مێژووى ئایینى زه‌رده‌شتى - 8

ئه‌رده‌شێر هەمووانی رازی کرد کە ئایینێكی یه‌كگرتوو بۆ دروستكردنی ده‌وڵه‌تێكی به‌هێز گرنگه‌

ئایینى فه‌ڕمیى ئیمپراتۆڕێتى ساسانى
(ئیمپراتۆڕێتی ساسانی) یه‌كه‌مین ده‌وڵه‌ت و قه‌واره‌ى سیاسى و زلهێزى مێژوویی بوو ئایینى فه‌ڕمیى ده‌وڵه‌ته‌كه‌ى كرده‌ زه‌رده‌شتى و ئه‌و ئایینه‌ى وه‌ك بنه‌ما و بناغه‌ى ده‌وڵه‌ته‌كه‌ى دانا. ئه‌و هه‌وڵه‌ش بۆ (ئه‌رده‌شێری كوڕی بابه‌ك كوڕى ساسان) گه‌ڕایه‌وه‌، كه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ بناغه‌ی ده‌وڵه‌تێكی ئایینیی له‌سه‌ر باوه‌ڕ و ئه‌رك و بنه‌ماكانی ئایینیی زه‌رده‌شتی دامه‌زراند. له‌و كاره‌شدا پشتی به‌و ڕیزبه‌ندییه‌ به‌ست، كه‌ خودی پێكهاته‌ ئایینه‌كه‌ هه‌یبوو. به‌مه‌ش باوه‌ڕ و ئه‌رك و بنه‌ماكانی چووه‌ نێو سه‌رجه‌م دامه‌زراوه‌ و پێكهاته‌كانی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ى و ته‌نانه‌ت یاساكانى وڵاتیشی له‌سه‌ر دامه‌زرا. بۆ ئه‌و كاره‌ش (ته‌نسه‌ر)ى رابه‌ڕى ڕۆحى زه‌رده‌شتییه‌كان هاوكار و پشتیوانییه‌كی باشی كرد. ته‌نانه‌ت فرمانی كۆكردنه‌وه‌ و سه‌رله‌نوێ نووسینه‌وه‌ی كتێبی ئاڤێستای پێ دا، كه‌ دواتر كۆكراوه‌ی ئه‌و ده‌قه‌ پیرۆزانه‌ به‌ (زه‌ند ئاڤێستا) ناسرا. ئه‌مه‌ و فرمانی به‌ كۆكردنه‌وه‌ی ده‌قه‌كانی كتێبی (دینكورد) دا و كاره‌كه‌شی هه‌ر به‌ (ته‌نسه‌ر) سپارد. له‌و كارانه‌شدا بنه‌ماڵه‌كه‌یشی هاوكارێكی باش بوون بۆ به‌هێزبوونی پێگه‌ی ئایین له‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌دا، چونكه‌ (ساسان)ى باپیرى موغێكى په‌ره‌ستگاى ئاناهیتاى زه‌رده‌شتى و خاوه‌ن پایه‌یه‌كى گرنگ و گه‌وره‌ی ئایینی بوو. (ئه‌رده‌شێر)یش له‌و كاره‌یه‌دا له‌سه‌ر بنه‌مایه‌ك گه‌وره‌كانی وڵات و سه‌رۆك هۆز و خێڵ و ته‌نانه‌ت نه‌یاره‌كانیشی ڕازی كرد، كه‌ ئایینێكی یه‌كگرتوو بۆ دروستكردنی یه‌كێتیی نیشتمانی و ده‌وڵه‌تێكی به‌هێز گرنگه‌ و هۆكارێكه‌ که‌ ده‌وڵه‌ت له‌ په‌رته‌وازه‌یی ئایینی بپارێزێت. باشترین ئایینیش له‌و سه‌رده‌مه‌دا (ئایینى زه‌ردشتى) بوو، چونكه‌ له ‌لایه‌ك ئایینى بنه‌ماڵه‌كه‌ى بوو، له‌ لایه‌كى دیكه‌وه‌ باوه‌ڕى زۆرینه‌ى كۆمه‌ڵانى خه‌ڵكى سه‌رده‌مه‌كه‌ بوو.


له‌به‌ر ڕۆشنایی ئه‌و واقیعه‌، به‌ درێژایی ته‌مه‌نی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌م ئایینه‌ ڕۆڵی خۆی له‌سه‌ر سه‌رجه‌م كایه‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی و ئابووری و ته‌نانه‌ت كارگێڕی و سه‌ربازییه‌كانیشدا دانا. له‌پاڵ ئه‌و ئایینه‌شدا، چه‌ندین ئایینی تر وه‌ك (بتپه‌رستى، میترائی، جوو، بوزى، مه‌سیحی، مانى، مه‌زده‌ك) هه‌بوون. ته‌نانه‌ت هیچ یه‌ك له‌و ئایینانه‌ دووچاری ته‌نگ پێهه‌ڵچنین یان دژایه‌تییه‌كی به‌رده‌وام نه‌بوون، ته‌نیا له‌ چه‌ند كاتێكی كه‌مدا نه‌بێت. هه‌وره‌ها له‌و ماوه‌یه‌دا بایه‌خ به‌ پاراستن و نۆژه‌نكردنه‌وه‌ و دروستكردنی چه‌ندین ئاتەشكه‌ده‌ی زه‌رده‌شتی و خوێندنگای تایبه‌ت به‌ فێربوونی ئه‌رك و بنه‌ماكانی ئه‌و ئایینه‌ دران.


نابێت ئه‌وه‌ش له‌یاد بكه‌ین، كه‌ رابه‌ڕی ڕۆحیی زه‌رده‌شتییه‌كان له‌دوای كۆچی دوایی پادشای ساسانی یان كوشتنی، سه‌رۆكایه‌تیی ئه‌نجومه‌نێكی گه‌وره‌ی وڵاتی ده‌كرد و له‌وێدا پادشای نوێی ڕاده‌گه‌یاند و ڕێوڕه‌سمی ئایینیی بۆ ئه‌نجام ده‌دا.


سه‌باره‌ت به‌ پێكهاته‌ی پایه‌ی ئایینیی مامۆستا و پیاوانی ئایینی زه‌رده‌شتیش، به‌ده‌ر له‌وه‌ی خودی پێكهاته‌ی پله‌به‌ندییه‌كانی ئایینی زه‌رده‌شتی (حه‌وت) توێژ بوون، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌وانیش بۆ (موغ و ڕۆحانی)یه‌كان دابه‌ش كرابوون. موغه‌كان ئه‌ركیان به‌ڕێوه‌بردن و سه‌رپه‌رشتیكردنی ئاته‌شه‌كه‌ده‌كان بوو، هه‌رچی ڕۆحانییه‌كانن ئه‌ركیان پارێزگاری بوو له‌ ئایینی زه‌رده‌شتی و له‌ ئاست پایه‌ی (سه‌ید و شێخ)ی ئایینی ئیسلامدا بوون. سه‌باره‌ت به‌ (حه‌وت) پله‌به‌ندییه‌كه‌ی ئه‌و ئایینه‌ش به‌م شێوه‌یه‌ بوون (وزرا، موبد، موبدى موبدان، هیربۆد، هیربۆدی هیربۆدان) بوون. ئه‌وه‌ی دواییان (موبدى موبدان)یشان پێ ده‌وت و ڕابه‌ری ڕۆحیی زه‌رده‌شتییه‌كان و دادوه‌ری دادوه‌ران و دوای پادشا ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌های ئایینیی هه‌بوو. له‌و پێكهاتانه‌شدا (وزرا) خوێندكاره‌كانی ئایینه‌كه‌ و خوارترین توێژی ئایینی بوون. به‌دوایدا (موبد)ه‌كان جێبه‌جێكاری ئایین و گه‌یه‌نه‌ری ڕاسپارده‌ و ئامۆژگاریی مامۆستایانی ئایینی زه‌رده‌شتی بوون بۆ كۆمه‌ڵانی خه‌ڵك و په‌یڕه‌وكارانی زه‌رده‌شتی. (موبدی موبدان)یش وه‌ك قازی و مامۆستای گه‌وره‌ی ئایینی وا بوون و به‌رپرسی په‌ره‌ستگایه‌كی زه‌رده‌شتی بوون. ئه‌مه‌ و راسپارده‌ و ئامۆژگارییه‌كانیان ده‌دایه‌ (موبد)ەكان. هه‌رچی هیربۆده‌كانه‌ وه‌ك سه‌رۆكی پێگه‌ی ئایینیی هه‌رێمێكی گه‌وره‌ یان ویلایه‌تێك وا بوون. هیربۆدی هیربۆده‌كانیش ڕابه‌ری ڕۆحیی زه‌رده‌شتی و ڕابه‌ری ڕۆحیی وڵات و باوكی ئایینیی زه‌رده‌شتیی سه‌رده‌مه‌كه‌ و وه‌زیری كاروباری ئایینیی وڵات بوو. ئه‌مه‌ و ته‌نیا ئه‌و ده‌یتوانی تاجی پادشایه‌تی بكاته‌ سه‌ر پادشای نوێ و به‌ناوی ئایینی زه‌رده‌شتییه‌وه‌ بڕیار و فتوا بدات، هه‌ر بۆیه‌ پادشاكانی ساسانی بێ پرس و ڕاوێژ زۆر بڕیاریان نه‌ده‌دا.


كاری موغه‌كانیش له‌ سه‌رده‌می ساسانییه‌كاندا سه‌رپه‌رشتیی ئاتشكه‌ده‌كان و چاره‌سه‌ر و به‌دواداچوونی كێشه‌ ئایینی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی خه‌ڵك و تۆبه‌ پێكردنی گوناهكاران و هێنانی خه‌ڵكی بوو بۆ سه‌ر ئایینی زه‌رده‌شتی. ئه‌مه‌ و جگه‌ له‌ سه‌رپه‌رشتیی پرۆسه‌كانی منداڵبوون و هاوسه‌رگیری و پرسه‌ و ڕێوڕه‌سمه‌كانی به‌خاكسپاردنی مردووه‌كان. دیاره‌ هه‌موو ئه‌و كارانه‌ش كه‌ ئه‌وان ئه‌نجامیان ده‌دا، یان به‌دواداچوونیان بۆ ده‌كرد، هۆكاری پێكه‌وه‌نانی سامانێكی زۆر بوو به‌هۆی ئایینه‌كه‌یان و پێگه‌ی ئایینه‌كه‌یانه‌وه‌.

 

سه‌رچاوه‌كانى ئه‌م باسه‌:
1- اتور كریستنسن: ایران در زمان ساسانیان.
2- عباس قدیانى: تاریخ ادیان ومذاهب در ایران.
3- كلیمان هوار: ایران و تمدن ساسانی.
4- د. جهانگیر اوشیدرى: دانشنامه‌ مزدیسنا.