توندوتیژیی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئاسه‌واره‌كانی

 

كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی تژی بووه‌ له‌ ده‌ركه‌وته‌ و فۆرمی جیاوازی توندوتیژی، كه‌م رۆژ هه‌یه‌ تێپه‌ڕێ بێ ئه‌وه‌ی گوێبیستی چه‌ند هه‌واڵێك نه‌بین له‌باره‌یه‌وه‌، كه‌ له‌ رۆژی پێشووتری زیاتر شۆكمان ده‌كات، توندوتیژیی باوان به‌رامبه‌ر منداڵه‌كانیان، توندوتژیی پیاو به‌رامبه‌ر به‌ ژن، توندوتیژیی خوشك و براكان به‌رامبه‌ر یه‌كتر، كوشتنی هاوڕێكان به‌ ده‌ستی یه‌كتر، هه‌ڕه‌شه‌كانی پارته‌ سیاسییه‌كان له‌ یه‌كتر، ئه‌وانه‌ مانای ئه‌وه‌ ده‌ده‌ن‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی له‌ قۆناغی گۆڕانی كولتووری و هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی فۆرمی كۆنی په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیه‌تی، ئه‌گه‌ر بێتوو له‌لایه‌ن به‌ربه‌رپرسیار و ده‌سه‌ڵاتداره‌كانه‌وه‌ كاری جدی نه‌كرێ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی ئاسه‌واره‌كانی، ئه‌وا ئاماره‌كانی روو له‌ به‌رزبوونەوە ده‌كه‌ن.
غه‌ریزه‌ی توندوتیژی و شه‌ڕانگێزی له‌گه‌ڵ له‌دایكبوونی مرۆڤ هاوده‌میه‌تی و له‌ ره‌فتاره‌ ساده‌كانی سه‌ره‌تای ژیانی، له‌ شێوه‌ی په‌رچه‌كردار به‌رامبه‌ر رووداوه‌كانی ده‌وروبه‌ری ده‌ری ده‌بڕێ، ئه‌وه‌ی كه‌ گه‌شه‌ به‌م مه‌یلانه‌ش ده‌دات بریتییه‌ له‌ ژینگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی مرۆڤ و پرۆسه‌ی وه‌رگرتنی دابونه‌ریت و خوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و دروستبوونی كه‌سایه‌تی، له‌ كۆمه‌ڵناسیدا پێی ده‌گوترێت پرۆسه‌ی به‌كۆمه‌ڵایه‌تییبوون یان مرۆڤبوون، كه‌ له‌میانه‌یه‌وه‌ مرۆڤ ده‌كه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌ریی مرۆڤه‌كانی تری دوروبه‌ری و لاساییان ده‌كاته‌وه‌.
باوان ته‌نیا لە ‌رووی جین و كرۆمۆسۆمه‌كانه‌وه‌ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر نه‌وه‌كانیان نییه،‌ به‌ڵكو له‌ ئاستی كه‌سایه‌تی و كولتووری و ئابووری و روانینیان بۆ زۆر شت كاریگه‌ریی قووڵ له‌سه‌ر كه‌سایه‌تی و ره‌فتاری منداڵه‌كانیان به‌جێ ده‌هێڵن، ئه‌و منداڵانه‌ی كه‌ له‌ سه‌ره‌تادا رووبه‌ڕووی توندوتیژیی زۆر بوونه‌ته‌وه‌، ئه‌وا له‌ داهاتوودا خۆیان له‌ده‌ست كێشه‌ی متمانه‌ به‌خۆبوونێكی گه‌وره‌ ده‌ناڵێنن و به‌ هه‌مان شێوه‌ ئه‌وانیش ره‌فتاری شه‌ڕانگێزانه‌ به‌رامبه‌ر كه‌سه‌كانی ده‌وروبه‌ریان دووباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، چونكه‌ ئاشنا نین به‌ شێوازی تری ره‌فتاركردن له‌لایه‌ن باوانیانه‌وه‌.
توندوتیژیی كۆمه‌ڵایه‌تی مه‌ترسیدارترین فۆرمی توندوتیژیی مرۆڤه‌كانه‌ به‌رامبه‌ر یه‌كتر، چونكه‌ مرۆڤ له‌م حاڵه‌ته‌دا ده‌كه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌ریی ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ كه‌سی نزیك داده‌نرێن و زۆر جاریش به‌ شاراوه‌یی ده‌هێڵدرێته‌وه‌، یان به‌ڕه‌وا داده‌نرێ، بێ ئه‌وه‌ی ئاوڕ له‌ ئاسه‌واره‌ ترسناكه‌كانی ئه‌و دیارده‌یه‌ بدرێته‌وه‌ له‌سه‌ر كه‌سایه‌تی و ره‌فتاری داهاتووی كه‌سه‌كان، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی زۆر جار شكسته‌كانی مرۆڤ له‌ بازاڕی كار و بێكاری و فشاره‌ جۆراوجۆره‌كانی ژیان له‌م بازنه‌ ته‌سكه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ ده‌رچه‌ی بۆ ده‌دۆزرێته‌وە. به‌ مانایه‌كی تر ترسناكی و ئه‌گه‌ری روودان و دووباره‌بوونه‌وه‌ی دیارده‌ی توندوتیژیی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌وه‌دایه‌ كه‌ دوای ئه‌وه‌ی مرۆڤ له‌ پرۆژه‌یه‌ك له‌ پرۆژه‌كان شكست ده‌هێنێ، یاخود كار نادۆزێته‌وه‌ و بێكار ده‌بێ، یان له‌ده‌ره‌وه‌ به‌ده‌ست ئیهانه‌كردن و سه‌ركۆنه‌كردن له‌لایه‌ن ئه‌وانی تره‌وه‌ ده‌ناڵێنێ، یان هه‌ستی خۆ به‌كه‌م زانین به‌رامبه‌ر ئه‌وانی تری هه‌یه‌، له‌م بازنه‌ ته‌سكه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ شوێنێك بۆ به‌تاڵكردنی فشاره‌كانی ده‌دۆزێته‌وه‌، ئینجا چ برا بچووكه‌كان، یان خوشكه‌كان، یان هاوسه‌ر، یان منداڵه‌كان، واته‌ كه‌سه‌كه‌ خۆی قوربانیی بارودۆخێكی سه‌ختی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووریی دیاركراوه‌ و له‌ هه‌مان كاتیشدا ده‌بێته‌ بكه‌رێكی تووڕه‌ و بیر له‌ لێكه‌وته‌كانی كرداره‌كانی ناكاته‌وه‌. تیۆرییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تیی به‌ناوبانگ هه‌یه‌ بۆ فێربوونی ره‌فتار، كه‌ پێی ده‌گوترێت تیۆری فێربوونی كۆمه‌ڵایه‌تی، كرۆكی تیۆره‌كه‌ باس له‌وه ‌ده‌كا كه‌ مرۆڤ هه‌ر وه‌ك چۆن ره‌فتاره‌كانی تر له‌ ڕێگای باوان و ده‌وروبه‌ریه‌وه‌‌ فێر ده‌بێت، به‌ هه‌مان شێوه‌ ره‌فتاری توندوتیژ‌ و شه‌ڕانگێزانه‌ش له‌وانه‌وه‌ فێر ده‌بێ، ئینجا چ له ‌ڕێگای ئه‌وه‌ی كه‌ خۆیان توندوتیژیی به‌رامبه‌ر منداڵه‌كانیان ئه‌نجام ده‌ده‌ن، یان خۆیان منداڵه‌كانیان هان ده‌ده‌ن بۆ ئه‌وه‌ی به‌رامبه‌ر منداڵه‌كانی تر توندوتیژ بن تا نه‌بن به‌ قوربانی توندوتیژیی ده‌ستی منداڵه‌كانی تر.
توندوتیژی په‌یوه‌ندییه‌كی دوو لایه‌نه‌ی به‌هێزی له‌گه‌ڵ قه‌یرانه‌ جۆراوجۆره‌كاندا هه‌یه‌، تا قه‌یران له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا زۆرتر بێ، رێژه‌ی توندوتیژییه‌كانیش له‌گه‌ڵیدا به‌رز ده‌بنه‌وه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌. كاتێك بارودۆخی ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی خراپ ده‌بێ، یان داهاتی خێزان كه‌م ده‌بێ، ئه‌وا ئه‌گه‌ری هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی خێزانه‌كان زیاتر ده‌بێ و له‌گه‌ڵیشیدا پرۆسه‌كه‌ هاوكات ده‌بێ‌ به‌ توندوتیژی و هێرشكردنی كه‌سه‌ نزیكه‌كان بۆ سه‌ر یه‌كتر.

​​