‌ر هەڵبدات. له‌ عێراق و ناوچه‌كه‌دا رووداو و گۆڕانكاریى گه‌وره‌ پیێشبینی ده‌كرێت و ئه‌گه‌رى گۆڕانكارى له‌ هەڵویستى هێزه‌ سیاسییه‌كانى سوننه‌ و شیعه‌ ئه‌گه‌رێكى به‌هێزه،‌ چ به‌رامبه‌ر كورد و چ به‌رامبه‌ر یه‌كتریان.


خاڵێكى گرنگى تر ده‌بوایه‌ زووتر بكرێت، سه‌ركردایه‌تیى كورد نه‌خشه‌ڕێگایه‌كى روون و تێروته‌سه‌لى هه‌بوایه‌ بۆ شێوه‌ى حوكمڕانیى ئه‌و ناوچه‌ تازانه‌ى كه‌ مه‌به‌سته‌ لەرووی ئیدارییشەوە بگەڕێنەوە سه‌ر كوردستان. ئاشكرایه‌ ناوچه‌كانى وه‌كوو كه‌ركووك و به‌شێكى له‌ مووسڵ و دیاله‌، هه‌رچه‌نده‌ له‌ بەرەبەیانى مێژووه‌وه‌ ناوچه‌ى كوردستانین، بەڵام ده‌یه‌ها ساڵه‌ گۆڕانكاریى دیمۆگرافىیان به‌سه‌ردا هاتووه‌ و كۆمه‌ڵگاكه‌یان بووه‌ به‌ كۆمه‌ڵگایه‌كى هه‌مه‌ڕه‌نگ و فره‌پێكهاته‌ی وه‌كوو كورد و عه‌ره‌ب و توركمان و مه‌سیحییه‌كان و مه‌زهه‌ب و ئایینى جیا، بۆیه‌ كۆمه‌ڵگاى ئه‌م ناوچانه‌ زۆر جیاوازتره‌ له‌ كۆمه‌ڵگاى شاره‌كانى ترى كوردستان وه‌كوو هه‌ولێر یا سلێمانى یا دهۆك یا هەڵەبجە. بێ گومان شێوه‌ى به‌ڕێوه‌بردنیشى جیاواز دەبێت. بۆ راكیشانى خه‌ڵكى غه‌یره‌ كوردى ئه‌م ناوچانه‌ پێویستى به‌ كامپینێكى سیاسى و راگه‌یاندنى كاریگه‌ر هه‌یه‌، بۆ دڵنیاكردنیان له‌ دواڕۆژیان کە ماف و رۆڵیان له‌ژێر سایه‌ى ئه‌و كیانه‌ تازه‌یه‌ى كه‌ كورد به‌ته‌مایه‌ دای بمه‌زرینێت، كه‌ ده‌وڵه‌تى كوردستانه‌، پارێزراو دەبێت. بێ ئه‌م نه‌خشه‌رێگایه‌ به‌ شێوه‌یه‌كى فەرمى كه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ى سیاسه‌تى ده‌سه‌ڵاتى كورد بكات بۆ ئه‌و ناوچه‌ فره‌پێكهاتانه‌، ره‌نگبێ ببێ به‌ كۆسپێكى سه‌خت لەبه‌رده‌م راگه‌یاندنى ده‌وڵه‌ت و له‌سه‌ر خودى ریفراندۆمه‌كه‌ به‌تایبه‌تى، هه‌میشه‌ چاوه‌ڕوان ده‌كرێت كه‌ هەڵمه‌تى دژ به‌ سه‌ربه‌خۆبوونى كورد، لەگەڵ نزیكبوونه‌وه‌ى واده‌ى ریفراندۆم به‌ره‌و په‌ره‌سه‌ندن بچێت.


مه‌ترسیى گه‌وره‌ ئه‌وه‌یه‌ پێكهاته‌یه‌ك یا دوو به‌دوودڵى یان به‌ناچارى به‌هۆى زۆرینه‌ى ده‌نگ رابكێشرێن بۆ ناو كیانێكى سیاسى، به‌ شێوه‌یه‌ك هه‌ست نه‌كه‌ن كه‌ ئه‌م كیانه‌ سیاسییه‌ یا ده‌وڵه‌ته‌یە ره‌نگدانه‌وه‌ى ناسنامه‌ى ئه‌وان ده‌كات و له‌ دواڕۆژدا ببن به‌ كێشه‌یه‌كى سیاسى بۆ نێو ماڵى كورد، وه‌كوو تاقیكردنه‌وه‌ى كورد و عێراق، كه‌ هیچ رۆژیك كورد هه‌ستى نه‌كردووه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تى عێراق ده‌وڵه‌تێك بێت به‌ هی خۆى بزانێت و ره‌نگدانه‌وەى ناسنامه‌كه‌ى بكات، وه‌كوو پێكهاته‌یه‌كى سه‌ره‌كى.