هه‌واڵگری له‌ مێژووى ئێرانی كۆندا

له‌ ده‌وڵه‌تى ساسانیدا ئه‌ركی زانیاریی هه‌واڵگری به‌ موغه‌كانى ئایینیى زه‌رده‌شتی سپێردرابوو

(ئێران) وه‌ك یه‌كێك له‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیاره‌كانى جیهان و خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست، به‌ درێژایی مێژووی خۆی هه‌ر له‌ ساڵى (550پ.ز) تا به‌ ئێستا ده‌گات له‌ ساڵى (2016ز)دا، ته‌نیا (دوو سه‌ده‌) خاوه‌ن ده‌وڵه‌ت نه‌بووه‌. واته‌ له‌ كۆى (2566) ساڵ ته‌مه‌نى حوكمڕانیدا (2366) ساڵ خاوه‌ن قه‌واره‌ى سیاسیى خۆى بووه‌. سه‌ربارى ئه‌وه‌ش به‌ یه‌كێك له‌ زلهێزه‌كانى مێژووى جیهان ناسراوه‌.


ئه‌و ده‌ركه‌وتن و مامه‌ڵه‌كردنه‌ش له‌گه‌ڵیدا له‌لایه‌ن زلهێزه‌كانى مێژووه‌وه‌ بۆ ئه‌و ده‌زگا و دامه‌زراوه‌ هه‌واڵگرییانه‌وه‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌، كه‌ هۆكارى پاراستنى سیسته‌مى سیاسیى ده‌وڵه‌ت و بنه‌ماڵه‌ فه‌رمانڕه‌واكانى بوون. واته‌ خودى خاكى ئێران به‌ یه‌كێك له‌و سه‌رزه‌مین و ده‌وڵه‌تانه‌ دانراوه‌، كه‌ له‌ مێژووى حوكمڕانی خۆیدا خاوه‌نی ده‌یان ده‌زگا و دامه‌زراوه‌ی هه‌واڵگریی گه‌وره‌ بووه‌. ئامانجی هه‌ر یه‌ك له‌و ده‌زگایانه‌ش ئه‌وه‌نده‌ى له‌ خزمه‌تى مانه‌وه‌ى بنه‌ماڵه‌ و سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كاندا بووه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا، ئه‌وه‌نده‌ بۆ پاراستنى ژیان و گوزه‌ران و سامانى خه‌ڵكى وڵاته‌كه‌ى نه‌بووه‌.


به‌پێی تۆماره‌ مێژووییه‌كانیش، یه‌كه‌مین دامه‌زراوه‌ی هه‌واڵگری له‌ ئێراندا بۆ سه‌رده‌مى بنه‌ماڵه‌ی هه‌خامه‌نشینییه‌كان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كاتێك (داریۆشى یه‌كه‌م) وه‌ك شه‌شه‌مین پادشاى هه‌خامه‌نشینى كیانى، له‌نێوان ساڵانى (521-486پ.ز)، واته‌ ماوه‌ی ده‌سه‌ڵاتی خۆیدا، یه‌كه‌مین ده‌زگای هه‌واڵگریى به‌ ناوی (چشم و گوش شاه‌) واته‌ (چاو و گوێى شا) دامه‌زراند. ئه‌ركى ئه‌و ده‌زگایه‌ش چاودێریكردنی وردی سه‌رجه‌م به‌رپرس و كارمه‌ندان و دامه‌زراوه‌كانی ده‌وڵه‌ت بوو، له‌گه‌ڵ چاودێریكردنی بازاڕ و دوكان و كێڵگه‌ كشتوكاڵی و په‌ره‌ستگا ئایینییه‌كان، جگه‌ له‌ ئاته‌شكه‌ده‌كانى زه‌رده‌شتى، تا كارێك نه‌كه‌ن دژ به‌ سیاسه‌ت و به‌رژه‌وه‌ندیى بنه‌ماڵه‌كه‌ بجووڵێنه‌وه‌. ئه‌م دامه‌زراوه‌یه‌ش تا كۆتایی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و بنه‌ماڵه‌یه‌ ما. دیاره‌ ئه‌گه‌رچى به‌درێژایی ساڵانى (521-331پ.ز) توانى ده‌سه‌ڵاتى بگاته‌ دوورترین سنوورى ده‌وڵه‌ته‌كه‌ و چاودێریى وردی دامه‌زراوه‌ ده‌وڵه‌تییه‌كان و سوپا و كۆمه‌ڵگاى ئێرانى بكات، به‌ڵام وه‌ك پێویست نه‌یتوانى بچێته‌ ناو سه‌رجه‌م پێكهاته‌ و كۆمه‌ڵگاكانى ژێر ده‌سه‌ڵاتى، به‌وه‌ى پادشاكانى دواى (داریۆشى یه‌كه‌م) له‌پاڵ ئه‌و ده‌زگایه‌دا پشتیان به‌ موغه‌كانى زه‌رده‌شتى و گه‌وره‌پیاوانى هه‌خامه‌نشینى و نزیك له‌ بنه‌ماڵه‌كه‌یان سپارد، تا به‌ چاودێریكردنى كۆمه‌ڵانى خه‌ڵك و دامه‌زراوه‌كانى ده‌وڵه‌ت، ئه‌ركى پاراستنى ئاسایش و ئارامیى وڵات بگرنه‌ ئه‌ستۆ. ئه‌وه‌ش به‌و مانایه‌ بوو، كه‌ زۆر نه‌یانتوانى بگه‌نه‌ ناوچه‌ دووره‌ده‌سته‌كان و هه‌رێمه‌كانى دوور له‌ پایته‌ختى ده‌سه‌ڵاتیان له‌ (پرسپۆلیس). هه‌ر بۆیه‌ دواجار ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ به‌ شكستى سوپاكه‌ى (داراى سێیه‌م) له‌ شه‌ڕى (گه‌وگه‌مێلا)ى نزیك شارى (ئاربێلا- هه‌ولێرى ئێستا) له‌به‌رامبه‌ر سوپاى یۆنانییه‌كان به‌ سه‌ركردایه‌تیی (ئه‌لیكسه‌نده‌رى كوڕى فیلیپی مه‌كدۆنى) نه‌ك هه‌ر كۆتایى به‌و ده‌وڵه‌ته‌ هێنا، به‌ڵكو دامه‌زراوه‌كه‌شى به‌ره‌و هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ چوو.


له‌ سه‌رده‌مى ده‌سه‌ڵاتى یۆنانییه‌كانیش له‌ ئێران و خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا، له‌نێوان ساڵانى (331-250پ.ز) ده‌زگایه‌كى تایبه‌تیى هه‌واڵگریی یۆنانییه‌كان ئه‌ركى كۆكردنه‌وه‌ی زانیاریی هه‌واڵگرى و چاودێریكردنى دامه‌زراوه‌ ده‌وڵه‌تى و سوپایی و كۆمه‌ڵگاكانی ژێر ده‌سه‌ڵاتى (ئه‌لیسكه‌نده‌ر) و دواتر (سلوكس) و جێنشینى به‌ ئه‌نجام گه‌یاند، به‌ڵام به‌پێی تۆماره‌ مێژووییه‌كان هیچ كات به‌هێزى و تۆكمه‌یی دامه‌زراوه‌ هه‌واڵگرییه‌كه‌ى یۆنانییه‌كان نه‌گه‌یشته‌ ئاستى به‌هێزى و وردى و به‌توانایی سه‌رده‌مى (داریۆشى هه‌خامه‌نشینى) و به‌شێك له‌ جێنشیه‌كانى، به‌هۆى ئه‌وه‌ى یۆنانییه‌كان ئه‌وه‌نده‌ى بایه‌خیان به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ى بیر و فه‌رهه‌نگ و كولتوورى خۆیان دا به‌سه‌ر ئه‌و نه‌ته‌وه‌ و ناوچانه‌ى داگیریان كردن، ئه‌وه‌نده‌ بایه‌خیان به‌و ده‌زگا و سیسته‌مه‌ هه‌واڵگرییه‌ نه‌دا، كه‌ ئه‌ركى كۆكردنه‌وه‌ی زانیاریى هه‌واڵگرى و پاراستنى ئاسایشیى وڵات بێ. واته‌ ئه‌وه‌نده‌ى ویستیان له‌ ڕٍێگاى سه‌پاندنى كاریگه‌ریى زمان و فه‌رهه‌نگ و كولتوورى یۆنانییه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتى خۆیان به‌سه‌ر ئه‌و نه‌ته‌وه‌ و ناوچانه‌ بسه‌پێنن، كه‌ ده‌ستیان پێگه‌یشت و داگیریان كردن، ئه‌وه‌نده‌ بایه‌خیان به‌وه‌ نه‌دا له‌ ڕێگاى چاودێرێكردن و كۆكردنه‌وه‌ى زانیاریى هه‌واڵگرییه‌وه‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان بپارێزن. هه‌ر بۆیه‌ دواى (81) ساڵ له‌ ده‌سه‌ڵات، له‌ ساڵى (250پ.ز) له‌لایه‌ن ئه‌شكانییه‌كانه‌وه‌ كۆتایى به‌ ده‌سه‌ڵاتیان هات. ئه‌شكانییه‌كانیش، كه‌ به‌ بنه‌ماڵه‌ ئێرانى بوون، به‌هۆى گۆڕینى سیسته‌مى ده‌سه‌ڵاتیان له‌ مه‌ركه‌زییه‌وه‌ بۆ لامه‌ركه‌زى، بایه‌خیان به‌ هیچ دامه‌زراوه‌یه‌كى هه‌واڵگریى ناوه‌ندى نه‌دا. واته‌ ئه‌و ئه‌ركه‌یان به‌ فه‌رمانڕه‌وا خۆجێییه‌كان له‌ هه‌رێمه‌كان سپارد، له‌و نێوه‌نده‌شدا ته‌نیا پادشا له‌ هه‌واڵه‌ گرنگه‌كان ئاگادار ده‌كرا، نه‌ك هه‌ر هه‌واڵێكى ئاسایی.


به‌ ده‌ركه‌وتنى بنه‌ماڵه‌ى ساسانییه‌كان و دامه‌زراندنى ده‌وڵه‌تى ساسانى له‌سه‌ر ده‌ستى (ئه‌رده‌شێرى كوڕى بابه‌كى كوڕى ساسان) له‌ ساڵى (226ز) ئه‌ركی زانیاریی هه‌واڵگری به‌ موغه‌كانى ئایینیى زه‌رده‌شتی سپێردرا و ئه‌وان بوونه‌ چاو و گوێی پادشا و پاراستنى ده‌وڵه‌ت له‌ هه‌ر كارێكى تێكده‌رانه‌ و یاخیبووانه‌. هه‌ر بۆیه‌ بوونى دامه‌زراوه‌یه‌كی هه‌واڵگری له‌و ده‌وڵه‌ته‌دا بۆ سه‌رده‌مى (كیسرا ئه‌نوشیروانى یه‌كه‌م /5312-579ز) دواكه‌وت، كاتێك ئه‌و پادشایه‌ له‌پێناو گێڕانه‌وه‌ى ئاسایش و ئارامى بۆ وڵات، دواى ئه‌و كێشه‌ ئایینى و سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی به‌هۆی (مه‌زده‌كى كوڕى بامداد) و په‌یامه‌كه‌وه‌ دووچارى خۆى و بنه‌ماڵه‌كه‌ی و ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی هات، ناچار بوو ده‌زگایه‌كی هه‌واڵگریی تۆكمه‌ بۆ به‌رقه‌راربوونی ئاسایش و ئارامیی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی دروست بكات. له‌و كاره‌شیدا ده‌زگاكه‌ى خسته‌ نێو هه‌ردوو دامه‌زراوه‌ی مه‌ده‌نى و سه‌ربازیی ده‌وڵه‌ته‌كه‌یه‌وه‌. ئه‌و دامه‌زراوه‌یه‌ش دواى كۆچى دوایی ئه‌و پادشایه‌ به‌ره‌و پووكانه‌وه‌ چوو، چونكه‌ به‌ كۆچى دوایى ئه‌و له‌ ساڵى (579ز) كێشه‌ ناوخۆییه‌كان سه‌ریان هه‌ڵدا و ململانێكان بۆ ناو كۆشك و بنه‌ماڵه‌ى ساسانى گوازرانه‌وه‌، كه‌ كۆتاییه‌كه‌ى به‌ ڕووخانى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ له‌ ساڵى (651ز) دوایى هات. هه‌ر بۆیه‌ دواى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌، خاكى ئێران تا قۆناغى سه‌ده‌كانى ناوه‌ڕاست و ده‌ركه‌وتنى بنه‌ماڵه‌ى سامانی له‌ ساڵى (261ك/874ز) وه‌ك یه‌كه‌مین ده‌سه‌ڵاتدارى ئێرانى به‌سه‌ر خاكه‌كه‌یانه‌وه‌، سه‌ربارى ئه‌وه‌ى سه‌روه‌ریى خۆیان له‌ده‌ست دا، خاوه‌نى هیچ ده‌زگایه‌كى هه‌واڵگریى ناوخۆیی نه‌بوون.


لێره‌وه‌ به‌درێژایی قۆناغى مێژووى كۆن، ئێرانییه‌كان به‌ هه‌موو پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی و ئایینییه‌كانیانه‌وه‌ كه‌وتبوونه‌ ژێر كاریگه‌ریى كولتوور و فه‌رهه‌نگى ئێرانى و ناوچه‌كه‌ و چاودێریى توندى ئه‌و دامه‌زراوه‌ هه‌واڵگرییانه‌ى له‌ ڕێگاى پیاوانى ئایینیى زه‌رده‌شتى و به‌رپرس و كادیر و كارمه‌ندانی تۆڕى هه‌واڵگریى ده‌وڵه‌ته‌كانى هه‌خامه‌نشینى و ئه‌شكانى و ساسانى، ئه‌ركى پاراستنى ده‌وڵه‌ت و سیسته‌مى سیاسى.

 

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
عبدالحسین زرین كوب: تاریخ مردم ایران قبل از اسلام.
رومن گیرشمن: ایران ز اغاز تا اسلام.
ارتور كریستنسن: ایران در زمان ساسانیان.