ریفراندۆم و روانین له‌ داهاتوو

 

وه‌رگرتنی بۆچوونی هاووڵاتییان و به‌شداریكردنی به‌رده‌وامیان له‌ پرۆسه‌ سیاسییه‌كاندا، گرنگییه‌كی تایبه‌تی له‌ سیسته‌مه‌ دیموكراتییه‌كاندا هه‌یه، چونكه‌ له‌و رێگایه‌وه‌ هاووڵاتییان ره‌وتی به‌ڕێوه‌چوونی دیاره‌ده‌ و بڕیاره‌كان داده‌ڕێژن و به‌رپرسیارانه‌ له‌به‌رامبه‌ر هه‌ڵوێسته‌كانیاندا ده‌وه‌ستن. رێكاره‌كانی دروستكردنی ئه‌و به‌شدارییه‌ سیاسییه‌ قسه‌ی زۆر هه‌ڵده‌گرێ، چونكه‌ به‌هۆی زۆربوونی ژماره‌ی دانیشتووانی كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێستای جیهان، قورسه‌ بتوانرێ سه‌رجه‌میان و له‌ هه‌موو پرسه‌ و بڕیارێكی سیاسیدا بۆچوونه‌كانیان به‌ سه‌نته‌ره‌ سیاسییه‌كانی بڕیار بگه‌یه‌نرێ، بۆیه‌ زۆر جار له‌سه‌ر ئاستی یه‌كه‌ی سیاسیی بچووكی وه‌ك گرووپی ناو كۆڵان و گه‌ڕه‌كه‌كان یان یه‌كه‌ی تر هه‌وڵ ده‌درێ خه‌ڵك له‌و باس و پرسانه‌ به‌شدار بن، كه‌ جێگای بایه‌خه‌ و دواتر پله‌ به‌ پله‌ له‌ په‌رله‌مان و ده‌زگاكانی تردا فۆرمی یاسایی بۆ ده‌دۆزرێته‌وه‌. له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و به‌ربه‌سته‌ پراكتیكییانه‌ی كه‌ له‌به‌رده‌م ئه‌و پرۆسه‌یەدا هه‌یه‌، ئه‌وا له‌ پرسه‌ هه‌ستیار و گشتییه‌كاندا كه‌ تیایدا زۆر جار چاره‌نووسی شتی گرنگی تێدا یه‌كلایی ده‌كرێته‌وه‌، به‌شداری پێكردنی سه‌رجه‌می هاووڵاتییان به‌ كارێكی گرنگ و پێویست و یه‌كلاییكه‌ره‌وه‌ داده‌نرێ، بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵگه‌ یان زۆرینه‌یان له پرۆسه‌كاندا ده‌نگیان هه‌بێ، ریفراندۆمیش یه‌كێكه‌ له‌ فۆرمه‌ هه‌رە باو و سه‌ره‌تاییه‌كان و له‌ چه‌ند شوێنێكی جیهاندا بۆ به‌شداریكردنی سیاسیی هاووڵاتییان په‌یڕه‌و ده‌كرێ.


ریفراندۆم هه‌روه‌كو پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنی ده‌سته‌ و یه‌كه‌ سیاسییه‌كان، یان ئه‌ندامانی په‌رله‌مان به‌شێكه‌ له‌ مافه بنه‌ڕه‌تییه‌‌ سیاسییه‌كانی هاووڵاتییان له‌ناو سیسته‌می دیموكراسیدا، هه‌روه‌ها له‌ رووی داراییه‌وه‌ پرۆسه‌كه‌ تێچووی زۆره‌، چونكه‌ له‌سه‌ر ئاستی گشتیدا ئه‌نجام ده‌درێ و پێویستی به‌ توانا و وزه‌یه‌كی مرۆیی زۆره‌ بۆ بژاركردن و لێكجیاكردنه‌وه‌ی هه‌موو ده‌نگه‌كان. ئه‌نجامه‌كانی ریفراندۆم له‌و شوێنانه‌ی كه‌ ریفراندۆمی تێدا ئه‌نجام ده‌درێ تا رادەیه‌ك روونه‌، به‌ڕێوه‌به‌رانی پرۆسه‌كه‌ له‌ رێگای یه‌كه‌كانی رێكخستنیان وێنه‌یه‌كی سه‌ره‌تاییان له‌سه‌ر هه‌یه‌، به‌ڵام بۆ پاڵپشتیكردن و به‌هێزكردنی هه‌ڵوێست و توانای جێبه‌جێكاری بڕیاره‌كه‌ یان یاسایه‌كه‌ ئه‌نجام ده‌درێ، له‌میانه‌وه‌ وێنه‌یه‌كی روونتر له‌باره‌ی بابه‌ته‌كه‌ ‌ده‌ست ده‌كه‌وێ، هه‌روه‌ها له‌ كێبڕكێی سیاسی و له‌ هه‌ندێك جار له‌ كێشه‌ له‌سه‌ر بابه‌تێكی هه‌ستیاری وه‌ك ئه‌و حاڵه‌ته‌ی له‌ كوردستاندا بوونی هه‌یه‌ وه‌ك كارتێكی سیاسیی مۆدێرن و دیموكراتی ده‌خرێته‌‌ به‌رده‌م هه‌موو ئه‌و به‌رانه‌ی كه‌ ره‌نگه‌ له‌ پرۆسه‌ سیاسییه‌كه‌ رووبه‌ڕووی ببێته‌وه‌، ئه‌نجامه‌كه‌ نیشانی ده‌دات كه‌ زۆرینه‌ یان كه‌مینه‌ی ئه‌و ناوچه‌ یان ئه‌و وڵاته‌ به‌ كۆنكرێتی ده‌نگیان له‌سه‌ر بڕیارێكی دیاریكراو داوه‌ و چییان ده‌وێت.


یه‌كێك له‌و خاڵانه‌ی كه‌ ئێستا گفتوگۆی له‌سه‌ر ئه‌نجام ده‌درێ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئه‌گه‌ر ریفراندۆمێك راسته‌وخۆ نەبێته‌ هۆی جیاكردنه‌وه‌ی كوردستان له‌ عێراق ئه‌نجامدانی بۆ چییه‌؟ من وه‌ك كورد له‌ تێبینی و حه‌ز و ئاره‌زووی پشت ئه‌و پرسیاره‌ تێ ده‌گه‌م و تیایدا دڵسۆزی و هه‌ستێكی به‌رزی كوردانه‌ ده‌بینم، له‌وه‌ی كه‌ پێویسته‌ ریفراندۆم و جیابوونه‌وه‌ به‌خێراترین شێوه‌ ئه‌نجام بدرێن، زۆرینه‌شمان له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌داین، به‌ڵام ئێستا پراكتیكکردنی ئه‌وه‌ به‌هۆی ئاڵۆزیی بارودۆخی سیاسیی ده‌وروبه‌ر و ململانێ سیاسییه‌ ناته‌ندروسته‌كانی دراوسێیه‌كان له‌گه‌ڵ كورد وا ده‌كات پرۆسه‌كه‌ هه‌نگاو له‌دوای هه‌نگاو ئه‌نجام بدرێ بۆ كۆنترۆڵكردن و خۆئامده‌كردنی زیا‌تر بۆ ئه‌گه‌ر و ته‌حه‌دییه‌كانی بارودۆخه‌كه.


‌ له‌ رێگای ئه‌نجامی ریفراندۆمه‌وه‌ ده‌توانرێ به‌ به‌ڵگه‌وه‌ ویست و هه‌ڵوێستی ملیۆنان كه‌س نیشان بدرێ، كه‌ ئه‌مه‌ خه‌ونی گرووپێك یان پارتێك یان چین و توێژێكی دیاریكراو نییه‌، له‌ رێگای ریفراندۆمه‌وه‌ به‌ كۆنكرێتی و به‌ به‌ڵگه‌وه‌ ده‌یخه‌ینه‌ ڕوو كه‌ ئه‌مه‌ ویست و خه‌ونی گه‌لێكه‌ كه‌ دیموكراسییانه‌ و دوور له‌ توندوتیژی ده‌یه‌وێ له‌سه‌ر خاكی خۆی، كه‌ له‌ رووی كولتووری و جوگرافی و جلوبه‌گ و شێوازی قسه‌كردن و زمانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانی تر جیاوازه‌، سه‌ربه‌خۆ بژیت.


كاتێك باس له‌وه‌ ده‌كرێ كه‌ ریفراندۆم بۆچییە كه‌ كێشه‌ی جیاوازمان هه‌یه‌، پێویسته‌ وه‌ڵامێكی زۆر ساده‌ و ساكار بده‌ینه‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ناتوانرێ چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ هه‌موو كێشه‌كان چاره‌سه‌ر بكرێن ئینجا ریفراندۆم ئه‌نجام بدرێ، چونكه‌ تا كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆیی هه‌بێ له‌گه‌ڵیدا كێشه‌ش هه‌یه‌، هه‌روه‌ها ئامانجی ریفراندۆم ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ به‌ پاساوی ئه‌وه‌وه‌ چاو له‌ كێشه‌ سیاسی و ئابوورییه‌كانمان بپۆشین، به‌ڵكوو ئه‌گه‌ر وردتر بین ئه‌وا له‌ رێگای ریفراندۆمه‌وه‌ فشار له‌سه‌ر به‌رپرسانی حكوومه‌ت‌ گه‌وره‌تر ده‌بێ بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان، چونكه‌ كاتێك تۆ بته‌وێ سه‌ربه‌خۆیانه‌ وڵات به‌ڕێوه‌ به‌ری، ئه‌وا به‌ره‌و قۆناغێكی تری به‌رپرسیارییه‌تی ده‌ڕۆیت كه‌ تیایدا ده‌بێت به‌رامبه‌ر داواكاری و پێداویستییه‌كانی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ناو ئه‌و خاكه‌دا ده‌ژین به‌رپرسیارانه‌تر مامه‌ڵه‌ بكرێ. جیابوونه‌وه‌ی كورد له‌ عێراق ده‌بێته‌ هۆكاری چڕتركردنه‌وه‌ی وزه‌ و تواناكانی كورد له‌ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ ناوخۆییه‌كان و سه‌رقاڵبوونی زیاتری ده‌زگاكانی حكوومه‌تی هه‌رێم به‌ كێشه‌کانی رۆژانه‌ و به‌رجه‌سته‌كانی، چونكه‌ تۆ چیتر له‌ چه‌ندین به‌ره‌ی جیاواز وزه‌ و تواناكانت خه‌رج ناكه‌یت و سه‌رقاڵییت كه‌م ده‌بێته‌وه‌، ئه‌مه‌ به‌ مانای ئه‌وه‌ نایه‌ت چاره‌سه‌رنه‌بوونی كێشه‌كانی ئێستا ته‌نیا په‌یوه‌ندی به‌ مانه‌وه‌ له‌ عێراق هه‌یه‌ و جیابوونه‌وه‌ هه‌موو كێشه‌یه‌ك چاره‌سه‌ر ده‌كات.