هیچ خەلیفە و ئەمیر و سوڵتانێک بە خۆشی و ئاشتی دەسەڵاتی بەجێ نەهێشتووە

ئایین و توندوتوتیژی - 28

چوارده‌ سه‌ده‌یه‌ فیقهی ئیسلامی كار به‌ حوكمی ئه‌و حه‌دیسه‌ی كوشتنی ئاینگۆڕ (مرتد) ده‌كا كه‌ حوكمی چه‌ند​ین ئایه‌تی هه‌ڵوه‌شاندووه‌ته‌وه‌. ئه‌وانه‌یش پێیان وایه‌ ئه‌م حوكمه‌ ته‌واوه‌، ده‌ڵێن ئه‌و ئایه‌تانه‌ی باسی ئازادیی ده‌كه‌ن نه‌سخ كراونه‌ته‌وه‌ و ئیتر توندوتیژییه‌كه‌ ئه‌سڵه‌. ته‌نانه‌ت هه‌ندێكیان سه‌رباری نه‌بوونی نموونه‌ له‌سه‌ر كوشتنی (ئاینگۆڕ)، سڵ ناكه‌نه‌وه‌ له‌وه‌ی بڵێن "نه‌خێر پێغه‌مبه‌ر حه‌دی ریدده‌ی جێبه‌جێ كردووه‌ به‌ڵام مێژوو تۆماری نه‌كردووه‌!"(1).


به‌هۆی ئه‌و ریشه‌داكوتاوی و كۆده‌نگییه‌ی ماوه‌ی سه‌دان ساڵ له‌سه‌ر ئه‌و حوكمه‌ هه‌بووه‌، هیچ زانایه‌ك زاتی نه‌كردووه‌ پێداچوونه‌وه‌یه‌كی تێدا بكا، تا له‌ سه‌رده‌می نوێدا هه‌ندێ زانا و بیرمه‌ند به‌ ترسه‌وه‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دان ئه‌و بۆچوونه‌ جێبكه‌نه‌وه‌ كه‌ كوشتنی ئاینگۆڕ له‌به‌ر كوفره‌كه‌ی نیه‌ به‌ڵكو له‌به‌ر دژایه‌تیكردنیه‌تی بۆ ئیسلام، یانی وه‌ك د. مسته‌فا زه‌ڵمی له‌ كتێبی (لا قتل للمرتد فی القران) و (حقوق الانسان و وچماناته فی الاسلام)دا ده‌ڵێ، ئه‌و ئاینگۆڕه‌ی ده‌كوژرێ (مورته‌دی موفسیده‌). به‌ڵام د. زه‌ڵمیش له‌و ترسه‌ مێژووییه‌ رزگاری نه‌بووه‌، چونكه‌ ئه‌و (افساد)ه‌ی باسی ده‌كا هێنده‌ لاستیكی ده‌كات كه‌ به‌ئاسانی ده‌كرێ هه‌ر كه‌سێكی پێ تۆمه‌تبار بكرێ كه‌ شتێك بڵێ یان بنووسێ به‌دڵی ناوه‌ند یان ده‌سه‌ڵاتی ئایینی نه‌بێ، چونكه‌ ده‌ڵێ ئه‌گه‌ر كه‌سه‌كه‌ به‌ زمان یان قه‌ڵه‌م دژایه‌تیی ئیسلامی كرد ئه‌وه‌ موفسیده‌. له‌م باره‌یشدا ده‌كرێ وتارێكی ره‌خنه‌یی له‌ بابه‌تێكی ئایینی، یان ته‌نانه‌ت لێكدانه‌وه‌یه‌كی تازه‌ و نامه‌ئلوف بۆ ده‌قێك، به‌ دژایه‌تی لێكبدرێته‌وه‌ (وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌رانبه‌ر هه‌ندێ بیرمه‌ندی ئیسلامی وه‌ك حه‌سه‌ن تورابی و مسته‌فا مه‌حمود و عه‌بدولسه‌بوڕ شاهین كراوه‌). هه‌ندێكی تر له‌و ره‌وته‌ میانڕه‌وه‌ پێیان وایه‌ ئاساییه‌ كه‌سێك ئایینی بگۆڕێ، به‌ڵام بۆی نییه‌ بیروباوه‌ڕی خۆی ده‌رببڕێ و بانگه‌شه‌ی بۆ بكا.


هه‌روه‌ها د. زه‌ڵمی له‌ یه‌كێكی تر له‌ كتێبه‌كانیدا كاتێ باسی پێنج ئامانجه‌كه‌ی شه‌ریعه‌ت ده‌كا (پاراستنی ئایین و ژیان و نامووس و ئه‌قڵ و ماڵ)، پاش ئاماژه‌دانی به‌وه‌ی پاراستنی ئایین سه‌رده‌سته‌ی ئه‌و ئامانجانه‌یه‌ ده‌ڵێ: "چونكه‌ ئه‌وه‌ی ئایینی نه‌بێ شایسته‌ی ژیان نییه‌"(2). له‌ جێیه‌كی تریشدا درێژه‌ به‌ هه‌مان سیستمی بیركردنه‌وه‌ ده‌دات و ده‌ڵێ: "له‌به‌رئه‌وه‌ ژیان به‌بێ ئایین هیچ نییه‌، ئه‌وه‌ی ئایینی نه‌بێ پابه‌ندی نییه‌، ئه‌وه‌یش پابه‌ندی نه‌بێ شایسته‌ی ئه‌وه‌ نییه‌ ئه‌ندامێكی كۆمه‌ڵگه‌ بێ)(3).


ئه‌مه‌ قسه‌یه‌كی زۆر مه‌ترسیداره‌، كه‌ پێم سه‌یره‌ به‌سه‌ر زانایه‌كی ریفۆرمخوازی وه‌ك د. زه‌ڵمیدا تێپه‌ڕیوه‌.


كێشه‌ ئه‌وه‌یه‌ فیقه و له‌ناویشیدا فیقهی سیاسه‌تی شه‌رعی و جیهاد و ئه‌و شتانه‌، زیاتر پشت به‌ حه‌دیس ده‌به‌ستن، كه‌ زیاتر له‌ سه‌ده‌یه‌كی پڕ له‌ شه‌ڕ و ئاشوب له‌ مردنی پێغه‌مبه‌ر (د.خ) ده‌ست به‌ نووسینه‌وه‌ی كراوه‌ و چه‌ند سه‌ده‌یه‌كی خایاندووه‌ و به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌و واقیعه‌ سیاسییه‌ پڕ توندوتیژی و ململانێیه‌ له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات ره‌نگدانه‌وه‌ی له‌سه‌ری هه‌بووه‌. زیاد له‌وه‌، ئه‌و رووداوانه‌ خۆیشیان به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان له‌ فیقهدا ره‌نگیان داوه‌ته‌وه‌ و كراونه‌ته‌ ئه‌حكام.


نه‌وه‌ی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ میراتگری ئه‌و كه‌له‌پووره‌یه‌، بۆیه‌ شتێكی چاوه‌ڕوانكراوه‌ گرووپی توندڕه‌و له‌سه‌ر خه‌رمانه‌كه‌ی گه‌شه‌ بكه‌ن و به‌ توێشووی پڕ ده‌ق و فتوا و نموونه‌ی مێژووییه‌وه‌ كار بكه‌ن و خه‌ڵك جۆش بده‌ن.


ره‌نگه‌ به‌ته‌نیا كولتووری فتوحات نه‌بێ كه‌ ئه‌و رۆحیه‌ته‌ جه‌نگاوه‌رانه‌یه‌ی به‌ تاكی موسڵمانی پابه‌ند، یان وردتر بڵێین هه‌ڵگری ئایدیۆلۆژیای ئیسلامی به‌خشیوه‌ كه‌ بوون و مه‌زنی و هێز له‌ چه‌ك و شه‌ڕ و جیهادی چه‌كداریدا ببینێ و وا هه‌ست بكا له‌ شه‌ڕێكی ئه‌به‌دیدایه‌ له‌گه‌ڵ جیهانی ناموسڵمان به‌بێ جیاوازی له‌نێوان پێكهاته‌یه‌ك و یه‌كێكی تر و قۆناغێك و قۆناغێكی تردا (كه‌ كه‌له‌پووره‌ مێژووییه‌كه‌ ناوی دارولحه‌رب-ی لێ ناوه‌) و پێی وایه‌ كوفر هه‌مووی یه‌ك شته‌ (الكفر مله‌ واحده‌) و له‌وه‌دا كۆكن كه‌ دژی ئایینه‌كه‌ی ئه‌ون، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا ئێستا سه‌رده‌م گۆڕاوه‌ و ئه‌و جیهانه‌ی ئه‌و به‌ خانه‌ی جه‌نگ (دار الحرب)ی داده‌نێ، جیاواز له‌و سه‌رده‌مه‌ی ئه‌و چه‌مكه‌ی تێدا گه‌ڵاڵه‌ كراوه‌، ئازادیی ته‌واوی به‌ ئایینی ئیسلام داوه‌ نه‌ك ببێ و بانگه‌واز بۆ خۆی بكا، بگره‌ كه‌نیسه‌ بكڕێت و بیكاته‌ مزگه‌وت، له‌كاتێكدا ئه‌و ئازادییه‌ی له‌ زۆر وڵاتانی ئیسلامی بۆ ده‌سته‌به‌ر نه‌بووه‌. ئه‌و ململانێ خوێناوی و بێڕه‌حمانه‌یه‌یش كه‌ له‌نێوان گرووپ و بنه‌ماڵه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی مێژووی ئیسلامیدا له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات له‌ئارادا بووه‌، كه‌ سڵیان له‌ هیچ شێوازێكی توندوتیژی و سووكایه‌تی پێكردن و تۆقاندنی یه‌كتر نه‌كردووه‌ته‌وه‌، رۆڵی به‌رچاوی هه‌بووه‌ له‌ چه‌سپاندنی ئه‌و زهنیه‌ته‌ توندوتیژه‌ لای تاك و كۆمه‌ڵگه‌ی موسڵمان.


هه‌ڵه‌ن ئه‌وانه‌ی پێیان وایه‌ هه‌ر خه‌واریج هێمای توندوتیژی بوون، چونكه‌ دوژمنانی خه‌واریجه‌كانیش وه‌ك ئه‌وان توندوتیژ بوون، به‌ خه‌لیفه‌كانیشه‌وه‌، باشترین به‌ڵگه‌ ئه‌وه‌یه‌ هیچ بنه‌ماڵه‌یه‌كی حوكمڕان و هیچ خه‌لیفه‌ و ئه‌میر و سوڵتانێك به‌خۆشی و ئاشتی ده‌سه‌ڵاتی به‌جێ نه‌هێشتووه‌ (مه‌گه‌ر مردبێ)، به‌ڵكو گۆڕانكارییه‌كان له‌ڕێی شۆڕش و پیلانه‌وه‌ بوون و به‌سه‌ر لافاوی خوێن و فرمێسكدا بووه‌. كتێبه‌ مێژووییه‌كان پڕن له‌و چیرۆكانه‌.


ئه‌و كه‌له‌پووره‌ زانستییه‌ فیقهییه‌ی له‌و سه‌رده‌مانه‌ و له‌ سایه‌ی ئه‌و ململانێیانه‌دا نووسراوه‌، به‌دڵنیاییه‌وه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و دۆخه‌ بووه‌، كه‌ تێیدا گیانی مرۆڤ له‌به‌رده‌م ته‌ماعی ده‌سه‌ڵات و به‌رژه‌وه‌ندیی سیاسیدا هیچ نرخێكی نییه‌ به‌تایبه‌ت كه‌ ئه‌و شێوازه‌ له‌ ململانێی سیاسیی توندوتیژ له‌و سه‌رده‌مه‌دا باو بووه‌ و ئه‌وه‌ی ئێستا پێی ده‌وترێ (ململانێی مه‌ده‌نی) نه‌بووه‌.


گواستنه‌وه‌ی موفره‌ده‌كانی ئه‌و كه‌له‌پووره‌ زانستییه‌ بۆ سه‌رده‌می نوێ به‌ لۆكی و به‌بێ پێداچوونه‌وه‌ و ره‌خنه‌ و ریفۆرم، داعشی لێ به‌رهه‌م دێ، كه‌ وه‌ك روونه‌ سه‌رچاوه‌ی كردار و ره‌فتاره‌كانی فتوا و ئیجتیهاداته‌كانی نێو ئه‌و كه‌له‌پووره‌ی جه‌نگ و شه‌ڕه‌. تا ئه‌وكاته‌یش شۆڕشێكی فیكری به‌ڕووی ئه‌و كه‌له‌پووره‌دا نه‌كرێ و ره‌خنه‌ییانه‌ نه‌خوێنرێته‌وه‌ و له‌ شوێنی مێژوویی خۆیاندا قه‌تیس نه‌كرێن و خوێندنه‌وه‌ و گه‌ڵاڵه‌یه‌كی نوێ به‌ رۆحی سه‌رده‌م بۆ ده‌قه‌ ته‌ئسیسییه‌كان نه‌كرێ، مه‌ترسیی سه‌رهه‌ڵدان و گه‌شه‌ی ئه‌و جۆره‌ گرووپانه‌ له‌ئارادا ده‌بێ.

 

په‌راوێزه‌كان:
(1) شێخ محه‌مه‌د ئه‌لفه‌زازی كه‌ سه‌له‌فیه‌كی مه‌غریبییه‌ و له‌ نه‌وه‌ده‌كاندا به‌زۆری له‌ به‌رنامه‌ی (الاتجاه المعاكس)ی كه‌ناڵی ئه‌لجه‌زیره‌ی قه‌ته‌ریدا به‌شدار ده‌بوو، له‌ یه‌كێك له‌ ئه‌ڵقه‌كانی به‌رنامه‌كه‌دا كه‌ تایبه‌ت بوو به‌ جاڕنامه‌ی جیهانیی مافه‌كانی مرۆڤ، راشكاوانه‌ وتی: "لعمری لقد فعله, ولكن لم یسجله التاریخ!".
(2) كتێبی: موانع المسۆولیه‌ الجنائیه‌ فی الشریعه‌ الإسلامیه‌ والتشریعات الجزائیه‌ العربیه‌، كه‌ نووسه‌ر به‌ده‌ق ده‌ڵێ "وتحتل حمایه‌ الدین الصدار لأن من لا دین له لا یستحق الحیاه‌ " لا221.
(3) نووسه‌ر ده‌ڵێ: " ان الحیاه‌ بدون الدین لا تساوی شیئاً، فمن لا دین له لا التزام له، ومن لا التزام له لا یستحق ان یكون عچواً فی المجتمع.". هه‌مان سه‌رچاوه‌ لا269.