قاتوقڕی‌ و خۆپیشاندان

 

ئه‌م بارودۆخه‌ی به‌سه‌ر شاری سلێمانیدا هاتووه‌ شتێكی واقیعییه‌ و ئه‌مه‌ یه‌كه‌م جار نییه‌ ئه‌م شاره‌ بێ پاره‌یی ‌و نه‌بوونی به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت. خوالێخۆشبووی باوكم ده‌یگوت: "خه‌ڵكی شار له‌ كۆتایی ساڵانی سییه‌كان ‌و سه‌ره‌تای ساڵانی چله‌كان، له‌به‌ر گرانیی نرخی نه‌وت به‌ (قاپ) نه‌وتیان بۆ فتیله‌ و چرای شه‌وان ده‌كڕی، ئه‌گه‌ر له‌ شه‌ودا خه‌ریكی سه‌عیكردن بووینایه‌ هه‌ر پاش سه‌عاتێ‌ یان دووان فتیله‌كه‌ یان چراكه‌یان لێ ده‌كوژاندینه‌وه‌ ‌و ئه‌یانگوت با نه‌وته‌كه‌ به‌شمان بكات، به‌یانی زوو هه‌ڵسن به‌ڕووناكی سه‌عی بكه‌ن".


ناهیده‌ی ره‌فیق حیلمی ده‌ڵێت: "ئه‌و گرانییه‌یه‌ی له‌ جه‌نگی جیهانی دووه‌م به‌سه‌ر سلێمانیدا هات، باوكم له‌سه‌ره‌تای گرانییه‌كه‌وه‌ چی به‌ده‌سته‌وه‌ بوو دای به‌ چه‌ند گونییه‌یه‌ك ئارد ‌ و شه‌كر ‌ وگه‌نم ‌ وته‌نه‌كه‌ رۆن”.


له‌و ساڵانه‌دا له‌ عێراق یاسای (تموین: كۆبۆن) په‌یڕه‌و كرا‌وه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ش له‌ سلێمانییش، به‌ڵام له‌ كاتێكدا 156 لۆریی بارهه‌ڵگر بۆ گواستنه‌وه‌ی كه‌لوپه‌ل بۆ شارێكی وه‌ك به‌سره‌ ته‌رخان كراوه‌، به‌ڵام ته‌نیا 21 لۆریی بارهه‌ڵگر بۆ گواستنه‌وه‌ی كه‌لوپه‌ل بۆ سلێمانی ‌و هه‌ولێر هاتووه‌، به‌ به‌راورد له‌چاو لیواكانی ناوه‌ڕاست‌ و باشوور.


له‌و ساڵانه‌دا بازرگانه‌كان بازاڕیان پڕ كردووه‌ له‌ كه‌لوپه‌لی ساخته‌ و بێ كه‌ڵك، وه‌كو هێنان ‌و فرۆشتنی قوماشی ستۆك ‌و بێ كه‌ڵك، شه‌كری ده‌نك سووری بێ كه‌ڵك، چای لێنراو، كه‌ پاش ئه‌وه‌ی ‌وشك كراوه‌ته‌وه‌ و به‌كار هاتووه‌ته‌وه‌ ‌و تێكه‌ڵی چای تازه‌ كراوه‌ته‌وه‌. "ئه‌و بازرگانانه‌ به‌ ئاگاداری‌ و هاوبه‌شیی له‌گه‌ڵ پیاوانی حكوومه‌ت ئه‌و كاره‌ قێزه‌ونانه‌یان ئه‌نجام داوه‌" (ئاكۆ عه‌بدولكه‌ریم شوانی).


به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخ به‌ شێوه‌یه‌كی وا بووه‌ له‌ ساڵی 1942، كه‌ له‌ناو بازاڕدا نرخی ته‌نێك گه‌نم له‌ رۆژێكدا پێنج دینار به‌رز بووه‌ته‌وه‌ كه‌ ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ بۆ ئه‌و رۆژگاره‌ یه‌كجار زۆر بووه‌. (جه‌مال بابان: شاره‌ گه‌شاوه‌كه‌م.)


(ژین: ژماره‌: 652) موژدانه‌ ده‌دات به‌گوێی خه‌ڵكیدا كه‌ شه‌كر و برنج ‌و رۆن ‌و ئارد به‌ڕێوه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی راستییه‌ هیچ نه‌گه‌یشتووه‌ته‌ ده‌ست خه‌ڵك، ته‌نیا ئه‌ونده‌ نه‌بێت كه‌مێك جۆیان به‌سه‌ر خه‌ڵكی هه‌ژاردا دابه‌ش كردووه‌ تاكو نه‌مرن له‌ برسا. پیره‌مێرد له‌ (ژین)دا ده‌ڵێت: "گرانی كارێكی وای كرد جه‌ژن ‌و سه‌یرانیشی لێ شێواندین".


له‌ رۆژنامه‌ی (جریده‌ الشراره‌: عدد 20، سنه‌ 1942)، كه‌ زمانحاڵی حزبی كۆمه‌نیستی عێراق بووه‌، باسی له‌ هاوكاریی برا موسڵمانه‌كانی كردووه‌ ‌و پیای هه‌ڵداون، هه‌روه‌ها ئاماژه‌ به‌ دوو خۆپیشاندانی شاری سلێمانی ده‌كات له‌ مانگی تشرینی دووه‌مدا كه‌ خه‌ڵكی رژاونه‌ته‌ سه‌ر جاده‌ و شه‌قامه‌كان‌ و داوای چاككردنی چۆنیه‌تیی دابه‌شكردنی ئازوخه‌یان كردووه‌‌ و داوایان كردووه‌ رێگری له‌ بردنی دانه‌وێڵه‌ی شاره‌كه‌ بۆ به‌غدا‌ و شاره‌كانی تر بكرێت، هه‌روه‌ها باسی سه‌رهه‌ڵدانی دیارده‌ی منداڵ فرشتنی كردووه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا كه‌ بڵاو بووه‌ته‌وه‌ له‌ شاردا، هه‌وره‌ها بڵاوبوونه‌وه‌ی دیارده‌ی قومار و قومارخانه‌.
خوالێخۆشبوو مامۆستا ئه‌بوبه‌كر هه‌وری، پێی وابووه‌ ئه‌م گرانییه‌ وای كردووه‌ له‌ سلێمانیدا توانای سیاسه‌ت‌ و كوردایه‌تیش نه‌مێنێت‌ و هۆكاره‌كه‌شی بۆ لاوازیی كۆمه‌ڵه‌ی برایه‌تی ‌و پارتی هیوای له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دا.


ئێستا له‌ سلێمانی كێبڕكێ له‌نێوان (یه‌كێتی ‌و پارتی و گۆڕان)دا هه‌یه‌، ئایا هه‌وری گوته‌نی ئه‌مانه‌ هۆكار نین بۆ خراپیی ئیداره‌ی شاره‌كه‌؟ دیسان قوتابخانه‌كان داخراون، ئه‌مجاره‌ مامۆستا توانای ده‌وامی نییه‌، حكوومه‌ت نیومووچه‌ی له‌ فه‌رمانبه‌ران بڕیوه‌ نه‌ك نیومووچه‌ی بۆ چاره‌سه‌ركردنی گرفته‌كانی بداتێ، هه‌روه‌كو له‌و ساڵانه‌دا حكوومه‌تی عێراق كردوویه‌تی! به‌گشتی حكوومه‌تی عێراق ئه‌وكاته‌یش گرفتی نه‌بووه‌ سلێمانی و هه‌ر شارێكی تری كوردستان برسی بێت یان نا، ئایا گونجاوه‌ ئێستا به‌غدا جێگای ئومێد بێت؟ ئایا ئه‌گه‌ری دووباره‌بوونه‌وه‌ی ئه‌و مێژووه‌ بۆ ئێستای سلێمانی چه‌نده‌ نزیك ‌و جێگه‌ی مه‌ترسییه‌. خه‌ڵكی ئه‌وكاته‌یش زیندوو بوون، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی هه‌وری ده‌ڵێت گرانییه‌كه‌ هێزی سیاسه‌تكردنی نه‌هێشتن، به‌ڵام خه‌ڵك هێشتا ماندوو نه‌بووه‌ ‌و ده‌زانرێت كه‌ خه‌ڵكی ئه‌م شاره‌ دوو جار خۆپیشاندانی گه‌وره‌یان كردووه‌. لێره‌وه‌ باشه‌ بۆ هه‌موو حزبه‌كانی كوردستان كه‌ له‌ خۆپیشاندانه‌كانی ئه‌م شاره‌ تێ بگه‌ن. خۆپیشاندانیان بۆ داواكارییه‌كانیان كردووه‌، كه‌واته‌ ئه‌مه‌ كولتووری شاری سلێمانییه‌، باش نییه‌ هیچ حزبێك پێناسه‌ بۆ خۆپیشاندانی خه‌ڵكی ئه‌م شاره‌ بكات. ئه‌وه‌ی له‌ چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌كی بچووكی مێژوودا بینیمان، ئه‌م شاره‌ پێویستی به‌ حزبی سیاسی نییه‌ بۆ پێشڕه‌وی، به‌ڵكو ئه‌وه‌ ئه‌م شاره‌یه‌ حزب ده‌خات ‌و حزب به‌رز راده‌گرێت، ده‌كرێت حزبه‌كان ناچار بن خۆیانی له‌گه‌ڵدا بگونجێنن، نه‌ك شاره‌كه‌ خۆی له‌گه‌ڵ حزبه‌كاندا بگونجێنێت. ئه‌وه‌ی جێی پرسیاره‌، سلێمانی جیۆپۆلۆتیكی گونجاوی هه‌یه‌، به‌ڵام بۆچی زوو گرانیی رووی تێ ده‌كات؟ له‌ مێژوودا زیاتر باسی گرانیی ئه‌م شاره‌ كراوه‌، به‌ڵام بۆچی گرانیی شاره‌كانی دیكه‌ ئه‌وه‌نده‌ باس ناكرێت؟ ئایا ئه‌م بابه‌ته‌ پێویستی به‌ توێژینه‌وه‌ ‌و لێكۆڵینه‌وه‌ی ورد نییه‌؟