هه‌ورامان سه‌رچاوه‌ى نووسین و هونه‌رمانه‌ نه‌ك نووسینى وه‌همى! - 2

دارا محه‌مه‌د عوسمان به‌گى هه‌ورامانى

 

له‌ گۆڤارى ڕامانى ژماره‌ (50)دا وتارێك نووسراوه‌ به‌ ناونیشانى (زاراوه‌ ڕه‌سه‌نه‌كان له‌لاپه‌ڕه‌ (7)دا هاتووه‌:"ژیرله‌، له‌ مێژوو، تا پێش هاتنى ئایینى پیرۆزى ئیسلام له‌ هه‌وراماندا به‌ڕێوه‌بردنى كاروبارى گشتى به‌هۆى ژیرلا (شوورا) به‌ڕێوه‌ چووه‌، هه‌ڵبژاردنى ژیرلا: له‌ یه‌كه‌مین ڕۆژى ساڵدا دواى چوار پێنج ساڵ ئیشوكارى ژیرلاى پێشوو بڕیار دراوه‌ ژیرلاى تازه‌ هه‌ڵبژێرن له‌ (مه‌رێ) = (ئه‌نجوومه‌ن)دا پاش ئاگاداركردنى هه‌مووان (15 - 20) كه‌س له‌لایه‌ن ڕیشسپییه‌كانه‌وه‌ كه‌ پێیان گوتووه‌ (پاوه‌ر) و ئه‌میندارى هه‌مووان بووه‌، (پاوه‌ر) ناوى ئه‌و بیست كه‌سه‌ى ناو ناوه‌ یه‌كى (گوێز) یه‌كێ (هه‌رمێ) یه‌كێ (مێوژ) یه‌كێ (هه‌نجیر) تا ته‌واوى 11 تا 20 كه‌سه‌كه‌ى دیارى كردووه‌ له‌ كاتى دیاریكراودا هه‌موو له‌ ده‌رگاى (مه‌رێ)دا كۆ بوونه‌ته‌وه‌ و سه‌نگى مێرده‌زمه‌ دانراوه‌، یه‌كى بۆ ژن، یه‌كێ بۆ پیاو هه‌ر جوان و تازه‌ لاوێك توانیبێتى ئه‌و سه‌نگه‌ به‌رز بكاته‌وه‌، مافى ده‌نگدانى بووه‌ یان ژیرلاى مه‌رێى پێشوو شاهیدییان بۆ دابێ، كه‌ ده‌توانێ ده‌نگ بدا، له‌و كاته‌ دیاریكراوه‌دا ژن و پیاو هه‌موو هاتوون بۆ به‌شداریكردن له‌و ده‌نگدانه‌دا هه‌ر كه‌سه‌ ئه‌و شته‌ى دیارى كردووه‌ له‌ناو گیرفانیدا به‌نهێنى خستوویه‌ته‌ ناو تووره‌كه‌ى گه‌وره‌وه‌، پاش ته‌واوبوون پێنج – حه‌وت ده‌نگى زۆریان هێناوه‌ بوونه‌ته‌ ژیرلا، ته‌واوى ئیشوكارى هه‌ورامانیان به‌ڕێوه‌ بردووه‌"(7) كه‌واته‌ له‌ هه‌وراماندا ده‌ستوور هه‌بووه‌، كه‌واته‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ده‌وڵه‌ت هه‌بوو، كه‌واته‌ زمان و یاسا و ده‌ستوور په‌یڕه‌و كراوه‌، ئیدى بۆچى (كورد زمانى وه‌همیى هه‌بێ)، ئه‌ى ئه‌وه‌ زمانى فه‌رمى نه‌بووه‌.


له‌ كتێبى (به‌ده‌م ڕێگاوه‌ گوڵچنین) له‌لاپه‌ڕه‌ (230) هاتووه‌: كه‌لامه‌كانى یارسان، به‌پێى لێكۆڵینه‌وه‌ى شوێنى له‌دایكبوون و ژیانى ئه‌و شاعیرانه‌ى به‌ له‌هجه‌ى گۆران شیعریان داناوه‌، ده‌شێ جوغرافیاى شیعرى گۆران به‌ (3) گۆشه‌ى كرماشان – سنه‌ – كه‌ركووك دیارى بكرێ له‌م ناوچه‌یه‌دا چه‌ند خێڵى گه‌وره‌ى كورد له‌وانه‌ گۆران، هه‌ورامى، زه‌نگه‌نه‌، جاف، هه‌مه‌وه‌ند.. ژیاون و ئه‌هلى هه‌قى په‌یڕه‌وى ئایینى یارسان ـ كه‌ كه‌لامه‌ ئاینییه‌كانیان به‌ گۆرانى گوتراوه‌.."(8).


هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و شاعیرانه‌ به‌شێوه‌ دیالێكتى هه‌ورامى شیعریان وتووه‌. دیاره‌ گۆران چه‌ند گوندێكى لاى سه‌رپێڵ زه‌هاون و پێیان ده‌گوترێ (گۆران)، وشه‌ى گۆران دواى هاتنى ئایینى ئیسلام، ئه‌م وشه‌یه‌ هاتووه‌ته‌ ناو فه‌رهه‌نگى ئه‌ده‌بیمان، گه‌بڕ به‌ واتاى ئه‌وه‌ دێ كه‌ له‌سه‌ر ئایینى ئیسلام نه‌بوون، هه‌روه‌ها ده‌ڤه‌رى هه‌ورامان خێڵ نین و هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاى توانه‌وه‌ى سه‌هۆڵبه‌ندان له‌ چیاى شاهۆ، هه‌ورامییه‌كان = ئاریزانته‌كان نیشته‌جێ بوون نه‌ك (خێڵ) وه‌ك: (به‌ده‌م ڕێگاوه‌ گوڵچنین) ده‌ڵێ ؛ دیاره‌ ئه‌وه‌ زۆر له‌ ڕاستییه‌وه‌ دووره‌ شێوه‌ى هه‌ورامى زمانى ئاڤێستا و یارسان و ورده‌ – سه‌ره‌نجام چه‌نئایین كتێبى پیرۆزی بێت، ئیدى بۆچى پێى بگوترێ (خێڵ؟) هه‌ورامان چه‌ند شێوه‌یه‌كى هه‌بوون وه‌ك لهولكییه‌كانى مازینده‌ران – باجه‌ڵانییه‌كان – زه‌نگه‌نییه‌كان – زازاكییه‌كان – كاكه‌ییه‌كان – شه‌به‌كه‌كان – ئه‌رده‌لانییه‌كان – شێخانى.. كه‌ به‌مانه‌ ده‌ڵێن ماچۆ گۆزمانه‌كان – كه‌ شه‌ش گۆشه‌ى كوردستانیان كردووه‌ به‌ سنوور بۆ وڵاتى كوردان.


له‌ كتێبى (كاریگه‌ریى ئاوێستا به‌سه‌ر رابه‌ران و پیرانى پارسانه‌وه‌) هاتووه‌، له‌لاپه‌ڕه‌ (115): زمانى (72) پیره‌ بۆچوونه‌ ناو ئه‌م بابه‌ته‌وه‌، له‌وه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كه‌ین كه‌ زمان سیستمێكى ئاڵۆزه‌ و تێكڕژاوه‌، زاناكان هه‌ریه‌كه‌ و له‌ ڕوانگه‌ى زانسته‌كانى خۆیانه‌وه‌ پێناسه‌یان كردووه‌، هه‌ر ئه‌وه‌ش واى كردووه‌ چه‌نئایین پێناسه‌ به‌پێى جیاوازى روانگه‌ زانستییه‌كان هه‌بن، له‌ (قورئانى پیرۆزدا، له‌ سووره‌تى به‌قه‌ره‌دا هاتووه‌ (وعلم ێدم الأسما و كلها)، زانا ده‌روونناسه‌كان ده‌ڵێن: (زمان بریتییه‌ له‌ كار و كاردانه‌وه‌)، ئه‌مه‌و چه‌ندان پێناسه‌ى تر (9) دیاره‌ هه‌ر میلله‌ته‌ زمانى تایبه‌تى خۆى هه‌یه‌ و ئاخاوتنى پێ ده‌كات، له‌و ئاخاوتنه‌نانه‌دا بابه‌تى ئه‌ده‌بى و هونه‌رى فه‌رهه‌نگى لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌.


هونه‌ر ئاوێنه‌ى گه‌له‌ به‌ هه‌موو به‌شه‌كانییه‌وه‌، به‌تایبه‌تى ئاواز و گۆرانى كه‌ ده‌توانم بڵێم (زمان) ده‌هێڵێته‌وه‌، له‌ كتێبى ئه‌ده‌بى فۆلكلۆرى كوردى، له‌ لاپه‌ڕه‌ (62) هاتووه‌: "په‌ندێكى رووسى هه‌یه‌ ده‌ڵێ "گۆرانى هاوتاى جوانییه‌" یا ده‌ڵى: "له‌ گۆرانیدا وشه‌ نه‌ لاده‌درێ، نه‌ فڕێ ده‌درێ".


سروشتى گۆرانى، قووڵى و راستىیه‌ له‌ كاتى دڵه‌وه‌ هه‌ڵقوڵاوه‌، هه‌ست جووڵانه‌، ساكارى و شت ده‌رخستنه‌. نه‌ك ته‌نیا له‌ فۆلكلۆردا، ته‌نانه‌ت له‌و گۆرانییانه‌شدا كه‌ شاعیران ده‌یاننووسن، ئه‌گه‌ر ساده‌یى و هه‌ست ده‌ربڕین هه‌بێت. ده‌بینین كه‌ زوو بڵاو ده‌بنه‌وه‌، چونكه‌ ساده‌ییه‌كه‌ و ئه‌و هه‌سته‌ى كه‌ ده‌ربڕاوه‌، له‌ ده‌روونى خه‌ڵكدان"(10) كه‌واته‌ زانا ده‌روونناسه‌كان راستیان فه‌رمووه‌: زمان كار و كاردانه‌وه‌یه‌.


له‌ كتێبى به‌ره‌و ڕێگاوه‌ گوڵچنین له‌لاپه‌ڕه‌ (245) هاتووه‌: یه‌كێك له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانى ئه‌ده‌بى مه‌دره‌سه‌ى گۆران هۆنینه‌وه‌ى داستانه‌، داستانه‌كان هه‌مووى به‌ كێشى 10 بڕگه‌یی و به‌ قاڵبى مه‌سنه‌وى هۆنراونه‌ته‌وه‌، گه‌نجینه‌یه‌كى 10 بڕگه‌یى و به‌ قاڵبى مه‌سنه‌وى هۆنراونه‌ته‌وه‌، گه‌نجینه‌یه‌كى گه‌وره‌ى زمان و فه‌رهه‌نگ و نه‌ریتى كورده‌وارین، له‌ مه‌دره‌سه‌ى ئه‌ده‌بى باباندا ئه‌م بابه‌ته‌ نه‌بووه‌، یا ئه‌وه‌نده‌ ده‌گمه‌نه‌ به‌ نه‌بوو داده‌نرێ، له‌ مه‌دره‌سه‌ى كرمانجى سه‌روو هه‌مان تایبه‌تمه‌ندیى هه‌یه‌، به‌م له‌هجه‌یه‌ چه‌نئایین داستان هۆنراونه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ى بڵاو كراوه‌ته‌وه‌ به‌ چه‌ندایه‌تى كه‌متره‌ له‌ دانراوه‌كانى هه‌ورامى، ڕه‌نگه‌ شتێ كه‌ ئه‌م دوو مه‌دره‌سه‌یه‌ له‌ یه‌ك جیا بكاته‌وه‌ له‌ مه‌دره‌سه‌ى كرمانجیدا، چیرۆكى زاره‌كیى كوردى كه‌ له‌ناو خه‌ڵكدا باو بوون، بووه‌ته‌ كه‌ره‌سته‌ى هۆنینه‌وه‌ى داستانه‌كه‌، له‌وانه‌ (مه‌م و زین)ى خانى، كه‌چى له‌ داستانه‌ هه‌ورامییه‌كاندا سه‌رچاوه‌كانیان، شاكاره‌ ئه‌ده‌بییه‌كانى فارسین"(11)، راستى ئه‌ده‌بى هه‌ورامان سه‌رچاوه‌ و بناغه‌ى له‌ ئه‌ده‌بى فارسییه‌وه‌ وه‌رنه‌گرتووه‌، نه‌ شاكاره‌ داستانه‌كانى و نه‌ ڕازه‌كانى و نه‌ چیرۆكه‌كانى بۆ سه‌لماندنى ئه‌م راستییه‌ ته‌له‌ڤزیۆنى (سه‌حه‌ر) به‌ڕێز (خاته‌مى) زۆر به‌ شێوازێكى جوان باسى ئه‌ده‌بى هه‌ورامانى كرد و فه‌رمووى، ئێمه‌ ده‌بێ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ سه‌رچاوه‌كانى هه‌ورامان، چونكه‌ هه‌ورامان زێد زاده‌ى وشه‌ى ڕه‌سه‌نه‌..). هه‌رچه‌ند ئاماژه‌م به‌ داستان و رازه‌كانى هه‌ورامان دا، ئه‌وه‌تا له‌ كتێبى وڵاتى كه‌یانیان و زه‌رده‌شت و هه‌ورامان له‌ ئاڤێستادا له‌لاپه‌ڕه‌ (16)دا هاتووه‌: "ڕازى رۆسته‌م و زۆراب كه‌ له‌لایه‌ن (فیردۆسیه‌وه‌ خواسته‌ و خوازى خۆى ئاڵوگۆڕى تیا كردووه‌ و دوورى خستووه‌ته‌وه‌ له‌ ڕاستییه‌كه‌ى خۆى، كه‌ له‌ ئاڤێستادا بۆ مه‌به‌ستى ئایینى تایبه‌تى و گه‌دا پێكه‌رێى له‌ باره‌گاى خوادا هاتووه‌: كاتێ ئه‌م ڕاستییه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌رچاو "ئه‌گه‌ر هاتوو پشكێنه‌ر تواناى ئه‌وه‌ى هه‌بوو كه‌ به‌راوردێكى وردبینانه‌ له‌ نێوان رازى (ڕۆسته‌م و زۆراب)ى ناو (فه‌روه‌رئایین یه‌شت) و ئه‌وه‌ى شانامه‌ى (فیردۆسى)دا كرد، بێگومان بۆى ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ ئاڵۆگۆڕ به‌سه‌ر رووداو و ناوى جوغرافى و زۆرى شتى دیكه‌دا هاتووه‌!"(12).


كه‌واته‌ داستانى شانامه‌ى كوردى (هه‌ورامى) سه‌رچاوه‌كه‌ى له‌ ئاڤێستایه‌، هه‌موو داستانه‌كه‌ش باسى په‌روه‌رده‌ى مرۆڤى نزیكبوونه‌وه‌ له‌ یه‌زدانى مه‌زن، نه‌ك شه‌ڕ و كوشتار، چونكه‌ ئه‌ده‌ب و فه‌رهه‌نگ هه‌رده‌م به‌ڕاستى بۆ نه‌ریتى مرۆڤایه‌تى هاتووه‌. ڕاسته‌ داستانى به‌رگرى هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌و داستانه‌ى كه‌ له‌ وڵاتى ئاریانڤاچه‌كاندا هه‌ن، هه‌موویان له‌ نه‌ریتى كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن. ئه‌و داستانه‌ش كه‌ به‌ شیعرى مه‌سنه‌وى نووسراون، چونكه‌ هونه‌ر و ئه‌ده‌بى هه‌ورامان په‌ناى نه‌بردووه‌ بۆ سه‌رچاوه‌ى ئه‌ملاو ئه‌ولا، به‌ڵكو له‌ خاك و خۆڵى وڵاتى خڤه‌نیره‌ت = ئاریانڤاچ و ماد، هه‌ڵقوڵاوه‌، هه‌رچه‌نده‌ بابه‌ته‌كه‌ باسى هونه‌ره‌، به‌ڵام هه‌ندێ بۆچوون هه‌بوون له‌ كتێبى (به‌ده‌م ڕێگاوه‌ گوڵچنین) پێویستى به‌وه‌ ده‌بوو بۆ خوێنه‌ر روون بكرێته‌وه‌، ئێمه‌ نابێ زۆر به‌قووڵى سه‌رچاوه‌ بیانییه‌كان وه‌ربگرین، به‌ڵكو توێژینه‌وه‌ى مه‌یدانى له‌ ده‌ڤه‌ره‌ جیاجیاكانى كوردستاندا سه‌رچاوه‌ ڕاسته‌قینه‌كانمان ده‌سه‌لمێنێ.


هونه‌ریش زمانه‌، چونكه‌ هونه‌ر یاسا و ده‌ستوورى هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ ئه‌و ئاوازانه‌ى كه‌ ریتمیان هێواشه‌، ئاوازى گۆرانییه‌كه‌ش له‌سه‌رخۆ ده‌گوترێ، كه‌ ئه‌و جۆره‌ ئاوازانه‌ له‌ سه‌حه‌ردا واته‌ له‌ به‌یاندا كه‌ ڕۆژ ورده‌ ورده‌ ده‌رده‌كه‌وێ، ئه‌و ئامێره‌ش له‌گه‌ڵ ئه‌و ئاوازه‌دا به‌كار دێت، به‌زۆرى شمشاڵه‌، شمشاڵیش له‌ كتێبی هێمنی و ئارامی ده‌به‌خشێ هه‌ورامان باشتر بناس هاتووه‌، له‌لاپه‌ڕه‌ (98) دا:


"له‌باره‌ى ئه‌و سازانه‌ى كه‌ له‌ هه‌وراماندا باو بووه‌، ئاگادارییه‌كى وامان به‌ده‌سته‌وه‌ نییه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ ناوى گه‌لێ له‌و سازانه‌ له‌ناو هۆنراوه‌ى هۆنه‌رانى هه‌ورامیبێژدا هاتووه‌، كه‌چى ناوى گه‌لێ له‌و سازانه‌ ئێسته‌ فه‌رامۆش بووه‌ و له‌بیر نه‌ماوه‌ و له‌مباره‌وه‌ (ده‌روێش ئوجافى گاواره‌یى)، (1211 - 1286)ی كۆچى له‌ پارچه‌ هه‌ڵبه‌ستێكیدا ناوى ئه‌و سازانه‌مان بۆ ده‌با كه‌ بریتین له‌:


ته‌نبوور، عوود، روبان، قیپار، قیژه‌ك، شمشاڵ، سێ تار، قوپۆز، ته‌پڵ، تاس، كه‌ڕه‌نا، دووزه‌له‌، ده‌هۆڵ، دووته‌پڵه‌، زوڕنا، تووته‌ك، زه‌نگ، تار، شاخنه‌فیر، ڕۆد، باڵه‌بان، گیتار، سه‌فیر، دایره‌، ده‌ف، كه‌مانچه‌، مزمار، شه‌پیوور، كاودوم، چه‌غانه‌ چاریار، چه‌نگ، تیریاڵ، دومبه‌ك، قانوون، كۆس، سه‌نتوور، شانه‌ ئه‌رغه‌نوون، وه‌ك له‌مباره‌وه‌ ده‌ڵێ:


یاران یاوه‌ران چه‌ند سازێ داریم
مه‌بۆ نامشان یه‌ك یه‌ك بیاریم
ته‌نبورو و عود و روباب و قیتار
به‌ربه‌گ و قیژه‌ك، شمشاڵ و سێ تار
قوپۆز و ته‌پڵ و تاس دوو ته‌پله‌و زوڕنا
تووته‌ك و زه‌نگ و تارو شاخنه‌فیر
رۆد و باڵه‌بان، كیناره‌ و صه‌فیر
دایره‌و ده‌ف و كه‌مانچه‌ و مزمار
شه‌یپورو گاو ده‌م چه‌غانه‌و چارپار
چه‌نگ و تیریاڵ و دوومبه‌ك و قانوون
كۆس و سه‌متوور و شانه‌ و ئه‌رغه‌نوون
یه‌یانه‌ ساز كوردان كونن
(ئوچاق) نازانم نه‌به‌زما چۆنن"(13)
ناوهێنانى هه‌موو ئامێره‌كانى هه‌ورامان له‌م هۆزانه‌ پڕ مانایه‌، ئه‌وه‌مان بۆ ڕۆشن ده‌كاته‌وه‌، كه‌ هه‌ورامان ده‌سنده‌ خۆرى سه‌رچاوه‌ى وڵاتان نه‌بووه‌، هه‌رده‌م به‌ ئامێرى ئاریانڤاچى به‌ بوونى ده‌وڵه‌تى خڤه‌ نیره‌ته‌ سه‌رچاوه‌ى خۆى وه‌ك سندووقى هه‌زار پیشه‌ هه‌موو سه‌رچاوه‌كان له‌ هه‌وراماندا هه‌ن، ئیدى هونه‌رمه‌ندى هه‌ورامان هه‌ر له‌ (گۆسانه‌كان)ه‌وه‌، تا ئه‌و چاخه‌ى ئێسته‌، پشت و په‌ناى به‌ فۆرمه‌له‌ى خۆى به‌ستووه‌، به‌ هۆزانى بڕگه‌یى، به‌ سیاچه‌مانه‌ى موگانى زه‌رده‌شتى سه‌رچاوه‌ى به‌كارهێنانى هه‌موو ئه‌ده‌ب و هونه‌ر و كولتوور هه‌ر له‌ هه‌وراماندا ده‌ست ده‌كه‌وێت، بوونى به‌هه‌زاران شاعیر به‌ شیعرى لیریكى، بوونى حه‌تمییه‌تى ئه‌ده‌ب و هونه‌رى هه‌ورامان له‌ بن نه‌هاتووه‌ و له‌بن نایه‌ت، چونكه‌ بوومى ئاده‌مى و له‌نگه‌رسازى له‌ وڵاتى خڤه‌نیره‌ته‌ ئه‌و دیاردانه‌ى راده‌ستى نه‌وه‌كان كردووه‌.