به‌لاغه‌... وه‌ك باڵاده‌ستیی ئایدیۆلۆژی - 2

ڕۆڵی به‌لاغه‌ی عه‌ره‌بی و كاریگه‌ریی له‌ سه‌ر شوناسی شاعیره‌ كورده‌كان‌، (نالی) وه‌ك نموونه‌


(له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكردنی غه‌زووی گه‌لانی غه‌یره‌ عه‌ره‌بدا، ده‌بوو ئایدیۆلۆژیا و مه‌كینه‌یه‌كیش بخرێته‌ گه‌ڕ بۆ غه‌زووی ڕۆحی و هه‌سته‌كیی ئه‌و گه‌لانه‌. به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ كه‌ زمانی عه‌ره‌بی، زمانی قورئان بوو، هیچ شتێك له‌ به‌لاغه‌ی عه‌ره‌بی باشتر نه‌یده‌توانی ئه‌ركی ئه‌م مه‌كینه‌ ئایدیۆلۆژییه‌ بۆ سانسۆركردنی ڕۆحیی گه‌لانی به‌زۆر موسڵمانكراو، جێبه‌جێی بكات. بۆیه‌ له‌م زنجیره‌ وتاره‌ كه‌ هێشتا كاریان له‌سه‌ر ده‌كرێت، له‌و كاریگه‌رییه‌ی به‌لاغه‌ی عه‌ره‌بی ده‌كۆڵینه‌وه‌ كه‌ كردییه‌ سه‌ر زمان و شاعیرانی غه‌یره‌ عه‌ره‌ب و هه‌وڵدانی ئه‌وان بۆ خۆڕزگاركردن له‌و قه‌فه‌سه‌ی به‌لاغه‌ بۆی دروست كردبوون، له‌وانه‌ش شاعیری نه‌مری كورد، (نالی). كۆی سه‌رچاوه‌ و په‌راوێزه‌كان له‌ (باس) پارێزراون.

 

پڕۆسه‌ی غه‌زووی ئایینییش، كه‌ وای كرد زمانی عه‌ره‌بی ببێته‌ زمانی فه‌رمی له‌و شوێنانه‌دا كه‌ سوپای ئیسلام به‌زۆر،​ یان له‌ ئه‌نجامی ڕێككه‌وتنه‌وه‌ داگیری كردبوون_. لێره‌شه‌وه‌ ده‌توانین بزانین كه‌ زمانی عه‌ره‌بی په‌یوه‌ندیی (relation)ی له‌گه‌ڵ زمانانی دیكه‌ی ئه‌و گه‌لانه‌دا نه‌بووه‌‌ كه‌ ئیسلامیزه‌ كراون، ​به‌ڵكو پێگه‌ (position)ی هه‌بووه‌ و هه‌یه‌، له‌ ئاستیاندا. به‌لاغه‌ش بووه‌ته‌ فیلته‌ری ئه‌م زمانه‌ و ستاندارده‌ ئێستاتیكییه‌ پیرۆزه‌كه‌ی. له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ ده‌ڵێم به‌لاغه‌ هه‌ر ته‌نیا كۆمه‌ڵێك مه‌هاره‌ت و ته‌كنیك و هونه‌ركاریی زمانیانه‌ی زمانی عه‌ره‌بی نییه‌، به‌ڵكو به‌شێكیشه‌ له‌ گوزارشكردنێكی ئێستاتیكییانه‌ و ئایدیۆلۆژییانه‌ی ئایینی ئیسلام وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ ئایینێكی عه‌ره‌بییه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م و له‌ ده‌سه‌ڵاتدا بووه‌ به‌ پله‌ی دووه‌م.


دیاره‌ سه‌رچاوه و هۆكاره‌كانی دروستبوونی به‌لاغه‌ی عه‌ره‌بی په‌یوه‌ندیی به‌ خوێندنه‌وه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی عه‌ره‌به‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌ بۆ قورئان. ئه‌مه‌ش له‌ سه‌ده‌ی دووه‌می كۆچییه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات، پاشانیش په‌ڕینه‌وه‌ی كرده‌كییانه‌ی ئه‌م هونه‌ره‌ بۆ به‌كارهێنانی له‌ بواری ده‌قی ئه‌ده‌بیدا و كردنی به‌ (زانستێكی عه‌ره‌بییانه‌)، كه‌ من به‌ گومانێكی زۆره‌وه‌ وشه‌ی زانست بۆ به‌لاغه‌ به‌كار ده‌هێنم. به‌م جۆره‌ش تا سه‌ده‌ی پێنجه‌می كۆچی به‌ته‌واوی هونه‌ری به‌لاغه‌ جێی خۆی ده‌گرێت و وه‌ك پێویستییه‌ك بۆ خوێندنەوەی دەق، یان ئاستێک لە ئاستەکانی دەق، یان ڕووماڵکردنی دەق لەسەردەمی خۆیدا، وه‌ك زانستێكی به‌رهه‌مهاتووی عه‌ره‌ب، له‌ چوارچێوه‌ی نه‌رێتی عه‌ره‌بیی ئیسلامیدا، مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌كرێت و وه‌ك زانستێكیش ده‌بێته‌ پاشكۆی ده‌سه‌ڵاتی عه‌ره‌بی ئیسلامی له‌ پرۆسه‌ی غه‌زووی ئه‌و گه‌لانه‌دا كه‌ له‌لایه‌ن له‌شكری ئیسلامی به‌راییه‌وه‌، به‌زۆر موسڵمان كراون، یان ئایینه‌كه‌یان وه‌رگرتووه‌. (…………………….)


بۆیه‌ من پێمخۆشه‌ به‌لاغه‌ وه‌ك زانست ناو نه‌به‌م، چونكه‌ چ ئه‌م ناونانه‌ له‌سه‌ر ده‌می خۆیدا له‌م هونه‌ركارییه‌ زمانه‌وانییه‌ نرابێت، یان دوایی له‌ژێر كاریگه‌ریی هه‌ستی له‌خۆتێگه‌یشتنی عه‌ره‌به‌كاندا بۆ خۆسه‌پاندنی پتر له‌ ڕووی زه‌وقییه‌وه‌، وشه‌ی (زانست)ـه‌كه‌ی پێوه‌ لێكنرابێت، یاخود پاشتر وه‌ك ئامرازێكی خۆسه‌پاندنی نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌بی ئیسلامیی كاریگه‌ری و ڕۆڵی خۆی بۆ ده‌ستنیشان كرابێت، به‌لاغه‌ بۆ من به‌شێكه‌ له‌ گوتارێكی سه‌رده‌سته‌ی عه‌ره‌بیی ئیسلامییانه‌ كه‌ شانبه‌شانی كۆنترۆڵكردنی سیاسی و سوپایی خاك و كولتووری گه‌لانی تر، ڕۆڵی بینیوه‌ له‌ كۆنترۆڵكردنی زه‌وق و سه‌لیقه‌ی ئه‌و گه‌لانه‌دا به‌ پێوه‌ره‌ عه‌ره‌بییه ئیسلامییه‌كان و بۆ ناچاركردنی ئه‌و گه‌لانه‌، تا به‌و پێوه‌رانه‌ جۆره‌ ئه‌ده‌بیاتێكی به‌رز بئافرێنن، كه‌ توانای هه‌بێت پێوه‌ره‌كانی به‌سه‌ردا پراكتێك بكرێت و له‌وێوه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی بۆ بكرێت.


به‌م جۆره‌ش ستانداردێكی زه‌وقی و چێژئامێزانه‌ی عه‌ره‌بی ئیسلامی ده‌كرێته‌ پێوه‌ر بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی ئاستی زه‌وقی و سه‌لیقه‌ی گه‌لانی غه‌یره‌ عه‌ره‌ب، كه‌ پێشینه‌یان له‌ كولتووری دوورگه‌ی عه‌ره‌بییدا نه‌بووه‌. له‌به‌رئه‌وه‌ به‌لاغه‌ ناتوانیت زانست بێت، چونكه‌ گوزارشێكی ئۆبژه‌كتیڤ نییه‌ له‌ دیارده‌یه‌ك، یان ڕاستییه‌كی گشتی به‌یان ناكات و ناكرێ بشكرێته‌ یاسایه‌ك. به‌‌ڵكو ته‌نیا گوزارشه‌ له‌ ئاستی زه‌وقێكی ئه‌ده‌بیی و چیژیكی تایبه‌تی عه‌ره‌بی ئیسلامی، كه‌ تایبه‌تمه‌ندیی زمانی عه‌ره‌بی و به‌تایبه‌تیش زمانی قورئان ئه‌و زه‌مینه‌یه‌ی خۆش كردووه‌. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ئه‌م به‌ناو زانسته،‌ كۆلاژێكه‌ له‌ هونه‌ری به‌لاغه‌ی هیندی و یۆنانی و ئێرانیی كۆن.


بوونی ڕه‌گه‌زی عه‌ره‌بی و ئیسلامی و بنه‌چه‌ی قورئانیانه‌ و زمانیانه‌ی زمانی عه‌ره‌بی له‌ به‌لاغه‌دا ڕێ ده‌گرێت وه‌ك زانستیكی سه‌ربه‌خۆ ته‌ماشای بكه‌ین، ئه‌گه‌ر ئه‌م ته‌ماشاكردن و ناونانه‌ بۆ مه‌به‌ستێكی ئایدیۆلۆژی و سیاسی نه‌بێت. به‌لاغه‌ش هه‌رگیز هیچ پێناسه‌یه‌كی ئۆتۆنۆم، یان سه‌ربه‌خۆی بۆ خۆی نه‌كردووه‌، یاخود هیچ هه‌وڵێكی خودهۆشیارانه‌ی نه‌داوه‌ بۆ خۆده‌ربازكردن له‌ بنه‌ما عه‌ره‌بی/ئیسلامییه‌كه‌ی و له‌ چوارچێوه‌ی وڵاتانی ئیسلامیشدا، به‌ده‌گمه‌ن به‌لاغه‌ وه‌ك به‌شێكی سه‌ربه‌خۆ ته‌ماشا كراوه‌، به‌ڵكو هه‌میشه‌ له‌ په‌یوه‌ندیی به‌و دوو بنه‌مایه‌وه‌، كاری خۆی كردووه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات كه‌ به‌لاغه‌ توانای ڕه‌خنه‌كردنی خۆی پیشان نه‌داوه‌، بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ك زانستێكی سه‌ربه‌خۆ، یان دیسیپلینێكی سه‌ربه‌خۆ ده‌ركه‌وێت..

 

به‌لاغه‌ وه‌ك ئۆریه‌نتاڵیزم،
ئۆریه‌نتاڵیزمی به‌لاغی‌
ده‌مه‌وێت لێره‌دا تیۆره‌ و دۆزینه‌وه‌ فیكرییه‌كه‌ی ئێدوارد سه‌عیدی به‌ڕه‌گه‌ز فه‌له‌ستینیتان بیر بخه‌مه‌وه‌، كه‌ چۆن له‌ كتێبی (خۆرهه‌ڵاتناسی1978 Orientalism: )، خستیه‌ ڕوو. من یه‌كه‌م جار ئه‌م كتێبه‌م به‌ زمانی عه‌ره‌بی و به‌ وه‌رگێڕانی د. كه‌مال ئه‌بوودیب خوێندنه‌وه‌، كه‌ بۆخۆی پێشه‌كییه‌كی زۆر جوانی بۆ نوسیبوو. ئه‌مه‌ له‌ نه‌وه‌ده‌كان و له‌ هه‌ڕه‌تی گه‌نجێتیمدا بوو، كه‌ زۆر باش له‌ ورده‌كارییه‌كانی كتێبه‌كه‌ تێ نه‌گه‌یشتم. پاشتریش چه‌ند جارێكی دی به‌ زمانی دیكه‌، به‌ تایبه‌تی به‌ زمانی دانماركی و فارسی كتێبه‌كه‌م خوێنده‌وه‌ و باشتر لێی حاڵی بووم. به‌لای منه‌وه‌ ئه‌م كتێبه‌ی سه‌عید كه‌شفێكی داناییناسییانه‌یه‌ بۆ پرۆسه‌یه‌كی مێژوویی له‌ مێنتاڵیته‌ی ئه‌وروپی و خۆرئاوادا. سه‌عید، به‌ڵگه‌ی زۆر بۆ ئه‌و ڕاستییه‌ ده‌هێنێته‌وه‌، كه‌ ئه‌و (خۆرهه‌ڵات)ـه‌ی له‌ ئه‌ده‌بیاتی (خۆرهه‌ڵاتناسیی ئه‌وروپایی)دا باسی كراوه و له‌ چه‌ندین كتێبی ئه‌كادیمی و سه‌فه‌رنامه‌دا وێنا كراوه‌‌، په‌یوه‌ندیی به‌ خۆرهه‌ڵاتی مێژوویی و جوگرافیایی و كولتوورییه‌وه‌ نییه‌ و زاده‌ی ئه‌و وێناكردنانه‌یه‌ كه‌ مرۆڤی خۆرئاوایی له‌سه‌ر خۆرهه‌ڵاتێكی خه‌یاڵ لێكراوه‌ و هێنراوه‌ پێشچاو، پێویستی پێی هه‌بووه‌. به‌م جۆره‌ش خۆرهه‌ڵاتناسی وه‌ك دیسیپلینێك، یان ڕوانگه‌یه‌كی ئه‌وروپایی بۆ خۆرهه‌ڵات (به‌تایبه‌تی دنیای عه‌ره‌بی و عوسمانی و خۆرهه‌ڵاتی ئه‌فه‌ریقی)، كه‌ پڕه‌ له‌ سوڵتان و حه‌ره‌م و ژنی نیمچه‌ڕووت و فه‌زایه‌كی ئیرۆتیكی، هیچ په‌یوه‌ندیی به‌ خۆرهه‌ڵاتیی واقیعییه‌وه‌ نییه‌ كه‌ پڕ بووه‌ له‌ مرۆڤی ڕه‌نجكێش و سته‌مدیده‌ و چه‌وساوه‌..


لێره‌شه‌وه‌ ده‌كرێ ئه‌نجامێكی كورت له‌ تێزه‌كه‌ی سه‌عید به‌وه‌ وه‌ربگرین كه:‌ خۆرئاوا له‌ (دیسیپلینی خۆرهه‌ڵاتناسی)دا، (خۆرهه‌ڵاتێكی تایبه‌ت به‌خۆی) دروست كردووه‌ تا بتوانێت بیكات به‌ جێنشین و پڕكه‌ره‌وه‌ی ئه‌و بۆشاییه‌ی له‌ ژیانی خۆیدا وه‌ك به‌دیلێكی به‌هه‌شتییانه‌ و فه‌نتازیكراو، پێویستیی پێی هه‌بووه‌. به‌م جۆره‌ش گوتاری خۆرهه‌ڵاتناسی وه‌ك زانستێك و ئاستێك له‌ ڕۆشنبیری خۆرئاواییه‌كان، ده‌بێته‌ جێگره‌وه‌ی خۆرهه‌ڵاتیی واقیعی و ژیانه‌كیی مرۆڤه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌ واقیعییه‌كان. له‌وه‌ش زیاتر خۆرهه‌ڵاتناسی وه‌ك دیسیپلینێك، ده‌بێته‌ پێوه‌رێك و ستانداردێك بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی خۆرهه‌ڵاتێك كه‌ جوگرافیا و مێژوو و كولتوورێكی تایبه‌ته‌ بۆ مرۆڤه‌كانی ناوی به‌ جیاواز له‌وه‌ی چۆن له‌ خۆرهه‌ڵاتناسیدا وه‌ك گوتارێك، باس كراوه‌.


به‌لاغه‌ له‌ دنیای ئێمه‌دا هه‌مان ڕۆڵ و كاریگه‌ریی (زانستی) خۆرهه‌ڵاتناسی ئه‌ورووپی بینیوه‌، كه‌ ئه‌م خۆرهه‌ڵاتناسییه‌ به‌ نیسبه‌ت ناسینی خۆرهه‌ڵاته‌وه‌ بینیویه‌تی: سه‌پاندنی بۆچوون و وێناكردنه‌كانی مرۆڤی ئه‌وروپی و خستنه‌ڕوویان وه‌ك بۆچوون و ڕاسته‌قینه‌ی خۆره‌هه‌ڵاتی واقیعی و كردنیان به‌ (پێوه‌ری زانستی) بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌و خۆرهه‌ڵاته‌. به‌لاغه‌ش گوتارێكی عه‌ره‌بی ئیسلامییانه‌یه‌ كه‌ پتر له‌وه‌ی گوزارش له‌ چییه‌تیی زه‌وقی عه‌ره‌ب بكات، گوزارش له‌ ده‌سه‌ڵاتێكی زه‌وقیی عه‌ره‌بی دوورگه‌ی عه‌ره‌بی له‌ ده‌مه‌ی به‌شتبوونیان له‌ ڕێگه‌ی ئیسلامه‌وه‌، ده‌كات، كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ زه‌وقی میلله‌تانی دی ده‌خرێته‌ ژێر زه‌بری هه‌ڵسه‌نگاندنی زه‌وقی عه‌ره‌بییه‌وه‌‌. به‌م جۆره‌ش وه‌كئه‌وه‌ی من ده‌یبنیم و به‌ بیركردنه‌وه‌ له‌ تێزه‌كه‌ی مێشێل فوكو له‌باره‌ی په‌یوه‌ندیی ده‌سه‌ڵات و زانین، به‌لاغه‌ له‌ كۆمه‌ڵه ‌ته‌كنیكێكی زه‌وقی/زمانییه‌وه‌ ده‌بێته‌ ئامرازێك بۆ ڕكێفكردنی ئه‌ده‌بیاتی گه‌لانی به‌ موسڵمانكراو، تا به‌ پێوه‌ره‌كانی زه‌وق و سه‌لیقه‌ی عه‌ره‌بییانه‌ هه‌ڵبسه‌نگێنرێن و زمانی عه‌ره‌بی و به‌كارهێنانه‌ قورئانییه‌كه‌ی ئه‌م زمانه‌ بكرێته‌ چه‌ق و پێوه‌ر بۆ ئه‌وه‌ی به‌هۆیه‌وه ئه‌ده‌بیاتی گه‌لانی تر له‌ چوارچێوه‌ی زمانی دایكیدا سنووردار بكرێت، یان ناچار به‌ به‌خۆداشكانه‌وه‌ بكرێت له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌ ڕووی به‌لاغییه‌وه‌ وه‌كو زمانی عه‌ره‌بی نه‌بوون، یانژی له‌پێشچاو بخرێن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی وه‌ك زمانی عه‌ره‌بی، قورئانیان پێ نه‌هاتووه‌ته‌ خواره‌وه. زمانى عه‌ره‌بی له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌، وه‌ك (جاحڤ) گوتویه‌تی: "تاقانه‌یه‌ و هیچ زمانێكی دی هاوتای ناكات و له‌سه‌رووی هه‌موو زمانه‌كانه‌وه‌یه‌. ئه‌و پێوه‌رانه‌ی به‌سه‌ر زمانه‌كانی دیكه‌دا پراكتیك ده‌كرێن، به‌سه‌ر زمانی عه‌ره‌بیدا ناگونجێن. بۆیه‌ ئه‌م زمانه‌ له‌ ڕوانگه‌ی به‌عزێكه‌وه‌ وه‌ك خودا وایه‌، مرۆڤ ده‌ستی پێ ڕاناگات: "جگه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ر كه‌سی تر نایتوانێت‌.


ده‌بێت له‌ناو ئه‌م بۆچوونه‌ و چه‌ندانی تری هاوشێوه‌یدا كه‌ به‌ درێژایی مێژوو دووباره‌ كراونه‌ته‌وه‌، ئه‌و ڕۆحه‌ داگیركارییه‌ی عه‌ره‌بی/ئیسلامییه‌ بدۆزینه‌وه‌ كه‌ به‌رده‌وام ئیشی له‌سه‌ر تێهه‌ڵكێشكردنی عه‌ره‌ب و ئیسلام كردووه‌ و وه‌ك دوانه‌یه‌كی لێكدانه‌بڕاو خستوونیه‌ته‌ ڕوو به‌ جۆرێ كه‌ ئیسلامبوون بكاته‌ پێشنووسێك بۆ بوونه‌ عه‌ره‌ب و عه‌ره‌ببوون بكات هۆكاری ئیسلامبوونێكی ڕاسته‌قینه‌. ئەمەش بەوەی كە مێژوونووس، فوقەهائەكان و زانا عەرەبە موسڵمانەكان، بە درێژایی مێژوو و بە پشتبەستن بە قورئان و پاشانیش لەژێر ڕۆشنایی ئەم كتێبەدا، چەندین جار فەزڵی عەرەبیان بەسەر میللەتانی دیكەدا داوە و ئەمەشیان بەكارهێناوە بۆ گەورەكردنی (من) عەرەبی و دەستەمۆكردن و ماڵیكردنی شوناسەكانی دی لەژێر سێبەری ئەم شوناسەدا. ئەمە جگەلەوەی ویستویانە لەم ڕێگەیەوە ناسنامەی ئیسلام پەیوەست بكەن بە ناسنامەی عەرەبییەوە. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌س هێنده‌ی به‌عسییه‌كان ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌یان تیۆریزه‌ نه‌كرد. مێشێل عه‌فله‌ق، له‌ كتێبی «له‌پێناوی به‌عس»دا، كە پاشتر بووە سەرچاوەی ڕۆحیی بەعسییەكان؛ پێیوایە: ئیسلام لەدایكبووی ژیاری عەرەبە و لەدایكبوونی پێغەمبەر بە لەدایكبوونی «عەرەبیزم» ناو دەبات"، له‌ شوێنێكی دیكه‌دا نووسیویه‌: "ئیسلام بزاڤێكی عه‌ره‌بییه‌، ئه‌و زمانه‌ی پێی هاتۆته‌ خواره‌وه‌ عه‌ره‌بییه‌، تێگه‌یشتنی ئیسلامیانه‌ بۆ شته‌كان به‌ چاوێكی عه‌ره‌بیانه‌یه‌ و موسوڵمانیش بێجگه‌ له‌ عه‌ره‌ب كه‌سێتر نییه‌".


لەم تێڕوانینەدا، لەلایەكەوە هەوڵدانێكی جیدی هەیە بۆ تێهەڵكێشكردنێكی بەعسییانەی نێوان چەمكی ئایین و چەمكی سیاسەت و لەوێشەوە سیاسییاویكردنی دین؛ لەلایەكی تریشەوە هەوڵ دەدرێت ئایین ببەسترێت بە ڕەگەزەوە. هەر ئەم تێهەڵكێشكردنەیشە وادەكات بەعسییەكان بە چاوێكی نزم تەماشای ئەوانە بكەن كە وەك غەیرە عەرەب موسوڵمان بوون. چونكە ئەوەی شایەتمان بە ئایینی ئیسلام دەهێنێت، شایەتمان بەناو زمانێكدا دەهێنێت، یاخود بە زمانێك دەیهێنێت كە زمانی عەرەبە و بە پەیامبەرێكی دەهێنێت كە وه‌ك ئه‌وان ده‌ڵێن (بەرجەستەكەری عەرەبایەتی)یە و هەڵبژاردنی عەرەبیش بۆ بڵاوكردنەوەی ئیسلام دەگەڕێتەوە بۆ ئەو فەزیلەتانەی كە تەنیا لە عەرەبدا بە كەماڵ گەیشتوون. كەواتە شایەتمانهێنان و مسوڵمانبوونی ئەوانی تر بۆ ئەوەیە لەسایەی پێگەیشتن و كەماڵی فەزیلەتەكانی عەرەبدا، كەموكووڕییەكانی خۆیان پڕ بكەنەوە.