په‌یوه‌ندیی سیاسی و ئه‌ركی میدیا

ئازاد عه‌بدولعه‌زیز

 

له‌ په‌یوه‌ندیی سیاسیدا ئه‌وه‌ى گرنگ بێ كاریگه‌ریی ره‌فتاری سیاسییه‌، په‌یوه‌ندیگه‌ریی سیاسی كه‌ له‌م جۆره‌ په‌یوه‌ندییه‌دا سیاسه‌تمه‌داره‌، هه‌وڵ ده‌دات له‌ چوارچێوه‌ى به‌كارهێنانی ته‌كنیكه‌كانى پێویست به‌ دانان و دروستكردنی كاریگه‌ری به‌ هاوئاهه‌نگیی به‌رنامه‌ و پلانی دروستكراو و راكێشانی سه‌ره‌نجیان، رای گشتی دروست بكات.
له‌ سه‌رده‌می ئێستادا، په‌یوه‌ندییه‌كان چالاكییه‌ جۆراوجۆره‌كانى كۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی، ئابووری و فه‌رهه‌نگی له‌خۆ ده‌گرێ، له‌م نێوه‌شدا به‌ جه‌نجاڵبوونی كۆمه‌ڵگه‌، بایه‌خی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌ بواری سیاسیدا ده‌رده‌كه‌وێ، بۆیه‌ ده‌توانین واى دابنێین كه‌ په‌یوه‌ندیی، ژیانی سه‌ره‌كیی بواری سیاسی پێك ده‌هێنێت، هاوكات به‌بێ ئامرازه‌كانى په‌یوه‌ندییكردن و میدیای كۆمه‌ڵایه‌تی، سیسته‌می سیاسی ناتوانێ جه‌ماوه‌ر به‌شداری پێ بكا به‌ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كاندا. هه‌روه‌ها ئه‌ندامانى كۆمه‌ڵگه‌ بۆ ئه‌وه‌ى رۆڵگێڕێكی سه‌ره‌كی و چالاك و به‌شدار بن له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان و گۆڕینه‌وه‌ى بیروڕا و دیسان دروستكردنی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ سیاسه‌تمه‌داران، ئه‌وا ئه‌وانیش پێویستیان به‌ راگه‌یاندنێكی هه‌مه‌لایه‌نه‌ و میدیایه‌كی ئازاد هه‌یه‌.
له‌ په‌یوه‌ندیی سیاسیدا ئه‌وه‌ى گرنگیی تایبه‌تی هه‌بێ كاریگه‌رییه‌ له‌سه‌ر ره‌فتار، په‌یوه‌ندگه‌ریی سیاسی (ئه‌وه‌ى په‌یوه‌ندیی سیاسی دروست ده‌كات) له‌م جۆره‌ په‌یوه‌ندییه‌دا سیاسه‌تمه‌داره‌ و هه‌وڵ ده‌دات له‌ رێگاى ئامرازه‌كانی په‌یوه‌ندیكردنه‌وه‌ كاریگه‌ری دروست بكات، به‌م شێوه‌یه‌ش رۆڵی خۆی ده‌بینێ و هێزی خۆی تێدا ده‌بینێته‌وه‌.

ماهییه‌تی په‌یوه‌ندیی سیاسی:
كۆمه‌ڵگه‌ پێكهاتووه‌ له‌ چه‌ند كه‌سێك كه‌ له‌ سه‌قایه‌كی هاوبه‌شدان به‌ یه‌كه‌وه‌، هاوكات چالاكی و به‌رژه‌وه‌ندیی هاوبه‌شیان به‌ یه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر نه‌توانن به‌ یه‌كه‌وه‌ په‌یوه‌ندی دروست بكه‌ن، ته‌نانه‌ت ناتوانن به‌رژه‌وه‌ندیی هاوبه‌شیش دروست بكه‌ن، چ بگاته‌ ئه‌وه‌ى كه‌ هه‌نگاو به‌ره‌و ئامانجی هاوبه‌ش بنێن، ده‌گوترێت كه‌ بنه‌مای سیاسه‌ت په‌یوه‌ندییه‌ و به‌تایبه‌ت گفتوگۆ و دانوستان، كه‌ نمادی ره‌فتاری كۆمه‌ڵگه‌ ده‌ئافرێنێت.
ئه‌رستۆ، سه‌رهه‌ڵدان و په‌ره‌سه‌ندنی سیاسه‌ت و په‌یوه‌ندی به‌ فه‌رمی ده‌داته‌ ناسین و پێی وایه‌ كه‌ ئه‌م دوو بابه‌ته‌ زانستی ده‌ربڕین پێك ده‌هێنن.
ئه‌و له‌ زانستی ده‌ربڕین (علم بیان)ى خۆیدا گفتوگۆ و جۆره‌كانى په‌یوه‌ندی به‌ باشی شرۆڤه‌ ده‌كاته‌وه‌ و له‌و بڕوایه‌ دایه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی واتا (گه‌ڕان و به‌كارهێنانى هه‌موو رێگایه‌ك بۆ قه‌ناعه‌ت پێهینان) و ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ بۆ ئه‌مڕۆ میحوه‌ری سه‌ره‌كیی سیاسه‌ت پێك ده‌هێنێ. هه‌ژییه‌ بگوترێ كه‌ دوو هه‌زار ساڵه‌ سیاسه‌ت و په‌یوه‌ندی به‌یه‌كه‌وه‌ن و یه‌ك جه‌مسه‌ریین و له‌ رێگا و ره‌وڕه‌وه‌ى یه‌كدیدا ده‌خولێنه‌وه‌ و له‌ژێر كاریگه‌ری راسته‌وخۆی یه‌كتردان بۆ بره‌ودان به‌ یه‌كتری، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ سروشت و ئاكاری مرۆڤ پیشان ده‌دات.
له‌م رۆژگاره‌دا پسپۆڕان، به‌ تایبه‌ت (دێیڤدێد ئال سوانسۆن) ئه‌وه‌ى دیاركردووه‌ كه‌ په‌یوه‌ندییه‌ سیاسییه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی ئاشكرا له‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وى پێناسه‌كراوی خۆیدا زیاتر په‌لی هاوێشتووه‌ و ته‌نانه‌ت په‌لی بۆ بواره‌كانى ئابووری و كولتووری هاوێشتووه‌ و ناتوانن به‌بێ یه‌كتر بن.
هه‌روه‌ها به‌شێكی دیكه‌ له‌ پسپۆڕانی بواری زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌كان، په‌یوه‌ندییه‌كان نه‌ك ته‌نیا به‌ میحوه‌ری سه‌ره‌كی له‌ ململانێیه‌كانى سیاسه‌تی نوێدا ده‌بینن، به‌ڵكو ده‌ڵێن بنه‌ماى هه‌ڵسوكه‌وته‌كان پێك ده‌هێنێ، هاوكات له‌و بڕوایه‌دان كه‌ به‌بێ په‌یوه‌ندییه‌كان ململانێی سیاسی دروست نابێت.
له‌و توێژینه‌وانه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن شاره‌زایانی ئه‌م بواره‌ ئه‌نجام دراون ده‌ڵێن: په‌یوه‌ندیی سیاسی واتا په‌یوه‌ندیی ئامانجدار له‌به‌رامبه‌ر سیاسه‌ت، كه‌ بریتین له‌ مانه‌ی خواره‌وه‌:
1. هه‌موو شێوه‌كانى په‌یوه‌ندیی كه‌ بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی ئامانجێكی دیاریكراو له‌ روانگه‌ى سیاسه‌تمه‌دارانه‌وه‌ به‌ جێ ده‌گه‌یه‌نرێ.
2. هه‌موو شێوه‌كانى په‌یوه‌ندی ده‌رباره‌ى یاریكه‌رانی سیاسی و چالاكییه‌كانى ئه‌وان وه‌كو راپۆرته‌ هه‌واڵییه‌كان، سه‌ر بابه‌ت و شێوه‌كانى میدیایی هه‌موویان سیاسه‌ت له‌خۆ ده‌گرێ.
3. هه‌موو شێوه‌كانى په‌یوه‌ندیی كه‌ كه‌سانی ناسیاسی وه‌كو ده‌نگده‌ران، نووسه‌رانی رۆژنامه‌كان بۆ یاریكه‌رانی سیاسه‌ت ئاراسته‌ی ده‌كه‌ن.

سه‌رچاوه‌كانی په‌یوه‌ندیی سیاسی:
هه‌ر په‌یوه‌ندییه‌ك له‌ سێ سه‌رچاوه‌ى سه‌ره‌كی: (نێره‌ر، په‌یام و وه‌رگر) پێكهاتوون. له‌ په‌یوه‌ندیی سیاسیدا ئه‌م سه‌رچاوه‌یه‌ بریتییه‌ له‌ (یاریكه‌رانی سیاسی، رێكخراوه‌كان و حزبه‌ سیاسییه‌كان) ئامرازی به‌رقه‌راركردنی په‌یوه‌ندیش (راگه‌یاندن)ه‌ و په‌یام وه‌رگر، په‌یام و ناوه‌ڕۆك هه‌ڵده‌بژێرێ و ئاره‌زووی خۆی ده‌سته‌به‌ر ده‌كات.

په‌یامده‌ر:
هه‌ر كه‌سێك یان گرووپێك به‌ مه‌به‌ستی كاریگه‌ری دروستكردن له‌سه‌ر هێزی سیاسی ئه‌وا په‌یامده‌رێكی سیاسییه‌. جۆره‌ ئه‌سڵییه‌كه‌ى په‌یامده‌ره‌كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی مۆدێرن و حزبه‌ سیاسییه‌كان و رێكخراوه‌ سیاسییه‌كانن. له‌ لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ په‌یوه‌ندییه‌ گشتییه‌كانی رێكخراوه‌ ده‌وڵه‌تی و ناده‌وڵه‌تییه‌كان كاریگه‌رییان له‌سه‌ر دروستكردنی رای گشتیدا داده‌نێ.

په‌یام:
په‌یامده‌ره‌كان به‌ ناردنی په‌یامه‌كه‌یان دروستكه‌ری په‌یوه‌ندی و قه‌ناعه‌ت پێهێنانى جه‌ماوه‌رن، هه‌ر په‌یامێك له‌ وشه‌، ده‌نگ و ره‌نگ، جووڵه‌ی ده‌موچاو و .. پێكدێت، هه‌روه‌ها په‌یامده‌ره‌كان تێده‌كۆشن بۆ دروستكردنی رای جه‌ماوه‌ر و بیرۆكه‌كه‌یان.

وه‌رگری په‌یام:
وه‌رگری په‌یام، پێكدێ له‌ په‌یامی كه‌سی و به‌كۆمه‌ڵ، كه‌ له‌ په‌یامی په‌یامده‌ره‌وه‌ به‌ شێوه‌ى راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ ئاگادار ده‌كرێنه‌وه‌، له‌م باره‌یه‌وه‌ (په‌یوه‌ندیی سیاسی) به‌ شێوه‌ى ئامانجدار له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگه‌ به‌ گشتی دروست ده‌بێ.

ئامرازه‌كانی په‌یوه‌ندیی جه‌ماوه‌ری:
په‌یامده‌ره‌كان پێویسته‌ سوود له‌ ئامرازه‌كانى راگه‌یاندن وه‌ربگرن و رێگایه‌ك به‌كاربهێنن بۆ گواستنه‌وه‌ى په‌یامه‌كانیان به‌ وه‌رگر، گرتنه‌به‌ری رێگای جیاواز وه‌ك: گفتوگۆی تایبه‌تیی رووبه‌ڕوو، گفتوگۆی سیاسی، به‌كارهێنانى سۆشیاڵ میدیا و .. بۆ ئه‌وه‌ى بتوانن كاریگه‌ریی له‌سه‌ر جه‌ماوه‌ر دابنێن.

شوێنی په‌یوه‌ندیی سیاسی له‌ كۆمه‌ڵگه‌:
په‌یوه‌ندیی سیاسی جۆرێكه‌ له‌ په‌یوه‌ندیی ئیقناعی، له‌م جۆره‌ په‌یوه‌ندییه‌دا ئامانجی دیاریكراو هه‌یه‌ و په‌یام به‌شێوه‌ى تایبه‌ت ئاراسته‌ ده‌كرێ، به‌شێوه‌یه‌كی گشی و سه‌ره‌كیش ئامانجی په‌یوه‌ندیی سیاسی دروستكردن و خوڵقاندن و رێكوپێك كردنی سیسته‌می كۆمه‌ڵایه‌تییه‌. هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندییه‌ سیاسییه‌كان به‌ ئه‌ركی سیسته‌می سیاسی راده‌بێ و زانیاری ئاراسته‌ى گه‌ل و یاساكانى ژیانی سیاسی ده‌كات، وه‌ك ئه‌وه‌ى كه‌ بۆچی و چۆن جه‌ماوه‌ری كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ده‌بێ ره‌فتار بكات و به‌رگری له‌ سیسته‌مه‌كه‌ بكه‌ن و درێژه‌ به‌ حوكمڕانی بده‌ن. به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی نزیكیی خه‌ڵك و په‌یوه‌ندی له‌ رێگاى میدیاوه‌یه‌ و به‌شداری و دروستكه‌ری كه‌مه‌ڵگای سیاسییه‌.


ئه‌رك و رۆڵی راگه‌یاندن له‌ په‌یوه‌ندیی سیاسیدا:
میدیاكان پێده‌ر و پردی په‌یوه‌ندیی نێوان سیاسه‌توانان و خه‌ڵكن، له‌م نێوه‌نده‌دا میدیا شتی نوێ و زانیاری له‌نێوان هه‌ردوولا ئاڵوگۆڕ ده‌كات، ئه‌ویش به‌ به‌كارهێنانی ته‌كنیك و مۆدێلی نوێ. ئه‌ركی دژواری راگه‌یاندنه‌كان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كه‌سانی سیاسی و سیسته‌می پۆله‌تیك جێگیر بكات و پێیان بگه‌یه‌نێ، كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ى كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ له‌ گۆڕانكاری به‌رده‌وامدا بێ.
له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌شدا دوو ئه‌ركی جیاواز له‌ ئه‌ستۆی راگه‌یاندنی به‌كۆمه‌ڵ دایه‌ كه‌ بریتین له‌:
1. یه‌كده‌نگی و یه‌كگرتوویی له‌نێوان هه‌موو چین و توێژه‌كانی خه‌ڵك له‌ وڵاتدا.
2. به‌شداریپێكردنیان له‌ پڕۆژه‌كانى به‌رهه‌مهێنانی مللیی وڵات.
دروستكردنی رای گشتی و دروستكردنی كاریگه‌ری له‌سه‌ر جه‌ماوه‌ر و به‌یه‌كه‌وه‌ گرێدانی جه‌ماوه‌ر له‌ ئه‌ركه‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی میدیایه‌، هه‌ڵبه‌ته‌ فه‌راهه‌مكردنی ده‌رفه‌تی كات به‌سه‌ربردن و سه‌رگه‌رمكردنیان، به‌ڵام به‌و شێوه‌یه‌ش نه‌بێ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ناسیاسی دروست بكا.

مامۆستا: له‌ كۆلێژی ئه‌ده‌بیان/ به‌شی راگه‌یاندن