رۆمانى شاگردی بیناسازه‌كه‌

ئه‌لیف ورده‌كارییه‌كانی ئه‌و كاره‌كته‌رانه‌مان بۆ ده‌رده‌خات كه‌ له‌ لایه‌ك قوربانین و له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ چینێكی شاراوه‌ن

خوێندنه‌وه‌ی: سه‌ڵاح حه‌سه‌ن پاڵه‌وان

 

شاره‌زابوون به‌ جیهانی ژنه‌ رۆماننووسی تورك ئه‌لیف شه‌فه‌ق، واده‌كات مرۆڤ كه‌م تا زۆر تامه‌زرۆ بێت بۆ ئه‌و شته‌ چاوه‌ڕوان نه‌كراوانه‌ی كه‌ مرۆڤ بیری لێ ناكاته‌وه‌ و له‌ پڕ رووبه‌ڕووی ده‌بنه‌وه‌، رۆمان و به‌سه‌رهاته‌كانی رۆماننووس ئه‌لیف شه‌فه‌ق، كاره‌كانی (ئه‌مبرتۆ ئیكۆ و ئیلیزابێت ئه‌لیندا و دان براون)مان وه‌بیر دێننه‌وه‌، ئه‌و نووسه‌رانه‌ی سه‌رسامیی لای خوێنه‌ر دروست ده‌كه‌ن. ئه‌لیف له‌و سنووره‌دا ناوه‌ستێ و رووداو و به‌سه‌رهاته‌كانی ته‌نیا گێڕانه‌وه‌یه‌كی وشك و شه‌ڕئامێز بن و باس له‌ چه‌له‌نگی و جه‌ربه‌زه‌یی بكات، سنووره‌كانی گێڕانه‌وه‌ی مه‌ودایه‌كی زۆر ده‌بڕن و ده‌ڕۆن تا جیهانێك له‌ ناكۆكیمان بۆ بكێشن، ئه‌و ناكۆكییانه‌ی به‌رهه‌می كۆمه‌ڵگایه‌كه‌، كه‌ خودی نووسه‌ر خۆی به‌شێكی دانه‌پچڕاوه‌ لێی. له‌ توركیای هه‌مه‌نه‌ته‌وه‌ و نه‌ته‌وه‌په‌رستاندا، ئه‌لیف توانیویه‌تی ورده‌كارییه‌كانی ئه‌و كاره‌كته‌رانه‌مان بۆ ده‌ربخات كه‌ له‌ لایه‌ك قوربانین و له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ چینێكی شاراوه‌ن و به‌هۆی نه‌رێنیی نه‌ته‌وه‌په‌ستانه‌وه‌ شاردراونه‌ته‌وه‌. پێشتر له‌ رێگای رۆمانی (زۆڵه‌كه‌ی ئه‌سته‌مبوڵ) و (شه‌ره‌ف)، به‌ كه‌سایه‌تییه‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌كانی نێو دنیای ژنانه‌ی ئه‌لیف شاره‌زا بووین، ئاشنا بووین به‌ ناكۆكییه‌ سیاسییه‌كانی جه‌نگ و ئاشتی، چه‌وسانه‌وه‌ و جینۆسایدی ئه‌رمه‌نییه‌كان، شه‌ڕی نێوان عیلمانی و ئایینپه‌روه‌ران، مۆدێرن و كۆنخوازه‌كان. له‌ رێگای رۆمانی (چل رێسای خۆشه‌ویستی) تێگه‌یشتین تا چه‌ند ئه‌لیف ده‌ستڕه‌نگینانه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ هه‌سته‌ ناسكه‌كانی مرۆڤ كردووه‌. رۆمانی (شاگردی بیناسازه‌كه‌) یان به‌ توركییه‌كه‌ی (من و وه‌ستاكه‌م)، تایبه‌تمه‌ندی خۆی هه‌یه‌، ئه‌م رۆمانه‌ له‌ هه‌ندێ زمانی تردا به‌ ناونیشانی جیاجیا وه‌رگێڕدراوه‌، بۆ نموونه‌ (شاری كه‌نار به‌هه‌شت). به‌گشتی ئه‌م رۆمانه‌ باس له‌ مێردمنداڵێ ده‌كات كه‌ ته‌مه‌نی 12 ساڵه‌ به‌ ناوی جیهان، ئه‌م جیهانه‌ تا بڵێی سه‌رچڵ و حه‌ز به‌ زانین بووه‌، له‌ گوندێكی هیندستانه‌وه‌ هه‌ڵده‌ستێ و دیاریی شای هیند، كه‌ فیلێكی سپییه‌، بۆ سوڵتانی عوسمانی ده‌هێنێت. فیله‌كه‌ كه‌ ناوی چۆته‌، ته‌مه‌نێكی كه‌می هه‌یه‌ و هێشتا شاره‌زای زۆر له‌ هونه‌ره‌كانی دۆزینه‌وه‌ی دز و جه‌رده‌ و تاوانكار نییه‌، توانای نییه‌ هه‌ندێ له‌و ره‌نگینكارانه‌ ئه‌نجام بدات، هه‌روه‌ك چۆن فیله‌ هاوته‌مه‌نه‌كانی له‌ هیندستان ئه‌نجامی ده‌ده‌ن، به‌ڵام جیهانی فیله‌وان له‌ ماوه‌ی مانه‌وه‌ی له‌ كۆشكی سوڵتان هه‌ڵده‌ستێ به‌ مه‌شق و راهێنانی چۆته‌. جیهان به‌ كه‌سایه‌تیی سه‌ره‌كی نێو رۆمانه‌كه‌ داده‌نرێ، هه‌روه‌ك چۆن سینانی بیناساز و كچی سوڵتان میهریماه، كه‌سایه‌تی سه‌ره‌كیی نێو رۆمانه‌كه‌ن. ئه‌م فیله‌ دیارییه‌كی تایبه‌ته‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی فیل به‌ سوڵتانی گیانله‌به‌ران داده‌نرێت، جیهان بیرده‌كاته‌وه‌ چۆن بتوانێ له‌ رێگای ئه‌م فیله‌وه‌ شوێن و پێگه‌یه‌ك بۆ خۆی داگیر بكات و له‌ رێگای ئه‌مه‌وه‌ خه‌ونه‌كانی بهێنه‌ دی. زۆربه‌ی كاتی مانه‌وه‌ی جیهان له‌ كۆشكی سوڵتان، ته‌نیا ته‌رخان نابێت بۆ راهێنان و مه‌شقی فیلۆچكه‌كه‌، له‌پاڵ ئه‌وه‌شدا له‌گه‌ڵ وه‌ستاكه‌ی سینان خه‌ریكی گه‌شه‌دانه‌ به‌ توانای خۆی له‌ هونه‌ری بیناسازیدا. جیهان هه‌ر له‌ یه‌كه‌مین روانینه‌وه‌ ئه‌شقی كچی سوڵتان به‌ند ده‌خاته‌ كۆتی، ئه‌و ئه‌شقه‌ تا كۆتایی وه‌ك نهێنییه‌ك ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌م فیله‌ له‌گه‌ڵ خاوه‌نه‌كه‌ی جیهان به‌شداری له‌ كاری بیناسازی ده‌كات و هه‌ڵده‌ستێ به‌ ئه‌نجامدانی كاره‌ قورسه‌كان، بۆ یه‌كه‌مین جار له‌گه‌ڵ سینانی بیناسازدا به‌شداری ده‌كات له‌ دروستكردنی پردێ به‌سه‌ر ده‌ربه‌ندی پرۆتدا. هه‌روه‌ها زۆر كاری تر كه‌ ده‌بوایه‌ به‌رده‌وام ئه‌نجامی بدایه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش بۆ خۆی یارمه‌تیده‌ر بوو بۆ ئه‌وه‌ی جیهان بتوانێ له‌ رێگای ئه‌مه‌وه‌ زیاتر جێگه‌ی خۆی بكاته‌وه‌. له‌م رۆمانه‌دا دیسان شایه‌دی بینینی ئه‌و زوڵمانه‌ ده‌بین كه‌ به‌رامبه‌ر به‌ مه‌سیحی و جووله‌كه‌ و سۆفیزم و قه‌زمه‌ژنه‌كان ده‌كرێت، كه‌ ئه‌مه‌ش زیاتر فیلی سپی تووڕه‌ ده‌كات. قۆناغی دووه‌می ژیانی جیهان له‌وێوه‌ ده‌ست پێ ده‌كات، كه‌ ئیتر سه‌رقاڵی خۆپێگه‌یاندن ده‌بێت، روو ده‌كاته‌ رۆما تا له‌وێ هونه‌ره‌ گرنگ و كتێبه‌ به‌نرخه‌كان لای جووله‌كه‌یه‌ك بخوێنێته‌وه‌، له‌ سینت پیته‌ر زانست و فێربوونی تیژتر ده‌بێت. له‌م رۆمانه‌دا ئه‌و فیله‌ كه‌ سه‌ره‌كیترین كاره‌كته‌ری نێو ئه‌م رۆمانه‌یه‌، رۆڵه‌كه‌ی هیچی كه‌متر نییه‌ له‌ رۆڵی زۆر له‌و كه‌سانه‌ی رێڕه‌وی رۆمانه‌كه‌ دیاری ده‌كه‌ن. رووداوه‌كان پڕن له‌ كه‌سایه‌تییه‌ سه‌یره‌كانی نێو كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی، پڕن له‌ به‌سه‌رهاتی هه‌مه‌چه‌شن، گێڕانه‌وه‌ی مێژووێكه‌ له‌ جوانی و دزێوی، شه‌ڕ و ئاشتی، خۆشه‌ویستی و رق. له‌م رۆمانه‌دا كه‌سایه‌تییه‌كانیش دابه‌ش بوون به‌سه‌ر كاره‌كته‌ره‌ چاك و خراپه‌كان، پیاوچاك و دوژمنكار، چه‌وساوه‌ و چه‌وسێنه‌ر، شه‌ریف و ناشه‌ریف. سینانی مامۆستا و بیناساز سیمبولی جوانی و رێك و پێكییه‌، جیهان سیمبولی پاكیزه‌یی و راستگۆیی و ورده‌كارییه‌، سینان تا ته‌مه‌نی 99 ساڵی به‌رهه‌مگه‌لێكی بیناسازیی گه‌وره‌ی دروست كردووه‌، زیاتر له‌ 90 مزگه‌وت و 50 قوتابخانه‌ و 20 په‌رستگه‌ و شه‌ش راڕه‌وی ئاو و 10 پرد و 36 كۆشك و 48 حه‌مام و گه‌رماوی دروست كردووه‌. سه‌یر نییه‌ كاتێ له‌م رۆمانه‌دا ئه‌سپێكی ره‌ش رووبه‌ڕووی فیلێكی سپی ده‌بێته‌وه‌! نووسه‌ر راسته‌وخۆ ویستوویه‌تی جوانییه‌كانی مرۆڤ و سروشت و زینده‌وه‌ره‌كانیش له‌ ئاسته‌ جیاجیاكانه‌وه‌ ببینێت. زۆربه‌ی زۆری به‌سه‌رهاته‌كانی ئه‌م رۆمانه‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی شازده‌یه‌م، بۆ نێوان 1546 تا 1632، سه‌ده‌یه‌ك پڕ له‌ داگیركاریی ده‌وڵه‌تی عوسمانی و شه‌ڕ و پێكدادان، ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی كه‌ ترۆپكی گه‌شه‌كردنی ده‌سه‌ڵات و هونه‌ری ئیسلامی بووه‌، سینان كه‌ كاره‌كته‌رێكی گرنگی نێو ئه‌م رۆمانه‌یه‌، ساڵانێكه‌ هونه‌ری خۆی خستووه‌ته‌ گه‌ڕ بۆ بونیاتنانی مزگه‌وت و پرد و ساختمانه‌ جوانه‌كانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی. ئه‌و سه‌ده‌یه‌ به‌ سه‌ده‌ی ئاڵتوونی داده‌نرێت.


ئه‌م رۆمانه‌ ته‌نیا كه‌سه‌ خه‌یاڵییه‌كان له‌ دروستكردنی كاره‌كته‌ره‌كانیدا به‌كارناهێنێت، بگره‌ سوودی له‌ هه‌ندێ رووداو و كه‌سایه‌تی زیندووی مێژووییش وه‌رگرتووه‌، بڕێكی زۆر له‌و به‌سه‌رهاتانه‌ له‌نێو دووتوێی مێژووی ئه‌و وڵاته‌دا نووسراونه‌ته‌وه‌. ئه‌لیف شه‌فه‌ق له‌ زۆربه‌ی رۆمانه‌كانیدا بۆ سه‌ر رووداوه‌ مێژووییه‌كان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.


خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م رۆمانه‌ بێزاركه‌ر نییه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌ به‌سه‌رهاتێكه‌وه‌ ده‌چێته‌ به‌سه‌رهاتێكی تر، زۆربه‌ی رووداوه‌كان دووباره‌بوونه‌وه‌ نین، زیاتر بریتین له‌ تۆماركردنی ساته‌ گرنگه‌كان. ئه‌وانه‌ی كه‌ ئه‌م رۆمانه‌ ده‌خوێننه‌وه‌، كه‌م تا زۆر شاره‌زاییه‌كی گه‌وره‌یان لا دروست ده‌بێت له‌سه‌ر شێوه‌ی ژیانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی توركیا.


ئه‌لیف شه‌فه‌ق ئه‌م شێوازی نووسینه‌ی له‌ رۆمانی (چل یاسای خۆشه‌ویستی) به‌كارهێناوه‌، ئه‌و رۆمانه‌ی به‌ كوردییه‌كی جوان له‌ لایه‌ن به‌ڕێز (جه‌لیلی كاكه‌ وه‌یس) كراوه‌ به‌ كوردی، هه‌روه‌ها له‌ رۆمانی (زۆڵه‌كه‌ی ئه‌سته‌مبوڵ) كه‌ نووسه‌ری ئه‌م وتاره‌ كردوویه‌تی به‌ كوردی و ئاماده‌یه‌ بۆ چاپ، جارێكی تر زنجیره‌ رووداوه‌كانی مێژووی چه‌وسانه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ و ئایینه‌كانی تر له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانی توركه‌وه‌ ده‌بینین.


ئه‌لیف شه‌فه‌ق له‌دایكبووی 1971ه‌ و خاوه‌نی رۆمانه‌كانی (شیری ره‌ش)، (شه‌ره‌ف)، (په‌نهان)ه‌ و له‌م رۆمانه‌شدا زیاتر چووه‌ته‌ پێشه‌وه‌ و توانایه‌كی بێ وێنه‌ی پێشكه‌ش كردووه‌ له‌ باسكردنی شته‌ دژ به‌یه‌كه‌كان. له‌م رۆمانه‌شدا هه‌وڵی داوه‌ كه‌م تا زۆر پێگه‌یه‌ك بۆ ئه‌وه‌ بهێڵێته‌وه‌ كه‌ بیسه‌لمێنێت ئه‌و خودی خۆی به‌رهه‌می نه‌وه‌یه‌كه‌ له‌ رۆماننووسانی نوێی توركیا، ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی به‌ چاوێلكه‌ و نه‌زه‌رێكی تره‌وه‌ ده‌ڕوانێته‌ رووداوه‌ هه‌ستیاره‌كانی ئه‌و ناوچه‌یه‌.


سه‌رچاوه‌.


De stad aan de rand van de hemel
Elif shafak
Vertaald door
HYPERLINK "https://www.bol.com/nl/c/algemeen/frouke-arns/6127103/index.html" \o "Frouke Arns" Frouke Arns   HYPERLINK "https://www.bol.com/nl/c/algemeen/manon-smits/3165583/index.html" \o "Manon Smits" Manon Smits
2015