نیما یۆشیج و عه‌بدوڵا گۆران... نوێكردنه‌وه‌ و دابڕان

گۆران له‌ پرۆسه‌ی تازه‌گه‌ریدا سوودی له‌ شیعری فۆلكلۆری وه‌رگرت


عه‌بدوڵا گۆران به‌ نوێكه‌ره‌وه‌ی شیعری كوردی داده‌نرێ، ئه‌وێك شیعری له‌ باره‌ كلاسیكییه‌ ته‌قلیدییه‌كه‌یه‌وه‌ گواسته‌وه‌ بۆ ئاستێكی نوێ و سه‌رده‌مییانه‌، هه‌روه‌ك چۆن روانگه‌ به‌ نوێكه‌ره‌وه‌ی شیعری سه‌رده‌مێكی تر داده‌نرێ، له‌ شیعری عه‌ره‌بی و فارسییشدا چه‌ند ناوێكی تایبه‌ت هه‌ن كه‌ توانیویانه‌ ئه‌و دابڕانه‌ له‌ شیعری نه‌ته‌وه‌یی خۆیان دروست بكه‌ن، هه‌روه‌ك به‌در شاكر ئه‌لسه‌یاب له‌ شیعری عه‌ره‌بی و نیما یۆشیج له‌ شیعری فارسی.
كتێبێك كه‌ قسه‌ له‌م باسه‌ ده‌كات، هیچی كه‌متر نییه‌ له‌ زۆر له‌و كتێبانه‌ی كه‌ ته‌رخان كراون بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ شیعری نوێی كوردی كتێبه‌كه‌ی نووسه‌ری لاو ئامر تاهیره‌. به‌ ناونیشانی (نیما یۆشیج و عه‌بدوڵا گۆران نوێكردنه‌وه‌ و دابڕان) ئه‌م كتێبه‌ لێكدانه‌وه‌یه‌كی ره‌خنه‌یییه‌ یان ده‌توانین بڵێین لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی به‌راوردكارییه‌ له‌نێوان دوو كه‌ڵه‌شاعیری دوو سه‌رده‌م و دوو نه‌ته‌وه‌ی جیاواز، به‌ڵام به‌ یه‌ك ئامانج و یه‌ك داهێنان. ئه‌م كتێبه‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كه‌ به‌ پشت به‌ستن به‌ چوار زمانی كوردی، عه‌ره‌بی و فارسی و فه‌ڕه‌نسی له‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌رچاوه‌كانیدا توانیویه‌تی به‌ پانتایی ئه‌و ره‌وه‌نده‌ ئه‌ده‌بییه‌ گه‌وره‌ی ئه‌و دوو شاعیره‌ مه‌زنه‌دا گوزه‌ر بكات. له‌ ده‌رئه‌نجامی باسه‌كه‌یدا نووسه‌ر ده‌ڵێ: "پێشنیهاته‌كانی سه‌رده‌م و رووداوه‌ رامیاری و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و ته‌وژمی مۆدێرنیزم كه‌ ناوچه‌كه‌ی گرتبووه‌وه‌ هه‌ندێ گۆڕانكاریی بنه‌ڕه‌تییان له‌ شیعری كوردی و فارسی سه‌ره‌تایی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا تۆمار كرد، هه‌وڵی شاعیر‌انی كورد و فارسی سه‌ره‌تای ئه‌م سه‌ده‌یه‌ی به‌ هه‌وڵ و ته‌قه‌لاكانی گۆران و نیمایۆشیج هاتنه‌ به‌رهه‌م، به‌ پێچه‌وانه‌ی نه‌رێتی شیعری كلاسیكی كوردی كه‌ به‌ درێژایی مێژووی خۆیدا به‌ شیعری كلاسیكی فارسییه‌وه‌ كاریگه‌ر بوو، شیعری نوێی كوردی لای عه‌بدوڵا گۆران خۆی له‌ كاریگه‌ریی شیعری فارسی ده‌دزێته‌وه‌. گۆران سه‌رنج ناداته‌وه‌ شیعری نوێی نیمایی و پێی كاریگه‌ر نابێت. به‌ڵكوو روو له‌ شیعری توركی و ئه‌وروپی ده‌كات و ده‌كه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌رییان. كتێبه‌كه‌ی ئامر پاش ده‌روازه‌ و ئه‌نجام و بیبلیۆگرافیاكان له‌ سێ به‌شی سه‌ره‌كی پێكدێت: به‌شی یه‌كه‌م: به‌ره‌و نوێكردنه‌وه‌ی شیعری فارسی، گه‌ڕان به‌دوای كێشه‌ هونه‌رییه‌كان، زمانی شیعری نیما.. به‌شی دووه‌م: به‌ره‌و تازه‌كردنه‌وه‌ی شیعری كوردی، به‌دوای ناسنامه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی شیعر، زمانی شیعری لای گۆران. به‌شی سێیه‌م: تایبه‌ته‌ به‌ پرسێكی هونه‌ری یان ئایدیۆلۆژی. نوێكردنه‌وه‌، دابڕان له‌ چی؟....
نووسه‌ر به‌شێكی كتێبه‌كه‌ی ته‌رخان كردووه‌ بۆ تاوتوێكردنی به‌رهه‌می هه‌ر یه‌ك له‌و دوو شاعیره‌ به‌ توانایه‌، له‌ به‌شی سێیه‌م شیكارییه‌كی به‌راوردكارییه‌كانه‌ ده‌كات، دیاره‌ له‌ به‌شی یه‌كه‌مدا ده‌گه‌ڕێ به‌دوای كێشه‌ هونه‌رییه‌كان، واته‌ قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ چۆن گۆڕانكاریی فۆرم و ناوه‌ڕۆك له‌ شیعری كلاسیك له‌سه‌ر ده‌ستی نیما روو ده‌دات، وه‌ك ده‌ستكاریكردنی سه‌روای كلاسیك و گه‌مه‌كردن به‌هه‌ردوو كێشی ئازاد و كێشی بڕگه‌یی، له‌ولاشه‌وه‌ گۆران هه‌وڵی خۆی خسته‌ گه‌ڕ بۆ ئه‌وه‌ی بازدانێك دروست بكات له‌و شۆڕشه‌ی كه‌ نیما له‌نێو شیعری فارسیدا ئه‌نجامی دا. كتێبه‌كه‌ی ئامر باس له‌ گۆڕانكارییه‌كان ده‌كات له‌ رووی سه‌روا و كێشی تێكه‌ڵاو و كێشی بڕگه‌یی، ئه‌مه‌ سه‌رباری گۆڕانكارییه‌كانی ریتم و ده‌سته‌واژه‌ شیعرییه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌. نیما له‌ شیعری فارسیدا توانی كه‌ره‌سته‌كان فراوان بكات، واته‌ ئه‌و شۆڕشێكی له‌ گۆڕه‌پانی كێش و سه‌روادا به‌رپا كرد، گۆڕانی بنه‌ڕه‌تیی دروست كرد، شیعری فارسیی له‌و بازنه‌ داخراوه‌ی پێش خۆی بردنه‌ بازنه‌یه‌كی تره‌وه‌. شاعیر له‌ رێگای شرۆڤه‌ و داڕشتن و هزری شیعری خۆیه‌وه‌ زمانی تایبه‌تی خۆی به‌رهه‌م هێنا. ئه‌و له‌گه‌ڵ بیره‌ تازه‌كانی لێكدانه‌وه‌ی تازه‌شی بۆ وشه‌ هه‌بوو، بۆ نموونه‌ به‌كارهێنانی ئاوه‌ڵناو له‌جیاتی ناو. هه‌روه‌ها به‌كارهێنانی وشه‌ی ته‌به‌ری، ده‌نگی سروشتی هه‌روه‌ها دروستكردنی وشه‌ و زاراوه‌ی تازه‌ و زیندوكردنه‌وه‌ی شێوازه‌ كۆنه‌كانی رسته‌سازیی شیعری.
پاشان نووسه‌ری ئه‌م كتێبه‌ دێته‌ نێو جیهانی شاعیری نوێخوازی كورد گۆران، ئه‌میش وه‌ك نیما هه‌ستا به‌ شێواندنی قاڵبه‌ باوه‌كانی شیعر كه‌ میراتی شیعری كلاسیكی بوو، هه‌روه‌ها رزگاركردنی له‌ قاڵبه‌ كلاسیكییه‌كان و دامه‌زراندنی كێشی عه‌رووزی ئازاد و دابڕان له‌ كێشی بیانی و داهێنانی كێشی بڕگه‌ی ئازاد.. ئاشكرایه‌ كه‌ شیعری كلاسیكیی كوردی به‌ كێشی عه‌روزی عه‌ره‌بی هۆنراوه‌ته‌وه‌، كه‌چی ئه‌و كێشه‌ له‌ رێگای شیعری فارسییه‌وه‌ هاتووه‌ته‌ نێو شیعری كوردییه‌وه‌، به‌ڵام كاریگه‌رییه‌كه‌ هه‌ر له‌ سنووری كێشدا نه‌وه‌ستاوه‌، بگره‌ بواره‌كانی تری رووخساری شیعری كوردیی گرتووەته‌وه‌، ئه‌و قاڵبه‌ شیعریانه‌ی كه‌ له‌ژێر كاریگه‌ریی شیعری كوردی بوون بریتی بوون له‌ غه‌زه‌ل، قه‌سیده‌، قیتعه‌، موسه‌ممه‌ت، موسته‌زاد، چوارینه‌، ته‌رجیح به‌ند و ته‌ركیب به‌ند. خودی گۆران به‌ ته‌واوی ئاگاداری رۆڵی زمان و شیعری فارسی له‌ به‌دیهاتنی هونه‌ری شیعری كلاسیكی كوردیدا بووه‌ و وتوویه‌تی: "له‌ ره‌خنه‌ی وێژه‌ییدا ئه‌وه‌ی له‌ سه‌رده‌می كۆندا له‌ عه‌ره‌بیمان وه‌رگرتووه‌ زۆرتر له‌ رێگای زمانی فارسییه‌وه‌ پێمان گه‌یشتووه‌، جگه‌ له‌وه‌ش نزیكی زمانی كوردی له‌ فارسی و هاوبه‌شیی ئه‌م دوو زمانه‌ له‌ یه‌ك سه‌رچاوه‌ی (میتۆلۆژی-عیلمی ئه‌ساتیر- ئه‌فسانه‌دا) له‌ یه‌ك سه‌رده‌می مێژوویی كۆندا، له‌گه‌ڵ تێكچوونی چێژی هونه‌ری هه‌ردوو لامان ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ گرنگانه‌ گشتیان پێویستییه‌كی ته‌واو پێویست ئه‌خه‌نه‌ سه‌ر شانی نه‌ك ته‌نها وێژه‌وانه‌كان و ره‌خنه‌وانه‌كان، به‌ڵكوو هی هه‌موو رۆشنبیرێكی كوردی وێژه‌ دۆست، كه‌ ته‌قه‌للا بدات بۆ فێربوونی زمانی فارسی و شاره‌زایی په‌یداركردن له‌ وێژه‌ی فارسیدا".
گۆران له‌ پرۆسه‌ی تازه‌گه‌ریدا سوودی له‌ شیعری فۆلكلۆری وه‌رگرت، هه‌روه‌ها ناوه‌ڕۆكی شیعره‌كانی خۆی له‌گه‌ڵ گۆڕانكارییه‌كانی كۆمه‌ڵگادا گونجاند و بووه‌ ئاوێنه‌ی هه‌ست و نه‌سته‌كامی شاعیری سه‌رده‌م، به‌ڵام گۆڕانی رووخساری شیعره‌كانی ریتمێكی هێمنیان گرته‌ به‌ر. هه‌روه‌ك نووسه‌ر له‌م كتێبه‌دا ئاماژه‌ ده‌كات، گۆران هه‌ستا به‌ شێواندنی قاڵبه‌ كلاسیكه‌ ناسراوه‌كان، هه‌روه‌ها توانی خۆی رزگار بكات له‌ كۆسپی قاڵبه‌ كلاسیكییه‌كان.. شۆڕشی راسته‌قینه‌ی گۆران بریتی بوو له‌ كوده‌تا له‌ بواری كێشی شیعری كوردیدا، له‌ ده‌رخستنی پرۆژه‌ نوێگه‌رییه‌كه‌ی له‌ چوارچێوه‌ی كێشی عه‌روزی عه‌ره‌بی و هۆنینه‌وه‌ی شیعره‌كانی به‌ كێشی بڕگه‌ی خۆماڵیی كوردی، ئه‌م كاره‌ی گۆران بریتی بوو له‌ گرنگیدان به‌ به‌ها نه‌ته‌وه‌یییه‌كان له‌ به‌رامبه‌ر به‌ به‌ها بیانییه‌كان. وه‌ك نووسه‌ر ئاماژه‌ی بۆ ده‌كات گۆران یه‌كه‌مین شاعیر بووه‌ كه‌ شیعری له‌ كێشی سه‌روادار رزگار كرد بۆ كێشی شیعری ئازاد. كێشه‌كانی هه‌مه‌چه‌شنه‌ بوو، واته‌ له‌ یه‌ك شیعردا چاوت ده‌كه‌وت به‌ كێشی سه‌روای یه‌ك و دوو و سێ و ..هتد.
نووسه‌ری ئه‌م كتێبه‌ باس له‌ كۆمه‌ڵێ جۆری سه‌روا ده‌كات بۆ نموونه‌ شیعر به‌كێشه‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌كان، وه‌ك شیعر به‌ كێشی عه‌روز، یان شیعر به‌ كێشی تێكه‌ڵاو، سه‌روای شیعری فۆلكلۆریی كوردی یان سه‌روای مه‌سنه‌وی... له‌ هه‌ریه‌ك له‌م باسانه‌دا نووسه‌ر هه‌وڵی داوه‌ نموونه‌ی شیعری بهێنێته‌وه‌ و پاشان هاتووه‌ باسه‌كه‌ی به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی ورد پشتڕاست كردووه‌ته‌وه‌، ناوبه‌ناو شیعری گۆران-ی له‌ رووی سه‌روا و كێش و گۆڕانكارییه‌كاندا به‌ نموونه‌ هێناوه‌ته‌وه‌.. نووسه‌ر وای بۆ ده‌چێت گۆران چشتی نوێی له‌ مه‌ودای زماندا به‌رپا كردووه‌، مانا و وشه‌ی نوێی و دوورخستنه‌وه‌ی له‌ زمانه‌ كلاسیكییه‌كه‌ په‌یڕه‌و كردووه‌. وێنه‌ی شیعری یه‌كێك بووه‌ له‌ كاره‌جوانه‌كانی گۆران، گۆران سوودی له‌ هه‌ردوو تێرمی شیعری لاساییكردنه‌وه‌ی سروشت و لاساییكردنه‌وه‌ی ده‌نگ وه‌رگرتووه‌، ئه‌مه‌یان زۆر به‌ جوانی نووسه‌ر باسی كردووه‌ و نموونه‌شی هێناوه‌ته‌وه‌. ساده‌یی له‌ رسته‌كانی شیعری گۆران زیاتر وای كردووه‌ شیعره‌كانی بگه‌نه‌ دڵ و ده‌روونی گوێگر و خوێنه‌ره‌كانی.
له‌ دوا به‌شدا نووسه‌ر به‌ ورده‌كاری باس له‌ مۆسیقای شیعری و زمانی شیعری ده‌كات و به‌ جۆرێ له‌ جۆره‌كان قسه‌ له‌سه‌ر دابڕانی شیعری ده‌كات، دابڕان واته‌ دروستبوونی حاڵه‌تێكی نوێ كه‌ هیچ په‌یوه‌ندی به‌ حاڵه‌تی پێش خۆیه‌وه‌ نه‌بێت، ئه‌مه‌یان ئه‌و كاره‌ بوو كه‌ گۆران له‌ شیعری كوردیدا به‌رپای كرد.

سه‌رچاوه‌:
نیما یۆشیج و عه‌بدوڵلا گۆران
نوێكردنه‌وه‌ و دابڕان
ئامر تاهیر
ده‌زگای سپیرێز بۆ چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌