چاكسازیی ئایینی له‌ ئه‌ڵمانیا

 


دیدار ئه‌بوزێد

هه‌فته‌ی رابردوو یادی 499هه‌مین ساڵوه‌گه‌ڕی چاكسازیی ئایینی مه‌سیحی و دروستبوونی مه‌زهه‌بی پرۆتستانتی له‌ ئه‌ڵمانیا كرایه‌وه‌، وه‌ك هه‌میشه‌ له‌ زۆرینه‌ی كه‌نیسه‌ پرۆتستانییه‌كان به‌ شانازییه‌وه‌ باس له‌ رووداوه‌كه‌ كرا وه‌ك دیارده‌یه‌كی جیهانی كه‌ به‌ خاڵی وه‌رچه‌رخان و دروستبوونی دونیای مۆدێرن داده‌نرێ. دروستبوونی ئه‌م مه‌زهه‌به‌ له‌ناو مه‌سیحییه‌تدا بووه‌ هۆكاری هه‌ڵگیرسانی ده‌یان شه‌ڕ و جه‌نگی خوێناوی له‌نێوان هه‌ردوو مه‌زهه‌بی كاسۆلیكیی ده‌سه‌ڵاتدار و مه‌زهه‌بی پرۆتستانتی شۆڕشگێر و تازه‌ له‌وسات و سه‌ده‌كانی دواتر كه‌ به‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست به‌ناوبانگه‌. 
له‌ 31ی ئۆكتۆبه‌ری ساڵی 1517ز مارتن لوته‌ر كه‌ قه‌شه‌ و پرۆفیسۆری تیۆلۆگی بوو له‌ شاری لوتنبێرگی ئه‌ڵمانیا، 95 تێزی ئایینی له‌سه‌ر دیواری كه‌نیسه‌ هه‌ڵواسی و چه‌ند كۆپییه‌كیشی بۆ قه‌شه‌ و پیاوانی ئایینی و كه‌نیسه‌كانی شاره‌كانی دیكه‌ نارد و تیایدا ره‌خنه‌ی توندی له‌ به‌ڵگه‌نامه‌ی پاكبوونه‌وه‌ (Ablasshandel) و ره‌فتاره‌كانی پیاوانی ئایینی مه‌سیحی گرت، ئه‌م به‌ڵگه‌نامه‌یه‌ له‌لایه‌ن پیاوانی ئایینیی ئه‌وكات به‌ پاره‌ به‌ خه‌ڵك ده‌فرۆشرا كه‌ به‌پێی قسه‌ی ئه‌وان خودا ته‌نیا ئه‌وكاته‌ له‌ گوناهه‌كانی خه‌ڵك خۆش ده‌بێ و ده‌یانباته‌ به‌هه‌شت ئه‌گه‌ر بێتوو ئه‌م به‌ڵگه‌نامه‌ یان نامه‌یه‌ت پێ بێ، هه‌ر به‌و پاره‌یه‌ش قه‌شه‌كان باڵاخانه‌كانی كه‌نیسه‌یان دروست ده‌كرد و ده‌یانڕازانده‌وه‌ و به‌كاریان ده‌هێنا بۆ زیاتر به‌ربڵاوكردنی ده‌سه‌ڵاتیان و له‌ زۆر حاڵه‌تیشدا بۆ شتی تایبه‌ت وه‌گه‌ڕده‌خرا، ئه‌مه‌ش لای مارتن لوته‌ر لووتكه‌ی بێمانایی بوو. هه‌ر دوای بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌م تێزانه‌ لوته‌ر دووچاری كێشه‌ی زۆر بۆوه‌ و له‌ كاره‌كه‌ی دوور خرایه‌وه‌ و سڕ كرا، بانگهێشتی رۆما كرا بۆ لێپیچینه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بیروبۆچونانه‌ و سه‌ركۆنه‌ كرا، به‌ڵام مانه‌وه‌ و سوربوونی ئه‌و له‌سه‌ر تێزه‌كانی له‌لایه‌ك، توڕه‌یی و ناڕه‌زایی خه‌ڵك و بێزاریان له‌ ژیان و بارودۆخی ئه‌وكاتیان له‌لایه‌كی تره‌وه‌، وایان كرد ئه‌م بیرۆكانه‌ زوو گه‌شه‌ بكه‌ن و ببێته‌ هۆكاری وه‌ستانه‌وه‌ی خه‌ڵك به‌رووی قه‌شه‌كان له‌و سه‌رده‌مه‌دا.
سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست بریتیی بوون له‌ چه‌ند سه‌ده‌یه‌ك كه‌ تیایدا ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و ئایینی مه‌سیحی له‌ هاوپه‌یمانێتییه‌كی به‌هێزدابوون و به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌وڵه‌تیان به‌ڕێوه‌ ده‌برد و له‌لایه‌ن پیاوانی كه‌نیسه‌وه‌‌ پیرۆزیی ئایینی به‌ كاروباره‌كانی ده‌وڵه‌ت ده‌به‌خشرا. كولتوور و ئایین و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و جوگرافی و سه‌ربازی به‌ ته‌واوی له‌ژێرده‌ستی ئه‌م دوو توێژه‌دا‌ بوو، قه‌شه‌كان به‌ ناوی نوێنه‌رایه‌تیی ده‌سه‌ڵاتی پیرۆزه‌وه‌ كۆنترۆڵی ژیانی رۆحی و سه‌رچاوه‌كانی داهاتیان كردبوو و هه‌موو جۆره‌ باجێكیان له‌ خه‌ڵك وه‌رده‌گرت. سیسته‌می به‌ها و ئایدیا له‌ ده‌ستی خۆیان بوو و خه‌ڵك له‌ هه‌ژارییه‌كی رۆحی و ماددیی كوشنده‌دا ژیانی به‌سه‌ر ده‌برد، ته‌نانه‌ت كۆمه‌ڵگه‌ و كه‌نیسه‌ له‌یه‌كتر جیا نه‌ده‌كرانه‌وه‌. 
قه‌شه‌ كاسۆلیكه‌كان پێیانوابوو‌ مرۆڤ ته‌نیا له‌رێگای دامه‌زراوه‌ی كه‌نیسه‌ و پاپا و قه‌شه‌كانه‌وه‌ به‌ ره‌زامه‌ندیی خوا ده‌گات، بۆ گه‌یشتن به‌م ره‌زامه‌ندییه‌ش به‌ڵگه‌نامه‌ی پاكبوونه‌وه‌یان (Ablasshandel) ده‌فرۆشت، پیاوانی ئایینی له‌رێگای ئه‌مه‌وه‌‌ زۆر ده‌وڵه‌مه‌ند بووبون، هه‌روه‌ها ئینجیل ته‌نیا به‌ زمانی لاتینی و یۆنانی بوو كه‌ ئه‌وكات بۆ خه‌ڵكی ئاسایی له‌ ئه‌ڵمانیا كه‌ زۆرینه‌یان نه‌خوێنده‌وار بوون كارێكی قورس بوو، مارتن لۆسه‌ر رێك له‌م دوو خاڵه‌دا‌ بناغه‌ی چاكسازیی ئایینیی ده‌ست پێكرد. ئه‌و له‌ تێز و بڵاوكراوه‌ی سه‌ره‌تایی ده‌ڵێ:
ئه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌ كه‌ قه‌شه‌كان ده‌ڵێن دۆزه‌خ هه‌یه‌ و ته‌نیا به‌ كڕینی كاغه‌زێك ده‌توانی لێی رزگار بیت، ئه‌وه‌ی بڵێ به‌م نامه‌یه‌ له‌ گوناه پاك ده‌بیته‌وه‌ درۆ ده‌كا، هه‌ر مه‌سیحییه‌ك كاتێك له‌ گوناهه‌كانی خۆی پاشگه‌ز بێته‌وه‌ به‌سه‌ تا خوا لێی خۆش بێ. 
ئه‌مه‌ش وه‌شانی گورزێك بوو له‌ دامه‌زراوه‌ی كه‌نیسه‌، دروستكردنی په‌یوه‌ندییه‌كی تایبه‌تی تاقانه‌ و بێ نێوه‌ند بوو له‌نێوان خوا و مرۆڤ. هه‌روه‌ها خاڵێكی تریش بریتی بوو له‌ وه‌رگێڕانی ئینجیل بۆ یه‌كه‌م جار بۆ سه‌ر زمانی ئه‌ڵمانی و هه‌ر زوو بوو به‌ پڕفرۆشترین كتێب، ئه‌مه‌ش به‌ یارمه‌تیی دۆزینه‌وه‌ تازه‌كه‌ی ئه‌وكات كه‌ چاپخانه‌ بوو. وه‌رگێڕانی ئینجیل بۆ ئه‌و سه‌رده‌م شۆڕشێكی ئایینیی گه‌وره‌ بوو، وای كرد هه‌ركه‌سێك ئه‌ڵمانی بخوێنێته‌وه‌ بێ یارمه‌تیی قه‌شه‌كان له‌ ئینجیل تێ بگا و راستیی ره‌فتاره‌كانی قه‌شه‌كانی بۆ ده‌ربكه‌وێ، كه‌ ئه‌مه‌ش هه‌م سه‌ره‌تای كه‌مبوونه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی كه‌نیسه‌ بوو، هه‌میش بووه‌ هۆی دروستبوونی زمان و رێنووسی ئه‌ڵمانی كه‌ لوته‌ر له‌م وه‌رگێڕانه‌دا بناغه‌كانی دانا و له‌ زمانی قسه‌كردن عامه‌ی خه‌ڵك كردی به‌ زمانی نووسین.
به‌ بیرۆكه‌كانی مارتن لوته‌ر چاخی مۆدێرن ده‌ستپێده‌كا كه سه‌ره‌تا‌ به‌ رێنسانس و رۆشنگه‌ریدا تێپه‌ڕ ده‌بێ، ئه‌و من (Ich) و سوبیێكت (Subjekt) ده‌كا به‌ سه‌نته‌ری بیركردنه‌وه‌كان و هه‌وڵ ده‌دا له‌ زه‌بری دامه‌زراوه‌ی كه‌نیسه‌ رزگاری بكه‌. ئه‌و ده‌ڵێ: من وا بیر ده‌كه‌مه‌وه‌ و ناتوانم به‌شێوه‌یه‌كی تر بم، من ده‌مه‌وێ له‌گه‌ڵ خۆمدا شته‌كان یه‌كلایی بكه‌مه‌وه‌. ئه‌م بایه‌خدانه‌ به‌ من (Ich) سه‌ره‌تای دروستبوونی تاكگه‌رایی و بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌ ئازادیی تاكه‌كه‌سی.
مارتن لوته‌ر داڕێژه‌ری بیرۆكه‌ی چاكسازی و لێكدانه‌وه‌ی جیاوازه‌ بۆ ده‌قی ئایینی، هه‌ر كاتێك باس له‌ چاكسازیی ئایینی و ره‌هه‌نده‌كانی بكرێ، راسته‌وخۆ به‌ بزووتنه‌وه‌ و چالاكییه‌كانی ئه‌و ده‌به‌سترێته‌وه‌، ئه‌گه‌رچی له‌ كۆتایی ژیانی كه‌ بینی بیرۆكه‌كانی ئه‌و بوون به‌ هۆكاری روودانی كێشه‌ و جه‌نگێكی گه‌وره‌ له‌نێوان هه‌ردوو مه‌زهه‌بدا گوتی بمزانیبوایه‌ ئه‌م كێشانه‌ به‌هۆی بیرۆكه‌كانم روو ده‌ده‌ن بێده‌نگیم هه‌ڵده‌بژارد.