كۆمه‌ڵگه‌ی نه‌خۆش

 

به‌ربڵاوترین بیرۆكه‌ له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌م و دوای كۆتاییهاتنی هه‌ردوو جه‌نگی جیهانی بریتی بوو له‌ بیرۆكه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ مرۆڤی مۆدێرن و به‌تایبه‌تی مرۆڤی رۆژئاوایی مرۆڤی ته‌ندروستن، ئه‌مه‌ش به‌ مانا بیۆلۆژی و پزیشكییه‌كه‌ی نا، به‌ڵكوو به‌ مانای رێزگرتن له‌ مافی مرۆڤ و جیاوازی و یه‌كتر قبووڵكردن و لێبورده‌یی. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی زۆرینه‌ی مرۆڤی رۆژئاوایی له‌ده‌ست ئازاری رۆحی ده‌ناڵێنن، ئه‌وا زۆرینه‌یان گومانیان له‌ ته‌ندروستیی رۆحی خۆیان نییه‌ به‌ گوزارشتی ده‌روونناس و نووسه‌ری گه‌وره‌ی ئه‌ڵمانی ئێریش فرۆم. ره‌خنه‌گرتن له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رمایه‌داری و ده‌ركه‌وتنی ئاره‌زووی نه‌بڕاوه‌ بۆ خه‌رجكردن و به‌رخۆری و سه‌رهه‌ڵدانی نازییه‌ت له‌ ئه‌ڵمانیا و ده‌سه‌ڵاته‌ تۆتالیتاره‌كان له‌ وڵاته‌كانی تر یه‌كێك بوو‌ له‌ هۆكاره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ره‌خنه‌گرتنی به‌رده‌وامی قوتابخانه‌ی ره‌خنه‌یی فرانكفۆرت و نووسه‌ره‌كانی له‌و بارودۆخه‌ی كه‌ مرۆڤ ته‌نیا وه‌ك ئامێر و ماشینه‌ی به‌رهه‌مهێنان و خه‌رجكردن لێی ده‌ڕوانێ و تاكڕه‌هه‌ندانه‌ سه‌یری ده‌كات. وشه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی نه‌خۆشیش یه‌كێك بوو له‌ چه‌مكه‌ به‌كارهاتووه‌كان له‌لایه‌ن ئێریش فرۆمه‌وه‌.


ئایا ده‌كرێ ئێمه‌ به‌م شێوه‌یه‌ له‌ ته‌ندروستیی رۆحی خۆمان دڵنیابین له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا كه‌ قازانجی مادیی بووەته‌ ئامانجی سه‌ره‌كی، له‌ رێگای شێوازه‌ جۆراوجۆره‌كانی رێكلامكردنه‌وه‌ وامان لێ ده‌كه‌ن كه‌ چه‌ند شتێك بكڕین یان ئه‌نجام بده‌ین. بێ ئه‌وه‌ی به‌ته‌واوی بیریان لێ بكه‌ینه‌وه‌ یان به‌ته‌واوی له‌ به‌سوودیان دڵنیا بین؟ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی، ته‌ندروستیی رۆحی مرۆڤ به‌ وێنه‌ی گشتیی مرۆڤ‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌، واته‌ كۆمه‌ڵگه‌ چ چاوه‌ڕوانییه‌كی له‌ مرۆڤ هه‌یه‌، مرۆڤ به‌ بوونه‌وه‌رێكی ئازاد لێی ده‌ڕوانرێ یان به‌ ئامرازی ئامانجه‌ جۆراوجۆره‌كان؟ ئایا مرۆڤایه‌تی و لاوازییه‌كانی مرۆڤ له‌ داڕشتنی یاسا و دروستكردنی سیسته‌می له‌به‌رچاو ده‌گیرێ؟ یان مرۆڤ وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی كاتی و راگوزه‌ر لێی ده‌ڕوانرێ له‌ كاروانی ژیانیدا، ده‌بێت خزمه‌ت به‌ رووداو و تێڕوانین و ئامانجه‌ باڵاكانی مرۆڤایه‌تی و ئایین و سیاسه‌ت بكات؟.


مرۆڤ خاڵی هاوبه‌شی له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵه‌كانی تر هه‌یه‌، كه‌ بریتیین له‌ تێركردنی پێداویستییه‌ سه‌ره‌كییه‌ جۆراوجۆره‌كانی وه‌ك تینوێتی، برسێتی، پێویستیی به‌ نووستن و غه‌ریزه‌ی سێكسی، ئه‌وانه‌ بۆیه‌ گرنگن چونكه‌ ریشه‌یان له‌ كیمیای جه‌سته‌دایه‌ و تێرنه‌كردنیان لاوازی ده‌كات و له‌ ژیان نایهێڵێ، به‌ڵام تێركردنی ئه‌و غه‌ریزانه‌ مانای به‌ده‌ستهێنانی ته‌ندروستیی رۆحی نییه‌، چونكه‌ مرۆڤ پێویستی مرۆییانه‌ی زۆر تایبه‌تی هه‌یه‌ و گرنگه‌ بایه‌خی پێ بدرێ بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ له‌م ته‌ندروستییه‌ نزیك بێته‌وه‌، وه‌ك شوناسی كه‌سی، حه‌زی باڵابوون و ترانسێنده‌نتال، پابه‌ندبوون به‌ ئه‌وانی تر، حه‌زی ده‌سه‌ڵاتداری، غروری كه‌سی، هه‌قیقه‌تزانین، پێویستی به‌ خۆشه‌ویستی، برایه‌تی، هاوڕێیەتی، حه‌زی وێرانكردن و بونیاتنانه‌وه‌. زۆرینه‌ی دیكتاتۆره‌كان كاتێك له‌ سه‌ره‌تادا هه‌وڵیانداوه‌ مرۆڤه‌كان له‌ده‌وری ئامانجه‌ سیاسی و ئابووری و پاوانخوازییه‌كانیان كۆ بكه‌نه‌وه‌، زۆر به‌وردی و به‌ پلان یان زۆر جاریش بێ ئاگا ئه‌و ئاره‌زووه‌ سه‌ره‌كییانه‌ی مرۆڤیان جوڵاندووه‌ و وایان له‌ ملیۆنان مرۆڤ كردووه‌ ئاماده‌ی گیانبه‌خشین بن له‌ پێناویان، بۆیه‌ ده‌بینین زۆرجار جیاكردنه‌وه‌ی مرۆڤ له‌ ئامانجه‌كه‌ له‌ كاتی جه‌نگ و باڵاده‌ستیی سیسته‌می تۆتالیتاری به‌ مه‌حاڵ دێته‌ به‌رچاو، نه‌ك له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ ئامانجه‌ باڵاكانه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵكوو له‌به‌رئه‌وه‌ی مرۆڤه‌كان شوناسی خۆیان له‌ رێگای ئه‌و ئامانجانه‌ ده‌بیننه‌‌وه‌.


ئه‌وه‌ی واده‌كات زۆرینه‌ی ئه‌ندامه‌كانی هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك هه‌ست به‌ ته‌ندروستیی رۆحی و راستیی بیروبۆچوونه‌كانی خۆیان بكه‌ن ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێیان وایه‌ تێڕوانینی زۆرینه‌ له‌باره‌ی هه‌ر بابه‌تێك هه‌بوو ئه‌وا راستییه‌كه‌ له‌وێ دایه‌، زۆر به‌ ساده‌یی و ئاسانی كاتێك زۆرینه‌ی خه‌ڵك بیرۆكه‌یه‌ك یان باوه‌ڕێكیان پێ دروست بێ ئه‌وا ئه‌مه‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر دروستیی شته‌كه‌. فرۆم ده‌ڵێت، كاتێك زیاتر له‌ ده‌یان ملیۆن كه‌س له‌ ئه‌ڵمانە نازییه‌كان پێیان وابوو جووله‌كه‌كان هۆكاری كاره‌سات و هه‌ژاری و نه‌مانی كار و تێكدانی ئارامی و ره‌گه‌زی ئاریی و ئه‌ڵمانن، ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌ نه‌بوو كه‌ بۆچوونه‌كه‌ دروسته‌. چۆن ده‌كرێ تاكێك نه‌خۆشیی ده‌روونی یان شێوان له‌ ته‌ندروستیی رۆحی هه‌بێ، ئاوا ده‌كرێ كۆمه‌ڵگه‌ش بكه‌وێته‌ حاڵه‌تی نه‌خۆشی، هه‌ر كاتێك ئازادی و هه‌ڕه‌مه‌كێتی Spontanität له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا ون بوو، یان مامه‌ڵه‌كردنی ئازادانه‌ و هه‌ڕه‌مه‌كییانه‌ له‌ ژیاندا كه‌وته‌ ژێر مه‌ترسی، ئه‌وا كۆمه‌ڵگه‌ له‌ حاڵه‌تی نه‌خۆشیدایه‌، چونكه‌ وه‌ك هانا ئارێندت ده‌ڵێ، ئامانجی سیاسه‌تكردن و كۆبوونه‌وه‌ی مرۆڤ به‌ یه‌كه‌وه‌ هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ فه‌راهه‌مكردنی ئازادی له‌ فكر و كردار نه‌بێت.