په‌رله‌مانێك له‌سه‌ر كاغه‌ز

مه‌وداكان

به‌ درێژایی مێژووی مرۆڤایه‌تی، كه‌ به‌ چه‌ند قۆناغ و سه‌رده‌می ناله‌باردا تێپه‌ڕیوه‌ و هێز و لاوازیی مرۆڤ به‌رامبه‌ر به‌ مرۆڤ و لاوازیی مرۆڤیش به‌رامبه‌ر به‌ سروشتی هێزه‌ ناقۆڵاكان هه‌میشه‌ هه‌بووه‌ و ده‌بێ و ده‌شبێته‌ هۆی لاسه‌نگی و نایه‌كسانی له‌ ڕێڕه‌وی مرۆڤ و ژیان و گوزه‌رانی مرۆڤ، بۆیه‌ مرۆڤ زۆر گه‌ڕاوه‌ و هه‌وڵی داوه‌ دامه‌زراوه‌یه‌ك به‌رامبه‌ر به‌ حكوومه‌ته‌كانیان بدۆزنه‌وه‌، تا به‌رگری له‌ مافه‌كانیان و یاساڕێژی بۆ كۆمه‌ڵگاكه‌یان بكه‌ن.


بیرۆكه‌ و ده‌سته‌واژه‌ی (په‌رله‌مان) له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی فه‌ره‌نسییه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ (parler) واته‌ (قسه‌كه‌ر یان خاوه‌ن قسه‌) هه‌روه‌ها به‌ شوێنی كۆبوونه‌وه‌ی كۆمه‌ڵه‌ كه‌سانێك له‌ شوێنێكی گشتی یان له‌ناو هۆڵێكدا گوتراوه‌ و له‌ زمانی ئینگلیزیشدا به‌ (parliament) ناو ده‌برێت.


له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی سێزده‌یه‌م له‌ فه‌ره‌نسا ئه‌و ناوه‌ واته‌ (په‌رله‌مان) بۆ خوله‌كانی دادگایی پاشایه‌تی به‌كار ده‌هێنرا، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی كه‌ په‌رله‌مان دامه‌زرا و په‌رله‌مانی (پاریس) ده‌سه‌ڵاتێكی زۆری یاسایی پێ درا و بوو به‌ سه‌رووترین ده‌سه‌ڵات له‌ هه‌موو فه‌ره‌نسادا، له‌ (ئینگلته‌را)ش ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ واته‌ په‌رله‌مان بۆ (ده‌سته‌ی باڵای یاسادانان) به‌كار ده‌هێنرا، كه‌ له‌ (شا) یان (شاژن) و (لۆردات) و (نوێنه‌رانی گه‌ل) پێك ده‌هات و دابه‌شی سه‌ر دوو ئه‌نجومه‌ن بووبوو، (ئه‌نجومه‌نی لۆردات) و (ئه‌نجوومه‌نی گشتی). پاشان (ئه‌نجومه‌نی گشتی) گرنگیی زیاتری پێ درا و بوو به‌ یه‌كه‌مین ئه‌نجومه‌نی به‌ریتانیا. وڵاتانی عه‌ره‌بی و ڕۆژهه‌ڵاتیش له‌سه‌ر هه‌مان بنه‌ماكانی په‌رله‌مانی پاریس و په‌رله‌مانی ئینگلته‌را، كاریان بۆ په‌رله‌مانه‌كانی خۆیان ده‌كرد.


كاتی خۆی له‌ ئه‌مه‌ریكاش دوو ئه‌نجومه‌ن هه‌بوون، كه‌ تا ئێستاش به‌رده‌وامن (مجلس الشیوخ) كه‌ كورد به‌ هه‌ڵه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌ وه‌ری گێڕاوه‌ و پێی ده‌ڵێ (ئه‌نجومه‌نی پیران) ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌ ئه‌نجومه‌نی پیر و په‌ككه‌وته‌ نییه‌، به‌ڵكو له‌ كۆمه‌ڵێك سیاسه‌تمه‌دار و سه‌رمایه‌داری گه‌وره‌ و ناسراوی ئه‌مه‌ریكا پێكهاتووه‌ و خه‌ڵكی گه‌نج و لاویشی تێدایه‌ و ده‌كرێت پێی بڵێین (ئه‌نجومه‌نی كه‌سایه‌تییه‌ ناوداره‌كانی ئه‌مه‌ریكا) یان (ئه‌نجومه‌نی ناوداران).


(ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی گه‌لی ئه‌مه‌ریكا) واته‌ (په‌رله‌مانی ئه‌مه‌ریكا) ده‌زگایه‌كی تری یاساییه‌ و ئه‌رك و كاره‌كانی له‌گه‌ڵ ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ی تر جیاوازه‌.
كاتی خۆی له‌ (ڕووسیای قه‌یسه‌ری) و پاشان له‌ یه‌كێتیی سۆڤیه‌تی جاران و تا ڕووسیای ئه‌مڕۆ، ناوی په‌رله‌مانه‌كه‌یان (ئه‌نجومه‌نی دۆما)یه‌، واته‌ (ئه‌نجومه‌نی ڕاوێژكاران) كه‌ مانا و چه‌مكی په‌رله‌مانی ڕاسته‌قینه‌ نادات.


ده‌كرێت بڵێین په‌رله‌مانی كوردستان و په‌رله‌مانی عێراقیش هاوشێوه‌ی په‌رله‌مانی ئه‌وروپایه‌ له‌ ڕووی پێكهاته‌ و داموده‌زگاكان و لێژنه‌ په‌رله‌مانییه‌كان، به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێی سه‌رنجه‌ كه‌ ده‌بێت په‌رله‌مان نوێنه‌ری هه‌موو چین و توێژه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستان و عێراقی تێدا بێت، وه‌كو (كرێكاران و جوتیاران و پیشه‌وه‌ران) كه‌ ته‌نیا یه‌ك نوێنه‌ریان له‌ هه‌ردوو په‌رله‌مانی ناوبراو نییه‌، كه‌ چین و توێژێكی سه‌ره‌كین له‌ عێراق و كوردستان، نووسه‌ران و هونه‌رمه‌ندانیش به‌ هه‌مان شێوه‌ بوونیان له‌و دوو په‌رله‌مانه‌دا نییه‌ كه‌ پێویست بوو ئه‌و چین و توێژانه‌ كاریگه‌ریی و قورسایی خۆیان له‌ یاسادانان و بڕیاره‌كانی په‌رله‌ماندا هه‌بوایه‌.


بۆیه‌ پێویسته‌ له‌ خوله‌كانی داهاتووی هه‌ردوو په‌رله‌مان، به‌تایبه‌تی په‌رله‌مانی كوردستان ڕه‌چاوی ئه‌و جۆره‌ نوێنه‌رایه‌تییانه‌ بكه‌ن، ئه‌گه‌ر به‌ په‌یڕه‌وی (كۆتا)ش بێت و بڕوانامه‌ نه‌بێته‌ كۆسپێك یان زیاتر بڕوانامه‌ له‌به‌رچاو بگیرێت، به‌ڵكو ده‌بێت كه‌فائه‌ت له‌پێشه‌وه‌ی بڕوانامه‌دا بێت، له‌ هه‌مووشی گرنگتر ده‌بێت ئه‌ندامی په‌رله‌مان خاوه‌نی ڕۆشنبیرییه‌كی گشتی و باش بێت و كه‌سایه‌تییه‌كی دیار و هۆشیار و بوێر بێت.


كاتی خۆی و تا ئێستا په‌رله‌مانه‌كانی ئه‌مه‌ریكا و ئه‌وروپا به‌ گشتی كێشه‌یه‌كیان نه‌بووه‌ به‌ناو كێشه‌ و قه‌زیه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی، ته‌نیا هه‌ندێ كێشه‌ی هه‌رێمایه‌تییان هه‌بووه‌ وه‌كو (هه‌رێمی باسك) له‌ ئیسپانیا و (سكۆتله‌ندا) له‌ به‌ریتانیا، به‌ڵام له‌ عێراق كێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی بووه‌ته‌ كێشه‌یه‌كی گرنگ و سه‌ره‌كی له‌ په‌رله‌مانی عێراق و به‌ تایبه‌تی قه‌زیه‌ی كوردی جگه‌ له‌ كه‌مه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانی تر، بۆیه‌ كورد دووه‌مین نه‌ته‌وه‌یه‌ له‌ دوای عه‌ره‌ب كه‌ زۆرینه‌ی نوێنه‌رانی له‌ نه‌ته‌وه‌ی كورده‌، كوردیش دوای له‌ناوچوونی ڕژێمی سه‌دام و حزبی به‌عس هه‌ر له‌ یه‌كه‌م (ئه‌نجومه‌نی حوكم) له‌ عێراق دوو جار و بۆ ماوه‌ی یه‌ك مانگ به‌ڕێزان (مام جه‌لال) و (كاك مه‌سعود) سه‌رۆكایه‌تیی عێراقیان كرد. پاشان هه‌ر له‌ یه‌كه‌مین هه‌ڵبژاردنه‌كانی په‌رله‌مانی عێراق، كورد چه‌ندین كورسیی هێناوه‌ به‌ جێگری سه‌رۆكی په‌رله‌مانیش، له‌ حكوومه‌تیشدا چه‌ندین وه‌زیر و جێگری سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانی به‌ده‌ست هێناوه‌، به‌ڵام ئێستا ورده‌ ورده‌ جێگری سه‌رۆكی حكوومه‌ت و وه‌زاره‌ته‌ سیادییه‌كان له‌ كورد وه‌رگیرانه‌وه‌ و وه‌رده‌گیرێنه‌وه‌، به‌هۆی ململانێی سیاسیی حزبه‌ كوردستانییه‌كان، هه‌ر به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ ئه‌وه‌تا له‌و چه‌ند ڕۆژه‌ی دوایی، نوێنه‌رانی كورد له‌ په‌رله‌مانی عێراق پاڵپشتی بڕیارێكی چاره‌نووسسازی گه‌لی كوردستان بوون، بێ ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ كوتله‌ی پارتی ڕێك بكه‌ون كه‌ زۆرینه‌ن له‌ناو په‌رله‌مان، ئه‌وانی تر ده‌نگیان به‌ بودجه‌ی عێراق دا گوایه‌ له‌ (17%)ه‌كه‌ش و بودجه‌ی پێشمه‌رگه‌شیان داوه‌ و جێگیریان كردووه‌ و ناوی خۆشیان ناوه‌ شێره‌كوڕانی كورد له‌ په‌رله‌مانی عێراق. ئێوه‌ (گۆڕان و باڵه‌ یاخییه‌كه‌ی یه‌كێتی و كۆمه‌ڵی ئیسلامی) بێ نوێنه‌رانی پارتی كه‌ زۆرینه‌ن له‌و په‌رله‌مانه‌، نوێنه‌رایه‌تیی خۆتان ده‌كه‌ن نه‌ك نوێنه‌رایه‌تیی هه‌موو كوردستان، چونكه‌ پارتی زۆرینه‌یه‌ و له‌سه‌ر حه‌قیش بووه‌ كه‌ باوه‌ڕی به‌و بڕگه‌ و چه‌مكه‌ سه‌ر كاغه‌زیانه‌ نه‌بووه‌ كه‌ جێبه‌جێ بكرێ، زه‌مانه‌تی له‌ سه‌دا سه‌دیشی هه‌بێت ته‌نیا له‌سه‌ر كاغه‌زه‌كانیان ده‌مێنێته‌وه‌ و ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ شه‌رمنانه‌ش ئه‌وه‌مان بیر ده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ مادده‌ی (140) كه‌ چه‌ندین ساڵه‌ له‌ ده‌ستووری عێراقیدا جێگیر كراوه‌ و هه‌ر له‌و كاته‌وه‌ تا ئێستا یه‌ك بڕگه‌ له‌و مادده‌ ده‌ستوورییه‌ جێبه‌جێ نه‌كراوه‌، چونكه‌ نوێنه‌رانی كورد له‌ په‌رله‌مانی عێراق ئه‌وه‌ چه‌ندین ساڵه‌ و له‌ چه‌ندین خولی په‌رله‌مانیدا نه‌یانتوانی له‌ ململانێی سیاسی و دیبلۆماسیدا سه‌ربكه‌ون و مادده‌ی (140) ته‌نیا له‌سه‌ر كاغه‌ز جێگیر كراوه‌ و هیچی تر، نموونه‌شم بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و بودجه‌ی له‌ (17%) و بودجه‌ی پێشمه‌رگه‌ ماوه‌یه‌ك پێش ئێستا واته‌ به‌ر له‌ دوایین كۆبوونه‌وه‌ی په‌رله‌مان، شاندێكی گۆڕان و یه‌كێتی سه‌ردانی (حه‌یده‌ر عه‌بادی)یان كردبوو، دوای كۆبوونه‌وه‌كه‌ ئه‌ندامێكی په‌رله‌مانی كورد كه‌ ئه‌ندامی شانده‌كه‌ بووه‌، له‌ یه‌كێك له‌ كه‌ناڵه‌كانی (TV) ڕای گه‌یاند كه‌ عه‌بادی بۆ هه‌ردوو بودجه‌ی ناوبراو هه‌ر گوتویه‌تی (انشالله و انشالله) تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ش ئه‌و ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌ گوتی بڕوام به‌و هه‌موو (ئینشالایه‌)ی عه‌بادی نییه‌ و به‌ كرده‌وه‌ هیچ ناكات. ده‌ی خۆ ئه‌و بڕیارانه‌ی په‌رله‌مانیش له‌ ئه‌نجامدا هه‌ر ده‌چنه‌وه‌ به‌رده‌م (حه‌یده‌ر عه‌بادی)، پێم وایه‌ ئه‌مجاره‌ش له‌سه‌ر كاغه‌زی پێشنیازه‌كان ده‌نووسێ (انشالله).


ئه‌و دوو سێ لایه‌ له‌ په‌رله‌مانی عێراق، هه‌روه‌ك موزایه‌ده‌كی سیاسی له‌ دژی پارتی ئه‌و هه‌نگاوه‌یان نا، تا بڵێین ئێمه‌ نوێنه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی گه‌لی كوردستانین و به‌ناو ده‌ستكه‌وته‌ جێگربووه‌كانی سه‌ر كاغه‌ز.. ده‌ستكه‌وتی ئه‌وانه‌ و پارتی فه‌شه‌لی هێناوه‌، به‌ڵام نوێنه‌رانی پارتی خۆیان ده‌زانن ئه‌وانی تر به‌ عه‌ره‌بی سوننه‌ و شیعه‌وه‌ كوێیان دێشێ، هه‌ر له‌و ڕۆژانه‌شدا ئه‌ندامێكی په‌رله‌مانی عێراق له‌ لیستی گۆڕان به‌ناوی (سروه‌ عه‌بدلواحید) به‌ وێنه‌ و ده‌نگ داوای له‌ عه‌ره‌بی سوننه‌ و شیعه‌ كرد یه‌كر بگرن و هێرش بكه‌نه‌ سه‌ر شاری (كه‌ركووك)، چونكه‌ به‌رپرسانی كورد ماڵه‌ عه‌ره‌به‌كان له‌و شاره‌ ده‌رده‌كه‌ن و پارتییش ده‌ست به‌سه‌ر شاری كه‌ركووكدا ده‌گرێ و داگیری ده‌كات.، ئافه‌رین بۆ ئه‌و نوێنه‌ره‌ په‌رله‌مانتاره‌ كورده‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عێراق كه‌ ئه‌وه‌ هه‌ڵوێستی بێت. ناحه‌قیشی ناگرم، ئه‌ویش وه‌ك زۆر له‌و په‌رله‌مانتارانه‌ی كه‌ هیچ پێشینه‌یه‌كی سیاسی و نه‌ته‌وایه‌تی و كۆمه‌ڵایه‌تییان نه‌بووه‌ و هێنراونه‌ته‌ پێشه‌وه‌ و ئاره‌قه‌ی به‌ گه‌وره‌ترین قه‌زیه‌ی نه‌ته‌وه‌ییمان نه‌كردووه‌، كه‌ شاری كوردنشینی كورده‌.


چه‌نده‌ها ساڵه‌ كورد هه‌ر له‌ شۆڕشی ئه‌یلووله‌وه‌ تا ده‌گاته‌ شۆڕشی نوێ و شۆڕشی گوڵان، ڕووبارێك خوێنی بۆ به‌ كوردناسینی ئه‌و شاره‌ ڕشتووه‌ و كه‌ركووكییه‌كانیش له‌ هه‌موو شۆڕش و ڕاپه‌رینه‌كاندا به‌شداریی كرده‌وه‌ییان هه‌بووه‌ و هه‌زاره‌ها شه‌هید و قوربانییان له‌ هه‌موو چین و توێژه‌كاندا داوه‌ و تا ئێستاش به‌رده‌وامن.


دوا قسه‌م بۆ ئه‌وانه‌ ده‌ڵێم، ئه‌گه‌ر دڵتان به‌ چاره‌نووسی ئه‌و گه‌له‌ سته‌م دیده‌ و ماندوو و هه‌ناسه‌سواره‌ ناسووتێ، كێشه‌ نییه‌، به‌ڵام خۆتان وه‌ك پاڵه‌وان پیشان مه‌ده‌ن، تۆزێكیش به‌زه‌ییتان به‌ خۆتاندا بێته‌وه‌ كه‌ له‌ ئاینده‌دا چی وه‌ڵامی گه‌له‌كه‌مان ده‌ده‌نه‌وه‌، كه‌ ئه‌و جێگیربوونه‌ی هه‌ردوو بوودجه‌كه‌ هه‌ر له‌سه‌ر كاغه‌ز مایه‌وه‌ و جێبه‌جێ نه‌كرا و پراكتیزه‌ نه‌كرا! ده‌با سه‌ربه‌خۆیی ئابووریی كوردستان و داهاته‌كه‌ی هه‌ر له‌ده‌ست خۆمان بێت، نه‌ك خه‌ڵكی بیانی، كه‌ به‌پێی ئه‌زموونه‌ زۆره‌كانمان له‌گه‌ڵیان هیچ متمانه‌یه‌كیان پێ ناكرێت.