چركه‌
خوله‌ك
كاتژمێر
ڕۆژ

زمان له‌ سیاسه‌تدا

 

مرۆڤه‌كان له‌ رێگای زمانه‌وه‌ له‌ یه‌كتر ده‌گه‌ن و په‌یوه‌ندیی جۆراوجۆر له‌گه‌ڵ یه‌كتردا ده‌به‌ستن و ئامانج و خه‌م و كێشه‌كانیان ده‌خه‌نه‌ ڕوو، ئه‌مه‌ نه‌ك هه‌ر له‌ ژیانی رۆژانه‌دا، به‌ڵكوو هه‌موو كرده‌ سیاسییه‌كان له‌ سیسته‌می دیموكراسیدا له ‌رێگای گفتوگۆی به‌رده‌وام و گۆڕینه‌وه‌ی بۆچوونه‌كان له‌ناو زماندا روو ده‌دات. هه‌ر كاتێك حكوومه‌ت یان ئۆپۆزسیۆن باوه‌ڕی به‌وه‌ له‌ق بوو كه‌ له‌ رێگای زمانه‌وه‌ كێشه‌كان چاره‌سه‌ر بكات، ئه‌وا بنه‌ما بنه‌ڕه‌تییه‌كانی دیموكراسی درزێكی كه‌وتووەته‌ ناوی و چاره‌سه‌رنه‌كردنی به‌ره‌و شڵه‌ژان و نائارامیی سیاسی هه‌نگاو ده‌نێ، بۆیه‌ زمان و گفتوگۆكردن بریتین له‌ كۆڵه‌كه‌ی سه‌ره‌كیی هه‌موو دیموكراسییه‌تێكی زیندوو، ئه‌گه‌رچی دۆخه‌كه‌ گرژ و نائاساییش بێ.

 

زمان گرنگترین ئامرازی كاركردنی سیاسه‌ته‌، به‌شێوه‌یه‌كی زۆر توند به‌ كرده‌ و چالاكییه‌ رۆژانه‌كانی به‌ستراوه‌ته‌وه‌، له‌ یۆنانی كۆندا به‌بێ پاراوی له‌ زمان و روونی له‌ ده‌ڕبڕینه‌كاندا نه‌ده‌كرا به‌شداری له‌ گفتوگۆ سیاسییه‌كاندا بكرێت. ئه‌ركی سه‌ره‌كیی سیاسه‌ت بریتییه‌ لە نوێنه‌رایه‌تیكردنی ئامانج و داخوازییه‌كانی خه‌ڵك، ده‌بێت پارته‌كان له‌ كاتی ئه‌نجامدانی كاروباره‌كانی خه‌ڵكدا روونی له‌ ئه‌ركه‌كانیاندا هه‌بێ و به‌رده‌وام هه‌نگاوه‌كانیان باس بكه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵك هه‌ست نه‌كه‌ن كه‌ سیاسییه‌كان بۆخۆیان ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ پێیان باشه‌ و نامۆبوونی سیاسی روو نه‌دا، كه‌ زۆر جار له‌ ئه‌نجامی نه‌بوون یان لاوازیی په‌یوه‌ندیی روون له‌نێوان سیاسه‌تكار و هاووڵاتییه‌كان كێشه‌ی ئه‌وه‌ دێته‌ پێش كه‌ هاووڵاتییه‌كان له‌ چوارچێوه‌ی سیاسیی تر چالاكی ئه‌نجام بده‌ن و باوه‌ڕ به‌ پرۆسه‌ سیاسی و دیموكراسییه‌كان له‌ده‌ست بده‌ن، هه‌ر ئه‌م پچڕانه‌یه‌ زۆر جار به‌ره‌و توندوتیژی په‌ل ده‌كێشێ، چونكه‌ هاووڵاتییه‌كان ئه‌و هه‌سته‌یان هه‌یه‌ كه‌ چیتر ئامانج و خه‌مه‌كانیان له‌ناو سیاسه‌تدا و له‌لایه‌ن سیاسه‌تكاران له‌به‌رچاو ناگیرێ و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان پشتگوێ خراون، بۆیه‌ زۆر گرنگه‌ سیاسه‌تكار له‌ ماوه‌ی كاری سیاسیی خۆیدا په‌یوه‌ندییه‌كی به‌هێز له‌گه‌ڵ هاووڵاتییان دروست بكا و له‌ رێگای زمانێكی پاراوی روون چالاكییه‌كانی خۆی و هه‌نگاوه‌كانی به‌ره‌وپێشچوونی پرۆسه‌كان بخاته‌ روو و شه‌فافانه‌ باسه‌ سیاسی و ئابوورییه‌كان شه‌نوكه‌و بكات.

 

خه‌ڵك هه‌میشه‌ چاوی له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سیاسییه‌كان له‌ وڵاتدا به‌ چ شێوه‌یه‌ك بۆچوونیان له‌باره‌ی پرسه‌كان ده‌رده‌بڕن و به‌ چ جۆره‌ رێگایه‌ك ده‌یانه‌وێ كێشه‌كان چاره‌سه‌ر بكه‌ن، لێدوانه‌ به‌رده‌وامه‌كانی سیاسه‌تكاران كاریگه‌ریی راسته‌وخۆیان له‌سه‌ر ژیانی خه‌ڵك هه‌یه‌ چ به‌ پۆزه‌تیڤ یان نێگه‌تیڤ، بۆیه‌ هه‌ڵبژاردنی زمانێكی پاراو و ده‌ستنیشانكردنێكی وردی وشه و لێدوانه‌كان له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی زیندوو و له‌ناو سیسته‌می سیاسیی دیموكراسیدا ئه‌ركێكی زۆر جدیی سیاسه‌تكارانه‌، چونكه‌ زۆر جار ئه‌و وته‌ و قسانه‌ كرده‌ی واقیعیی به‌دوادا دێ و بارودۆخی ژیانی خه‌ڵكی ئاسایی له‌ ژیاندا ده‌ستكاری ده‌كات. بۆ نموونه‌ وته‌ و قسه‌كانی پارته‌ راستڕه‌وه‌كانی ئه‌وروپا، یان لێدوانه‌كانی ترامپ له‌باره‌ی ئیسلام، راسته‌وخۆ بووەته‌ هۆكاری روودانی په‌لاماردانی موسڵمانه‌كان له‌لایه‌ن لایه‌نگرانی ترامپ یان راستڕه‌وه‌كانی ئه‌وروپا. له‌ ساڵانی نێوان ٢٠١٥ - ٢٠١٦ له‌ ئه‌ڵمانیا زیاتر له‌ هه‌زار جار هێرش كراوه‌ته‌ سه‌ر كه‌مپ و شوێنی حه‌وانه‌وه‌ی په‌نابه‌ره‌كان، یان خه‌ڵكی بێگانه‌ له‌ شوێنی كاركردنیان. من خۆم شاهیدی هێرشی چه‌ند گه‌نجێكی نازی و راستڕه‌وی ئه‌ڵمان بووم بۆ یه‌كێك له‌ خاوه‌ن دوكانه‌كان كه‌ كورد بوو، تیایدا گه‌نجه‌كان ئه‌و دروشمانه‌یان دووباره‌ ده‌كرده‌وه‌ كه‌ سیاسه‌تكاره‌ راستڕه‌وه‌كانی ئه‌ڵمانیا له‌ دژی په‌نابه‌ر و بێگانه‌كان به‌رده‌وام له‌ به‌رنامه‌ و لاپه‌ڕه‌ فه‌رمییه‌كانیاندا باسیان لێوه‌ ده‌كرد.

 

له‌ سیسته‌مه‌ دیكتاتۆرییه‌كاندا سیاسه‌ت ته‌نیا له‌ رێگای ترس و تیرۆر و پروپاگه‌نده‌ و ته‌لقینی سیاسی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ هاووڵاتییه‌كان دروست ده‌كات، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك زانیاریی ئاڵوگۆڕكردن له‌نێوانیاندا نییه‌، چونكه‌ له‌و سیسته‌مانه‌دا یه‌ك سیسته‌می هه‌قیقه‌ت و یه‌ك شێوازی بیركردنه‌وه‌ و یه‌ك وێنه‌ی سیاسیی گشتی هه‌یه‌ و پێویست به‌ گفتوگۆ و راگۆڕینه‌وه‌ ناكات، گوتاره‌ سیاسییه‌كان ساده‌ ده‌كرێنه‌وه‌ و كۆمه‌ڵێك كلێشه‌ی گشتی دروست ده‌كرێن و له‌ هه‌موو بۆنه‌كاندا دووباره‌ ده‌كرێنه‌وه‌ و سه‌ركرده‌ و سه‌رۆك ئه‌ركی داڕشتنی ئه‌و كلێشانه‌یه‌ و ئه‌وانی تر وه‌ك تووتی پێویسته‌ دووباره‌ی بكه‌نه‌وه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، له‌ سیسته‌می دیموكراسیدا پێویسته‌ پارته‌ سیاسییه‌كان ببن به‌ ماڵ و نیشتمانێكی سیاسی بۆ هاووڵاتییان و ده‌یان كه‌ناڵی جۆراوجۆری كۆمه‌ڵایه‌تی و یانه‌ی تایبه‌ت به‌ گفتوگۆ بكرێته‌وه‌، نه‌ك ته‌نیا بۆ لایه‌نگرانی حزبه‌ سیاسییه‌كه‌ی خۆیان، به‌ڵكوو بۆ هه‌موو كه‌سێك كه‌ ده‌یه‌وێ بۆچوونی خۆی بگه‌یه‌نێ، چونكه‌ كاتێك هاووڵاتیی ئاسایی هه‌ست به‌وه‌ ده‌كات كه‌ خه‌م و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ جۆراوجۆره‌كانی له‌ناو سیاسه‌ت و حكوومه‌تی ئێستا نوێنه‌رایه‌تی ناكرێ، ئه‌وا زۆر به‌ ئاسانی ده‌بێته‌ قوربانیی تێگه‌یشتنی تری نایاسایی بۆ سیاسه‌ت، كه‌ له‌ چوارچێوه‌ و رێكخستنی سیاسی تر رێكخراوه‌ و ره‌نگه‌ ببێته‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك بۆ ئارامی و ئاساییش. به‌ مانایه‌كی تر سیاسه‌تكار ده‌بێ به‌رده‌وام له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دا بێت كه‌ په‌یوه‌ندیی روون و راسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ قاعیده‌ی جه‌ماوه‌ری دروست بكات، بۆ ئه‌وه‌ی زۆرینه‌ی خه‌ڵك له‌ بڕیاره‌كان رازی بن.