خه‌ڵك بڕیاردان و دیموكراسی

 

دیموكراسی حوكمی خه‌ڵكه‌ و هه‌میشه‌ له‌ میدیا جۆراوجۆره‌كان و قسه‌ی ئاسایی دووباره‌ ده‌كرێته‌وه‌، یاخود بریتییه‌ له‌ به‌شداری پێكردنی راسته‌وخۆی خه‌ڵك و هاووڵاتییان له‌ بڕیاردانی سیاسی و كارگێڕی و هه‌ندێك جار له‌ رێگای ریفراندۆم، له‌باره‌ی كه‌یسه‌ گه‌رم و هه‌ستیاره‌كان كه‌ ره‌هه‌ندی گشتییان هه‌یه‌. دروشمی دیموكراسی و حوكمی خه‌ڵك له‌لایه‌ن زۆرینه‌ی حزبه‌كانی جیهان بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كرێ و هاووڵاتییانیش به‌ دڵخۆشییه‌وه‌ وه‌ك ئامرازێك دایده‌نێن بۆ سزادانی پارته‌ سیاسییه‌كان، ئه‌گه‌ر بێتو له‌ ئامانجه‌ دیاریكراوه‌كان دووركه‌وتنه‌وه‌ و چیتر نوێنه‌رایه‌تیی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خه‌ڵكیان نه‌كرد.


هاوكێشه‌ی سه‌ره‌كی له‌م سیسته‌مه‌ سیاسییه‌دا بریتییه‌ له‌ خه‌ڵك/ بڕیاردان/ ده‌سه‌ڵات.


پرسیاره‌ پڕ كێشه‌ و هه‌ستیاره‌كه‌ لێره‌وه‌ ده‌ست پێده‌كا، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌: خه‌ڵك، یان جه‌ماوه‌ر كێن؟ له‌ چی و كێ پێكدێن؟ هه‌ر كه‌سێك یه‌ك ده‌نگی هه‌یه‌؟ چۆن بڕیار ده‌ده‌ن؟ چۆن كۆنتڕۆڵ و ئاراسته‌ ده‌كرێن؟ كێ و چی ئاراسته‌یان ده‌كات؟ ئایا بارودۆخی ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تییان چۆن كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ده‌نگیان ده‌بێ؟ گرژیی سیاسی و په‌مپدان و كه‌شی پڕ رق كاریگه‌رییان چییه‌؟ ئایا میدیای نه‌ریتی و تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان چۆن ئاراسته‌یان ده‌كا؟ ئایا توانای عه‌قڵی و هۆشمه‌ندی، لێكدانه‌وه‌، وردبوونه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنی بارودۆخه‌كانیان چۆنه‌؟ له‌ چ ته‌مه‌نێكه‌وه‌ له‌ ڕووی عه‌قڵییه‌وه‌ ده‌توانن به‌ شێوه‌یه‌كی ژیرانه‌ بڕیار بده‌ن؟ ئایا ته‌مه‌نی یاسایی دانپێدانراو به‌سه‌ بۆ ده‌نگدان؟ ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ پرسیاره‌ پێویسته‌ له‌ هه‌موو سیسته‌مێكی دیموكراسی له‌ كاتی جێبه‌جێكردن و پراكتیزه‌كردنی سیسته‌مه‌كه‌، وه‌ڵامی زانستی و ورد و كۆنكریتی بۆ بدۆزرێته‌وه‌، تا دیموكراسی نه‌بێته‌ سیسته‌می حوكمی فه‌وزا. ئه‌گه‌رچی سیسته‌می دیموكراسی باشترین سیسته‌می حوكمه‌ له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا، كه‌چی مه‌ترسیی به‌شداری پێكردنی خه‌ڵك له‌ بڕیاردان یه‌كێكه‌ له‌ خاڵه‌ هه‌ستیاره‌كان و دامه‌زراوه‌ی تایبه‌تیی ده‌وێ بۆ ده‌رچوون له‌ كێشه‌كانی.


خاڵێكی تر گرنگه‌ ئاماژه‌ی پێ بده‌ین، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ قسه‌كردن له‌ كاریگه‌رێتی خه‌ڵك له‌ ده‌سه‌ڵات ته‌نیا له‌ناو سیسته‌می دیموكراسیدا مانای هه‌یه‌، هه‌رگیز ده‌نگدانی كارتۆنیی خه‌ڵك و به‌شداریی سیاسییان له‌ سیسته‌مه‌ دیكتاتۆرییه‌كاندا ره‌نگدانه‌وه‌ی واقیعی سیاسیی كۆمه‌ڵگه‌كه‌ نییه‌ و ته‌نیا گرووپی ده‌سه‌ڵاتدار بڕیاری كۆتایی ده‌ده‌ن و بۆ هیچ سه‌رچاوه‌یه‌ك ناگه‌ڕێنه‌وه‌، جه‌ماوه‌ر وه‌ك بكه‌ر لێى ده‌ڕوانرێت، كه‌ مافه‌ سیاسی و یاساییه‌كانی له‌ ده‌ستووردا جێگیر كرابێ و له‌ واقیعیشدا تا راده‌یه‌ك به‌رجه‌سته‌ بكرێ.


خه‌ڵك (Das Volk) چه‌مكێكی ئاڵۆزی فره‌ جه‌مسه‌ره‌، له‌ژێر ئه‌و ناوه‌دا چین و توێژ و ته‌مه‌ن و ره‌گه‌زی جیاواز كۆ ده‌بنه‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ كات و شوێنی دیاریكراودا مه‌زاج و سایكۆلۆژییه‌تی خه‌ڵكی جیاوازه‌، جگه‌ له‌به‌رچاوگرتنی بارودۆخی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئایینیی كۆمه‌ڵگه‌كه‌. به‌رده‌وام له‌لایه‌ن حزبه‌ سیاسییه‌كان بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ ده‌بێ له‌ بڕیارداندا بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ خه‌ڵك، وه‌ك بڵێی بڕیاردانی سیاسی پێویستی به‌ هیچ بیركردنه‌وه‌یه‌ك نه‌بێ و به‌ یه‌ك ده‌نگدان و راپرسی كێشه‌كان چاره‌سه‌ر بكرێ. راسته‌ له‌ دیموكراسیدا خه‌ڵك سه‌رچاوه‌ی شه‌رعییه‌ته‌، به‌ڵام واقیعی سیاسی ئه‌وه‌نده‌ ئاڵۆزه‌ و ده‌ركه‌وته‌كانی بڕیاره‌كان بیركردنه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌ و كۆكردنه‌وه‌ی زانیاریی جۆراوجۆری پێویسته‌، كه‌ هاووڵاتیی ئاسایی ناتوانێت ئه‌نجامیان بدا و ته‌نیا به‌ پشتبه‌ستن به‌ ده‌زگای توێژینه‌وه‌ی جۆراوجۆر مومكینه‌، بۆ نموونه‌ كێشه‌ی ژینگه‌ و به‌كارهێنانی خه‌ڵووز وه‌ك سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كیی به‌رهه‌مهێنانی وزه‌ ئێستا بابه‌تێكی گرنگه‌ له‌ جیهان، كه‌ به‌پێی توێژینه‌وه‌كان چاخی پیشه‌سازی كاریگه‌ریی راسته‌وخۆی هه‌یه‌ له‌سه‌ر به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رمای زه‌وی، كه‌ كاره‌ساتی ژینگه‌یی مه‌زن له‌ ئێستا و داهاتوودا دروست ده‌كا و ژیانی نه‌وه‌كانی داهاتوو له‌سه‌ر زه‌وی ده‌خاته‌ ژێر هه‌ڕه‌شه‌ی گه‌وره‌وه‌. پرسیاره‌كه‌ لێره‌ ئه‌وه‌یه‌، ئایا ده‌كرێ له‌پێناو چاره‌سه‌ركردنی ئه‌م كێشه‌یه‌ بۆ ده‌نگدانی خه‌ڵك بگه‌ڕێینه‌وه‌؟ زۆر كه‌س هه‌یه‌ تا ئێستا باوه‌ڕی وایه‌ كه‌ تێكچوونی ژینگه‌ درۆیه‌كی هه‌ڵبه‌ستراوه‌، كه‌ ره‌نگه‌ زۆرینه‌ی ده‌نگده‌ران له‌ دژی گۆڕینی سه‌رچاوه‌ی وزه‌ی نه‌ریتی ده‌نگ بده‌ن، یان كاتێك كۆمه‌ڵگه‌ له‌ژێر كاریگه‌ریی بیركردنه‌وه‌ رادیكال و سه‌له‌فییه‌كان بێ، پشتبه‌ستن به‌ ده‌نگیان له‌سه‌ر پرسی سنووری ئازادییه‌ تاكییه‌كان شتێكی بێ مانایه‌.


ئه‌مه‌ هه‌رگیز به‌ مانای ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ سیسته‌م نابێ دیموكراسی بێت، به‌ڵكو پێویسته‌ دیموكراسی وه‌ك هه‌ڵوێستێكی رۆحی و فه‌لسه‌فی لێی بڕوانرێت، كه‌ سه‌رچاوه‌ی له‌ بنه‌ماكانی مافی مرۆڤ و رۆشنگه‌ری و رێزگرتن له‌ مافی جیاوازبوون و داننان به‌ فره‌ڕه‌هه‌ندیی مرۆڤ بێ، هه‌روه‌ها له‌ واقیعی به‌رهه‌ستی رۆژانه‌دا ژیانی مرۆڤ له‌ رووی پێداویستییه‌ رۆژانه‌ییه‌كان دابین بكرێ، سیسته‌می سیاسی له‌ قۆناغی دروشمی گه‌وره‌ی بۆش ده‌ربچێ و بژێوی ژیان بۆ هه‌موو هاووڵاتییه‌كان له‌ چوارچێوه‌یه‌كی كه‌رامه‌تی دانپێدانراوی مرۆڤ فه‌راهه‌م بكرێ، دوای ئه‌وه‌ سوپا و دادگا ئازاد بن، ئینجا ده‌توانین باس له‌وه‌ بكه‌ین كه‌ ده‌كرێ جه‌ماوه‌ر و خه‌ڵك هه‌میشه‌ نه‌بن به‌ سه‌رچاوه‌ی بڕیاره‌كان، چونكه‌ وه‌ك گابرێل تارد ده‌ڵێ، جه‌ماوه‌ر سۆزداره‌ و بیر ناكاته‌وه‌ و وێنه‌ و ئاماژه‌ جیاوازه‌كان كۆنتڕۆڵی ده‌كه‌ن، بێ ئه‌وه‌ی خۆی هه‌ست به‌و كاریگه‌رییانه‌ بكات. پێویسته‌ بڕیاره‌ سیاسی و ئابوورییه‌كان به‌ پشتبه‌ستن به‌ توێژینه‌وه‌ زانستییه‌كان ده‌ربكرێ، چونكه‌ له‌ سه‌رده‌می ئێستادا جه‌ماوه‌ر زۆر به‌ ئاسانی له‌ لایه‌ن میدیاكان كۆنتڕۆڵ ده‌كرێ و هه‌ندێك جار له‌ ڕێگای زانیاریی ناته‌ندروستی بێ فلته‌ر بڕیاره‌كانی خۆى دروست ده‌كات‌ و له‌ كاتی ده‌نگدان له‌سه‌ر هه‌ر بڕیارێك ره‌نگدانه‌وه‌ و لێكه‌وته‌ی مه‌ترسیداری ده‌بێ.