بیابان

 

جین ماری گۆستاف له‌كلیزیۆ یه‌كێكه‌ له‌و نووسه‌ره‌ به‌ناوبانگانه‌ی فه‌ڕه‌نسا و چه‌ندین كتێبی گرنگی له‌سه‌ر په‌یوه‌ندیی رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوا و كولتووره‌ هه‌مه‌جۆره‌كاندا نووسیوه‌.
ئه‌م نووسه‌ره‌ وه‌ك كه‌سێك پاش به‌ده‌ستهێنانی خه‌ڵاتی نۆبڵی ئه‌ده‌ب زێده‌تر ناو و ناوبانگی ده‌ركرد، به‌ڵام هه‌ندێ تایبه‌تمه‌ندی له‌ نووسینه‌كانی هه‌ن له‌لای نووسه‌ره‌ فه‌ره‌نسییه‌كانی تر ده‌گمه‌ن به‌دی ده‌كرێ، له‌ كاره‌كانی جیهانێك تێكه‌ڵ بوون و نهێنی ده‌بینرێ. تێكه‌ڵبوونی نێوان كولتووره‌كان، كولتووری ئه‌وروپی، ئه‌فریقی، ئه‌مریكایی لاتینی، بوودی، ئیسلام، مه‌سیحی، ئه‌م فره‌كولتوورییه‌ ته‌نیا پروپاگه‌نده‌یه‌كی ئه‌ده‌بی و سیاسی نییه‌، به‌ڵكو له‌ بواری ئیسلامناسی و ئه‌فریقیاناسی و ئه‌م راستییه‌ی سه‌لماندووه‌، له‌ زۆربه‌ی ئه‌و 30 كتێبه‌ی كه‌ بڵاوی كردوونه‌ته‌وه‌، تێبینیی ئه‌م دیاردانه‌ ده‌كرێ، پاشان یاخیبوونی ئه‌م نووسه‌ره‌ له‌ لووتبه‌رزیی رۆژئاوا وای لێ كردووه‌، كه‌ قوڵبوونه‌وه‌یه‌كی بێ وێنه‌ی هه‌بێت بۆ نێوی زۆربه‌ی هونه‌ر و ئه‌ده‌به‌ گرنگه‌كانی دنیادا، 13مین نووسه‌ری فه‌ره‌نساییه‌ كه‌ خه‌ڵاتی نۆبڵی پێ ده‌به‌خشرێ، ئه‌م خه‌ڵاته‌ له‌ سپاردنی به‌م زێده‌ وردبوونه‌وه‌یه‌تی له‌ كولتووره‌كانی ده‌ره‌وه‌ی فه‌ڕه‌نسا یه‌كێك له‌ هۆكاره‌كانی به‌خشینی خه‌ڵاتی نۆبڵ به‌م نووسه‌ره‌ بۆ رۆمانی ((بیابان )) ده‌گه‌ڕیًَته‌وه‌، ئه‌م ڕۆمانه‌ تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر یه‌كێك له‌ ناوچه‌كانی باشووری مه‌غریب و به‌شه‌كانی سه‌ر سنووری مۆریتانیا، رووداوه‌كانی ئه‌م رۆمانه‌ گێڕانه‌وه‌ی ورده‌كارییه‌كانی ژیانی بیاباننشینان و شێوه‌ی ململانێكردنیانه‌ له‌گه‌ڵ گه‌رما و لم و گه‌شته‌كانیاندا، له‌ چه‌ند دێڕێكی پێشه‌كیی رۆمانه‌كه‌دا ده‌ڵێ: ((ئه‌م دنیایه‌ دنیای راسته‌قینه‌ی ئه‌وان بوو، ئه‌م لمانه‌، ئه‌م به‌ردانه‌، ئه‌م ئاسمان و هه‌تاو و بێده‌نگی و ده‌ردانه‌ دنیای راسته‌قینه‌ی ئه‌وان بوو نه‌ك شاره‌ زیوینی و سیمانییه‌كان...)) . لێره‌دا ده‌مه‌وێ بێ هیچ درێژدادڕییه‌ك له‌م رۆمانه‌ ورد ببمه‌وه‌.
مائوالعه‌ینه‌ین ، كه‌سایه‌تییه‌كی ئایینییه‌، له‌ نێوه‌ڕاستی بیابانی باشووری مه‌غریب، شێوه‌یه‌ك له‌ زیكر و دایره‌ به‌رپا ده‌كات، هه‌رچی كۆچبه‌ره‌كانه‌ له‌ ناوچه‌ جیاوازه‌كانه‌وه‌ روو ده‌كه‌نه‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌، به‌و بیابانه‌دا ته‌حه‌مولی برسێتی و تینوێتی و گه‌رما و گه‌رده‌لوول ده‌كه‌ن، تا بگه‌نه‌ ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ په‌رستگای پیاوی پیرۆزی لمیه‌: نور ده‌یویست مائوالعه‌ینه‌ین ببینێ ، به‌ نێو ئاپۆڕه‌كه‌دا تێپه‌ڕی و خه‌ڵكی له‌خۆ دوور ده‌خسته‌وه‌ و ده‌كۆشا له‌وێدا لای ئه‌و پیاوانه‌ ئه‌و ببینێ كه‌ سه‌رقاڵی زیكر بوون، به‌ڵام شێخ له‌وێ نه‌بوو. پاشان نور به‌ره‌و ده‌روازه‌كه‌ رۆیشت، هه‌ر له‌ هه‌مان ئه‌و ده‌روازه‌وه‌یه‌ی كه‌ شه‌وی پێشوو له‌وێدا كۆبوونه‌وه‌كه‌ی به‌جێی هێشتبوو، چووه‌ نێو شاره‌ك دیوارخانووه‌كه‌ی شێخ له‌ژێر رووناكیی هه‌تاوا ده‌دره‌وشایه‌وه‌. ده‌وروبه‌ری ده‌رگای ماڵه‌كه‌، له‌سه‌ر دیواره‌ سپیه‌كه‌ وێنه‌ی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ به‌ خۆڵه‌سووره‌ كێشرابوون. ماوه‌یه‌كی دورودرێژ نوور ته‌ماشای ئه‌و وێنانه‌ی كرد، ته‌ماشای ئه‌و دیوارانه‌ی كرد كه‌ با خواردبوونی. پاشان رووی كرده‌ نێوه‌ندی مه‌یانه‌كه‌، زه‌وی له‌ژێر پێیدا وه‌ك به‌ردی بیابان سفت و گه‌رم بوو. لێره‌دا له‌م حه‌وشه‌ چۆڵه‌دا ده‌نگی نه‌یه‌كان كپ بوون، هه‌روه‌ك بڵێی نوور له‌وپه‌ڕی دنیایه‌. هه‌ر ئه‌و كاته‌ی ئه‌و مێردمنداڵه‌ به‌ره‌و نێوه‌ندی مه‌یدانه‌كه‌ ده‌ڕۆیشت، هه‌موو شتێك رووی له‌ فراوانی ده‌كرد. له‌ ته‌وقی سه‌ریه‌وه‌ هه‌ستی به‌ لێدانی دڵی ده‌كرد، هه‌روه‌ك بڵێی لێدانی دڵی له‌ژێر خاكی ژێر پێیشی ده‌نگ ده‌داته‌وه‌.
نوور گه‌یشته‌ پاڵ دیوارێكی گڵ، ئه‌و جُێگایه‌ی پیره‌مێرد بۆ نوێژ چۆكی لێ دادابووـ له‌سه‌ر زه‌ویه‌كه‌ راكشا و رووی كرده‌ سه‌ر زه‌وی و بێ جوڵه‌، بێ ئه‌وه‌ی بیر له‌ هیچ شتێكی تر بكاته‌وه‌. ده‌سته‌كانی وا له‌ زه‌ویه‌كه‌ تووند كردبوو وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ دیوارێكی به‌ردینی زۆر بڵنده‌وه‌ خۆی هه‌ڵواسیبێ، تامی خاكوخۆڵ و گه‌رد و غوبار، ده‌م و روخسار و ناوچه‌وانی پأ كردبوو:
پیره‌مێرد دووباره‌ی كرده‌وه‌: ((چی ده‌كه‌ی لێره‌؟))
نوور گوتی: ((من... دوعا ده‌خوێنم)) و گوتی: ((ئه‌مویست دوعا بخوێنم..))
شێخ بزه‌یه‌كی كرد.
((به‌ڵام نه‌تتوانی دوعا بخوێنی؟ ))
نوور ته‌نیا گوتی: ((نه‌خێر)) و ده‌ستی پیاوه‌ به‌ته‌مه‌نه‌كه‌ی گرت.
((تكات لێ ده‌كه‌م، ره‌حمه‌تی خواتم پێ ببه‌خشه‌.))
مائوالعه‌ینه‌ین ده‌ستی به‌سه‌ر نووردا هێنا و پاشان به‌نه‌رمی نه‌وازشی سه‌ری نووری كرد.
پاشان كوڕه‌ هه‌ستانه‌ سه‌ر پێ و ماچی كرد.)
ریڕه‌وی رۆمانه‌كه‌ لێره‌دا روو له‌ سه‌رچاوه‌یه‌ك و كه‌سایه‌تییه‌كی تر ده‌كا، به‌ڵام هه‌ر له‌ هه‌مان كه‌شوهه‌وادا ئه‌مێنێته‌وه‌، تا ده‌گاته‌ به‌شێكی تر له‌م به‌شه‌دا ئاشنای"لالا"ی كیژۆڵه‌ ده‌بین، "لالا"ی ته‌نیا به‌ نێو ئه‌و ده‌شت و بیابانه‌دا ئاشنای هه‌موو كوله‌به‌رێكه‌، هه‌رچی مێروو ده‌عجانی و په‌پووله‌ و په‌له‌وه‌ر هه‌یه‌ ده‌یانناسێته‌وه‌، ئاگاداری هه‌موو ئه‌و به‌سه‌رهاتانه‌یه‌ كه‌ له‌وێ روو ده‌ده‌ن، هه‌ر له‌ مه‌سه‌له‌ی شێخه‌ شینه‌وه‌ تا مه‌سه‌له‌ی كارواننسه‌راكان، ((لالا ته‌واوی رێگاكان ده‌ناسێ، زۆر به‌ئارامی به‌ رێگادا ده‌ڕوا و زۆر به‌دیقه‌ته‌وه‌ ده‌ڕوانێته‌ لم باران كه‌ كه‌مێك ئازاری چاوه‌كانی ده‌ده‌ن، لالا تا گه‌یشتنی هه‌تاو به‌ باڵای ئاسمان ، له‌ژێر سێبه‌ری دار كاجێكا ده‌مێنێته‌وه‌، پاشان به‌ په‌له‌ به‌ره‌و شار ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. له‌سه‌ر لمه‌كه‌دا شوێنپێیه‌كانی خۆی ده‌ناسێته‌وه‌. شوێنپێكانی له‌چاو پێیه‌كانی بچوكتر و باریكتر دێنه‌ پێش چاو. به‌ڵام لالا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی دڵنیایه‌ كه‌ شوێنپێی خۆیه‌تی.)) كه‌ باس له‌ توانا و ناسینه‌وه‌ی لالا ده‌كه‌ن بۆ مار و مێرووه‌كان: ((ته‌نانه‌ت مارمێلوكی سه‌وز و خۆڵه‌میشییش هه‌ن، ئه‌و مارمێلوكانه‌ به‌ره‌و سه‌ر گردۆڵكه‌ لمیه‌كان ده‌خزێن، بۆ ئه‌وه‌ی خێراتر بڕۆن به‌سه‌ریان زه‌ربه‌ی خێرا لێ ده‌ده‌ن، .((به‌ڵام له‌باره‌ی مێش و مه‌گه‌زه‌وه‌، ئه‌و حه‌زی پێیان بوو، به‌ هۆی ده‌نگ و وزه‌وز و چزوه‌كانیان خۆشی ده‌یوستن. )) هه‌ر له‌مه‌ڕ په‌یوه‌ندیی نێوان بوونه‌وه‌ره‌كانی بیابان و په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ لالا له‌ زۆر جێگای دی ناوی مێروو و گیاندارانی سه‌یرمان گوێ لێ ده‌بێ هه‌ر له‌ زه‌رده‌زیڕه‌وه‌ تا كولله‌ و مێش هه‌موو ئه‌و گیاندارانه‌ی هه‌وڵی دۆزینه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی ده‌دۆزنه‌وه‌، ئه‌م ورده‌كارییه‌ی كه‌ نووسه‌ر لێره‌دا له‌باره‌ی لالاوه‌ ئه‌و چیرۆكه‌مان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ له‌م ناوچه‌یه‌دا هه‌ن، چیرۆكی بوونی ئه‌و هه‌موو رووه‌ك و وشكایی و مێژووه‌ی له‌وێدا هه‌ن، تۆبۆگرافی و بیۆلۆژی سروشتمان له‌ چاوی لالاوه‌ بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌، جووڵه‌ی ئاژه‌ڵ و ژیانی ورده‌ بوونه‌وه‌ره‌كان و په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان ژیان و سه‌رسه‌ختی. پاشان له‌نێو ئه‌و هه‌موو وێنه‌كێشی و تابلۆیه‌دا به‌ كه‌سێتیی (نوعمان ) شاره‌زا ده‌بین، ((نوعمان باسی دۆلفینه‌كانی)) بۆ لالا ده‌گێڕێته‌وه‌، چیرۆكه‌ سه‌یر و سه‌مه‌ره‌كانی ده‌ریا، (نوعمان زۆر حه‌زی ده‌كرد به‌سه‌رهاتی دۆلفینه‌كان بۆ لالا بگێڕێته‌وه‌، كاتێ نوعمان قسه‌ی ده‌كر له‌ چاوه‌كانیه‌وه‌ رووناكیی ده‌ریا تووندتر ده‌دره‌وشایه‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی لالا بتوانێ له‌ پشتی ره‌نگی لینـــزی چاوه‌كانیا گیانله‌به‌ره‌ ره‌شه‌كان ببینێ ...)) ((نوعمان پێناسه‌ی دۆلفینێكی بۆ ده‌كرد كه‌ به‌له‌می ماسیگرێكی تا كه‌نار ده‌ریا رێنوێنی كردووه‌، ئه‌و به‌له‌مه‌ رۆژێكیان له‌ ده‌ریایه‌كی تۆفاناویا ون بووبوو، هه‌ور وه‌كو چادرێر هاتبووه‌ سه‌ر ده‌ریا و ره‌شه‌بای ده‌ریا دیره‌كی به‌له‌مه‌كه‌ی شكاندبوو. تۆفانه‌كه‌ كه‌شتی ماسیگره‌كه‌ی زۆر دوور خستبووه‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ دوور كه‌ ئیتر نه‌یزانیبوو كه‌نار ده‌ریا له‌ كوێیه‌. كه‌شتییه‌كه‌ دوو رۆژ له‌نێو تۆفانه‌كه‌ سه‌رگه‌ردان بوو، نقوومبوون هه‌ڕه‌شه‌ی لێ ده‌كرد، وای بۆ چوو ئیتر كار له‌ كار ترازاوه‌، نزا و تكای ده‌كرد له‌و كاته‌دا له‌پڕ دۆلفینێ له‌نێو ده‌ریاكه‌وه‌ ده‌ركه‌وت. ئه‌ملاو ئه‌ولای كه‌شتییه‌كه‌ سه‌رده‌كه‌وت و داده‌كه‌وت، به‌پێی ئاده‌ت دۆلفینه‌كان له‌نێو شه‌پۆله‌كانا گه‌مه‌یان ده‌كرد، یه‌كێك له‌ دۆلفینه‌كان ته‌نیا بوو، له‌پڕ رێنوێنیی كه‌شتییه‌كه‌ی كرد ئه‌و كاته‌ی به‌ره‌و كه‌ناری ده‌ریا ده‌چوون. جێی بڕوا نه‌بوو، به‌ڵام ئه‌مه‌ رووی دابوو، له‌ پشته‌وه‌ی كه‌شتییه‌كه‌ مه‌له‌ی كردبوو به‌ شه‌پۆڵه‌كانی كه‌شتییه‌كه‌ی به‌ره‌و پێش رانیبوو، جارجارێ دۆلفینه‌كه‌ ده‌ڕۆیشت و له‌نێو شه‌پۆڵه‌كانا ون ده‌بوو، ماسیگره‌كه‌ وای ده‌زانی رۆیشتووه‌ و به‌جێی هێشتووه‌، به‌ڵام ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ و دیسان كه‌شتییه‌كه‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ هه‌ڵده‌دا، به‌ كلكێكی سه‌خت به‌ ده‌ریاكه‌ی ده‌كێشا، به‌م جۆره‌ یه‌ك رۆژی ته‌واو كه‌شتیوانیی كردبوو، شه‌ویش له‌ سایه‌ی ئه‌و روناكییانه‌ ده‌ڕۆیشت كه‌ بروسكه‌كانی له‌ ئه‌نجامی پارچه‌ پارچه‌كردنی هه‌وره‌كان دروستیان ده‌كرد. سه‌ره‌نجام ماسیگر چاوی به‌ رووناكیی كه‌ناره‌كان كه‌وت و له‌ خۆشیان هاواری لێ به‌رز بۆوه‌ ده‌ستی به‌ گریان كردبوو، له‌به‌رئه‌وه‌ی ده‌یزانی كه‌ رزگاری بووه‌. كاتێ كه‌شتییه‌كه‌ گه‌یشته‌ كه‌ناری ده‌ریا دۆلفینه‌كه‌ گه‌ڕایه‌وه‌ به‌ره‌و ده‌ریا و ماسیگریش رۆیشت به‌ره‌و ئه‌و رووناكییه‌ی له‌ پشتی ته‌پۆڵكه‌ ره‌شه‌كه‌وه‌ ده‌دره‌وشایه‌وه‌.))
له‌پاڵ ئه‌مه‌ش (هارتانی)ش نهێنییه‌كی تری ئه‌م بوو، به‌رده‌وام یارمه‌تیی ده‌دا تا روو بكاته‌ ئه‌و نهێنییانه‌ی له‌ سروشتدان، ئه‌وه‌نده‌ له‌وه‌وه‌ نزیك بوو ته‌نانه‌ت به‌ چاوی ئه‌و كوڕه‌ ده‌یبینی و به‌ پێستی ئه‌و هه‌ستی ده‌كرد، ئه‌و هه‌میشه‌ له‌ پێده‌شت و ده‌شت و ده‌ره‌كانا بوو هه‌رگیز رووی نه‌ده‌كرده‌ شا، له‌ هه‌موو منداڵێ ده‌ترسا، (هارتانی) جیاواز بوو له‌وان هه‌میشه‌ به‌ره‌و باشوور ملی ده‌نا، ئه‌و جێگایه‌ی كه‌ راگوزه‌ری ره‌شماڵنیشینان بوو.

 

سه‌رچاوه‌:
بیابان
جان ماری گۆستاف لوكلیزۆ
ترجمه‌ ازیتا همپارتیان
انتشارات كاروان