به‌ره‌ی كوردستانی سه‌عاتی سفری داناوه‌

سه‌ری هارومار

له‌ كۆتایی مانگی شوباتی ساڵی 1991دا، بارودۆخ هێور بۆوه‌، راپه‌ڕینی خه‌ڵكی باشوور سه‌ركوت كرا، به‌عس له‌ خه‌می ئه‌وه‌دا بوو به‌ره‌ی ناوه‌خۆ بپارێزێت، باكی به‌وه‌ نه‌بوو وڵات وێران بووه‌ و هه‌زاران كه‌س سه‌ریان تێدا چووه‌، به‌رده‌وام له‌ میدیاكانیدا خۆی وا پیشان ده‌دا كه‌ مه‌حاڵه‌ واز له‌ به‌رگریكردن له‌ نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب بهێنێ.
كورد، ده‌مێك بوو چاوه‌ڕێی ئه‌و رۆژه‌ی ده‌كرد كه‌ هێزی سه‌ركوتكه‌ری به‌عس لاواز بێت، شه‌ڕی كوێت وای كرد كه‌ ئه‌و سوپا زه‌به‌لاحه‌، سام و هه‌یبه‌تی جارانی نه‌مێنێت، ئه‌گه‌رچی ده‌زگاكانی ئه‌من به‌ تایبه‌تی له‌ شاره‌كانی كوردستاندا هه‌ر جێگه‌ی ترس بوون.
له‌و رۆژگاره‌دا، كورد ئه‌وها په‌رش و بڵاو نه‌بوو، سه‌رجه‌م حزبه‌كان له‌بن ئاڵای به‌ره‌ی كوردستانیدا گرد بووبوونه‌وه‌، باره‌گاكانیان له‌سه‌ر سنوور یان له‌ دیوی ئێران بوو، تاك و تووك مه‌فره‌زه‌ی پارتیزانی، جارجار له‌ هه‌ندێك شوێن به‌دیار ده‌كه‌وتن، له‌ رێگای رادیۆوه‌، جارجار باسی كۆبوونه‌وه‌ی به‌ره‌ی كوردستانی و خۆسازدان بۆ هه‌ر جۆره‌ پێشهاتێك ده‌كرا و زیاتر جه‌ختیان له‌سه‌ر راپه‌ڕین ده‌كرده‌وه‌.
له‌و كاته‌دا، هێزی پێشمه‌رگه‌ نه‌یده‌توانی شه‌ڕی به‌ره‌یی له‌گه‌ڵ به‌عسدا بكات، هه‌زاران گوند خاپوور كرابوون، چه‌ندان شارۆچكه‌ گوازرابوونه‌وه‌ بۆ ئۆردوگای زۆره‌ملێ، بارودۆخی ئابووریی خه‌ڵك له‌وپه‌ڕی خراپیدا بوو، له‌ هه‌ر شوێنێك به‌عس گوێی له‌ ده‌نگی تفه‌نگێك بوایه‌، یه‌كسه‌ر وێرانی ده‌كرد و خه‌ڵكه‌كه‌یشی بۆ شوێنێكی نادیار ده‌برد.
ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ رێكخستنه‌ نهێنییه‌كانی ناو شاره‌كان كاریان ده‌كرد، په‌یوه‌ندییان به‌ خه‌ڵكی خاوه‌ن هه‌ڵوێست و جێگه‌ی متمانه‌وه‌ كرد، ده‌یانگوت كه‌ راپه‌ڕینێكی گه‌وره‌ بۆ راماڵینی ده‌سه‌ڵاتی به‌عسی به‌ڕێوه‌یه‌، سێ كه‌س له‌وانه‌، كه‌ سه‌ر به‌ سێ حزبی جیاواز بوون، لای من شتێكی وایان دركاند كه‌ به‌ره‌ی كوردستانی له‌وپه‌ڕی ئاماده‌باشیدایه‌ و ته‌نیا سه‌عاتی سفر ماوه‌.
خه‌ڵك، له‌وپه‌ڕی بێزاریدا بوو، به‌ڵام رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی به‌عس كارێكی ساده‌ نه‌بوو، ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ دڕنده‌یه‌، دوای ریسوابوونی له‌ شه‌ڕی كوێتدا، سڵی له‌ هیچ نه‌ده‌كرده‌وه‌، بایی ئه‌وه‌نده‌ گه‌جه‌ر و گوجه‌ری مابوو كه‌ له‌ خه‌ڵكیان به‌ر بدات.
كۆسپێكی هه‌ره‌ گه‌وره‌ له‌به‌رده‌م راپه‌ڕیندا، بوونی ئه‌و ژماره‌ زۆره‌ی جاش و مه‌فاریزی تایبه‌ت بوو كه‌ به‌عس ناوی نابوون (افوج الدفاع الوگنی)، ئه‌وانه‌ له‌ رووی ژماره‌وه‌ زۆر و پڕچه‌ك و خاوه‌ن مووچه‌ی چه‌ور بوون، به‌ تایبه‌تی فه‌وجی سه‌رۆك عه‌شیره‌ته‌كان، كه‌ له‌ ناوچه‌كانی خۆیاندا شوێنی زۆر ستراتیژییان به‌ده‌سته‌وه‌ بوو، رۆژێكیان پرسیارم له‌ یه‌كێك له‌ براده‌رانی رێكخستنی ناوشار كرد:
ئاخۆ بیر له‌و هه‌موو جاش و مه‌فره‌زانه‌ كراوه‌ته‌وه‌؟
گوتی:
زۆربه‌یان په‌یوه‌ندییان پێوه‌ كراوه‌ و هه‌ڵوێستیان باش بووه‌.
ئه‌مه‌ مایه‌ی دڵخۆشی بوو، چونكه‌ به‌عس به‌ درێژایی فه‌رمانڕه‌وایی خۆی، هه‌رده‌م به‌دوای ئه‌وه‌دا گه‌ڕاوه‌ كه‌ كورد بكات به‌ دوژمنی یه‌كتری و نموونه‌ش له‌مباره‌یه‌وه‌ زۆره‌ و باسكردنیان كۆنه‌برین ده‌كولێنێته‌وه‌.
به‌عس، خاوه‌نی ده‌زگای هه‌واڵگری و سیخوڕیی شاره‌زا بوو، هه‌ستی به‌وه‌ كرد كه‌ شتێك له‌ئارادایه‌، رۆژانه‌ خه‌ڵكیان كۆ ده‌كرده‌وه‌ و قسه‌یان بۆ ده‌كردن، رۆژی 28\2\1991 موختار هاته‌ ناو حه‌وشه‌ی شوقه‌كان، داوای له‌ زه‌لامه‌كان كرد كه‌ سبه‌ینێ سه‌عات 10 له‌ هۆڵی ئاماده‌یی بازرگانی ئاماده‌ بن، من نه‌چوومه‌ ئه‌و كۆبوونه‌وه‌یه‌، به‌ڵام زه‌لامێكی دراوسێمان بۆی گێڕامه‌وه‌:
به‌رپرسێكی به‌عس و یه‌كێكی ئه‌من، راشكاوانه‌ گوتیان كه‌وا تێكده‌ران و به‌كرێگیراوان خه‌ریكن ئاژاوه‌ بنێنه‌وه‌، چمان له‌وانی باشوور كرد، له‌وه‌ خراپتر به‌سه‌ر ئه‌وان دێنین، هه‌ر كه‌سێك ته‌قه‌مه‌نی یان چه‌ك یاخود بڵاوكراوه‌ له‌ ماڵه‌كه‌یدا ببینین، ئه‌وا خانووه‌كه‌ی خاپوور و هه‌ر له‌وێش گوللەبارانی ده‌كه‌ین، كه‌ستان داڵده‌ی ئه‌وانه‌ نه‌ده‌ن، ئه‌گینا گوناهی خۆتان له‌ ملی خۆتان.
هێزه‌كانی به‌عس (ئه‌من، ئیستخبارات، جه‌یشی شه‌عبی، فیرقه‌كانی حزب، مه‌فره‌زه‌ تایبه‌تییه‌كان) كه‌متر له‌ جاران به‌ناو شاردا ده‌سووڕانه‌وه‌، ئه‌گه‌ر هه‌واڵێكیان پێ گه‌یشتبا ئه‌وا به‌ كۆمه‌ڵ هه‌ڵیان ده‌كوتایه‌ سه‌ر شوێنه‌كه‌، ئه‌گینا له‌ باره‌گاكانیان خۆیان مه‌ڵاس دابوو، زۆربه‌ی ئه‌منه‌كانی ناو شاری هه‌ولێر، خه‌ڵكى گونده‌كانی سه‌ر به‌ مه‌خموور و گوێڕ بوون و كوردییان ده‌زانی، كورده‌كانیش ئه‌وانه‌ی كه‌ پله‌ی (ره‌فیق) یان هه‌بوو، له‌ لای خه‌ڵك ناسراو بوون، هه‌ندێكیان تا بڵێی خراپ و هیچ و پووچ بوون، تاك تاكیشان مامناوه‌ندی و قل قلیشیان تێ ئاڵابوون.
یه‌كێك له‌و ره‌فیق حزبییه‌ كوردانه‌ كه‌ مامۆستا بوو، ئێواره‌یه‌ك له‌ جاده‌ی ئیسكان بینیم، ده‌مێك بوو ده‌مناسی و ئه‌ویش ده‌یزانی كه‌ من مامۆستام، دوای چاك و چۆنی، لێی پرسیم:
ئێستا له‌ كوێ مامۆستا؟
گوتم:
له‌ به‌ستۆڕه‌م و هاتوچۆ ده‌كه‌م.
گوتی:
خۆزگه‌م به‌ خۆت، من له‌ناو شاریشم و ئه‌وه‌ دوو مانگه‌ له‌ فیرقه‌ی فارووق حه‌راسه‌تم پێ ده‌گرن، له‌ گیانی خۆم بێزار بووم، حه‌زم نه‌كرد زۆر له‌گه‌ڵ ئه‌و ره‌فیقه‌ راوه‌ستم، چونكه‌ جلكی زه‌یتووونیی له‌به‌ردا بوو و ده‌مانچه‌ی به‌ قه‌ده‌وه‌ بوو، ویستم له‌ كورتی بیبڕێنمه‌وه‌، گوتم:
خوا كه‌ریمه‌، ئه‌وه‌ش به‌سه‌ر ده‌چێت.
ده‌ستی خسته‌ سه‌ر شانم و به‌ جۆره‌ پاڕانه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ گوتی:
بڕوات پێ ده‌كه‌م و قسه‌یه‌كت له‌لا ده‌كه‌م، یه‌ك ئیشم پێته‌.
گوتم: فه‌رموو..
هه‌ناسه‌یه‌كی ساردی هه‌ڵكێشا و گوتی:
خوا له‌ژووری سه‌ری ئاگاداره‌، تا ئێستا زه‌ڕه‌یه‌ك خراپه‌م بۆ كه‌س نه‌بووه‌، چه‌ندان كه‌سم له‌ جه‌یشی شه‌عبی نه‌جات داوه‌، ده‌یان فیرارم به‌ڕه‌ڵا كردووه‌، تازه‌ تووش هاتووم و ناتوانم خۆم نه‌جات بده‌م، ره‌فیقه‌ عه‌ره‌به‌كان به‌ چاوی گومانه‌وه‌ سه‌یرمان ده‌كه‌ن، شه‌وان تێروپڕ ده‌خۆنه‌وه‌ و ئێمه‌ش پاسه‌وانییان ده‌كه‌ین.
هه‌ر ده‌مویست زوو جێی بهێڵم، گوتم:
جا من چم پێ ده‌كرێت.
گوتی:
ئه‌گه‌ر قه‌وما و پێشمه‌رگه‌ هاتنه‌ ناو شار، زوو خۆم ده‌گه‌یه‌نمه‌ لای تۆ و ده‌مانچه‌ و كلاشینكۆفكه‌ت ته‌سلیم ده‌كه‌م.
له‌ شوێنی خۆم تاسام، كابرایه‌ك ته‌نیا مه‌رحه‌بایه‌كی ساده‌ له‌نێوانماندا هه‌بێت، چۆن مه‌سه‌له‌یه‌كی وه‌ها لای من باس ده‌كات، له‌ دڵی خۆمدا لێكم دایه‌وه‌ (كێ ده‌ڵێت فێرنه‌كراوه‌ و ده‌یه‌وێت من تاقی بكاته‌وه‌)، گوتم:
جا من چیم تا تۆ ته‌سلیمم بیت، منیش وه‌ك تۆ مامۆستام و هیچ په‌یوه‌ندیم به‌ پێشمه‌رگه‌وه‌ نییه‌.
گوتی:
تۆ نووسه‌ری و خه‌ڵك و براده‌رت زۆرن.
ویستم بۆ دواجار بیبڕمه‌وه‌، گوتم:
تۆ ده‌ڵێیت پێشمه‌رگه‌ دێنه‌ ناوشار!
گوتی:
رۆژانه‌ به‌رپرسه‌كه‌مان كۆمان ده‌كاته‌وه‌ و ده‌ڵێت وریا بن موخه‌ڕبین خه‌ریكن ئاژاوه‌یه‌ك ده‌نێنه‌وه‌.
له‌به‌ر ده‌رگای سه‌موونخانه‌كه‌ راوه‌ستاین، به‌ هه‌لم زانی و به‌ په‌له‌ رۆیشتم.