هونه‌ری وتاربێژی

 

خوێندنه‌وه‌ی: سه‌ڵاح حه‌سه‌ن پاڵه‌وان

 

ده‌یل كارنێگی له‌و نووسه‌رانه‌یه‌ به‌شێكی زۆری نووسینه‌كانی ته‌رخان كردووه‌ بۆ شێوه‌ی به‌كارهێنانی زمانی رۆژانه‌ له‌ به‌ده‌ستهێنانی دڵنیایی و شێوه‌كانی بیركردنه‌وه‌. مه‌به‌ستی سه‌ره‌كی له‌ كتێبه‌كانی ده‌یل بره‌ودانه‌ به‌ بوێری له‌ مرۆڤدا. كتێبه‌كانی زیاد له‌ پێویست له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ بنه‌مایه‌ك بۆ مرۆڤ دابنێت تا سه‌ره‌تاكانی دڵنیایی و رازیكردن له‌ لای مرۆڤ په‌ره‌ بسێنێت.


له‌ كتێبی (هونه‌ری وتاربێژی)یدا جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ مرۆڤ ده‌بێت به‌ وره‌یه‌كی پۆڵایی و تامه‌زرۆیه‌كی فراوانه‌وه‌ ده‌ست پێ بكات. ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ گرنگییه‌كی زۆری هه‌یه‌. دیاره‌ زۆر له‌و قسه‌كه‌رانه‌ی كه‌ ده‌یل كارنێگی به‌ نموونه‌ هێناویه‌تیه‌وه‌، كه‌سانی ناودارن و رۆڵیان هه‌بووه‌ له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگا. له‌ به‌شه‌كانی كتێبه‌كه‌ی ده‌ستنیشانی خاڵه‌ به‌هێز و لاوازه‌كانی ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌كات كه‌ له‌ ژیانیاندا وتاریان پێشكه‌ش كردووه‌، هه‌ر بۆیه‌ له‌ به‌شی یه‌كه‌می كتێبه‌كه‌ی باس له‌ ئه‌براهام لینكۆڵنی سه‌رۆكی ئه‌مه‌ریكا ده‌كات كه‌ ده‌ڵێ: "له‌ به‌رامبه‌ر ئاماده‌بووان زۆر جار له‌ شه‌رمدا ده‌نگی زبر و ناساز ده‌بوو، چاوی ره‌شكه‌وپێشكه‌ی ده‌كرد و گرژییه‌ك ده‌كه‌وته‌ سیمایه‌وه‌، به‌ڵام به‌م باره‌ هه‌روا به‌رده‌وام نه‌ده‌بوو ورده‌ ورده‌ هێور ده‌بووه‌وه‌".


نووسه‌ر له‌ پرنسیبه‌كانی ئه‌م به‌شه‌دا داوا ده‌كات كه‌ ده‌بێ مرۆڤ به‌ وره‌ییه‌كی پۆڵاییه‌وه‌ ده‌ست پێ بكات. ده‌بێ زانیاریی باشی له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌ هه‌بێت كه‌ قسه‌یان له‌سه‌ر ده‌كات. متمانه‌ی به‌ خۆی هه‌بێ. زۆر جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ده‌بێ مرۆڤ كاتێ وتار ده‌خوێنێته‌وه‌ ئازا و بوێر بێت و وه‌ك جه‌نگاوه‌ر بچێته‌ پێشێ و تفه‌نگ و تفاقی ئاماده‌ بێت و به‌ تۆكمه‌وه‌ له‌ سه‌نگه‌ردا ئاماده‌ بێت. بێئه‌زموونی و كاڵی و كرچی هۆیه‌كه‌ وا له‌ مرۆڤ ده‌كات بترسێ و بوێریی تێدا نه‌بێت. ئه‌و بڕوای به‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ترس هه‌میشه‌ ئاماده‌یه‌ به‌ڵام ئه‌گه‌ر كاره‌كه‌ت به‌ ئاره‌زوویه‌كی زۆره‌وه‌ ده‌ست پێ بكه‌یت و بابه‌ته‌كه‌ت به‌ جوانی ئاماده‌ كردبێت و باوه‌ڕی ته‌واوت به‌ خۆت هه‌بێ، ئه‌وه‌ كاره‌كه‌ت سه‌ركه‌وتوو ده‌بێت. نووسه‌ر له‌ به‌شی دووه‌می كتێبه‌ی باس له‌ ته‌كنیكی ئاماده‌كردنی تێكست ده‌كات واته‌ زیاتر له‌م به‌شه‌ سه‌روكارمان به‌ چۆنیه‌تیی ئاماده‌كردنی وتاره‌یه‌ تا شتی تر. كه‌ ئه‌مه‌ش پرۆسه‌یه‌كی تایبه‌ته‌ و كات و زه‌مه‌نی تایبه‌تی ده‌وێ. له‌ چۆنیه‌تیی خۆسازدان بۆ وتارخوێندنه‌وه‌ پێی وانییه‌ كه‌ خۆئاماده‌كردن واته‌ ته‌نیا ده‌ربڕینی وشه‌ی راست و دروست نییه‌، خۆئاماده‌كردن واته‌ كۆكردنه‌وه‌ی بیروبۆچوونه‌كان، ده‌بێ هه‌سته‌كانت كۆ بكه‌یته‌وه‌. نموونه‌یه‌ك له‌سه‌ر لینكڵن ده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ چۆن چۆنی وتاره‌كانی ئاماده‌ كردووه‌، به‌ گوێره‌ی بۆچوون و به‌ڵگه‌كان لینكڵن به‌ هه‌سته‌وه‌ و وه‌ك كه‌سێكی ئایینی مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ سیاسه‌ت ده‌كرد، كه‌متر گوێی ده‌دایه‌ وشه‌كان ئه‌وه‌نده‌ی گرنگیی ده‌دایه‌ هه‌ست. پڕناوترین وتاری ناونیشانه‌كه‌ی "ئه‌و كۆشكه‌ كه‌م ته‌مه‌نه‌ كه‌ كۆڵه‌كه‌كانی رزیون" له‌وێدا وته‌یه‌كی جوان ده‌هێنێته‌وه‌ له‌سه‌ر شێوه‌ی حوكمڕانیكردنی وڵات و ده‌ڵێ: "ئه‌و حكوومه‌ته‌ی بیه‌وێ به‌شێك له‌ گه‌له‌كه‌ی ئازاد بێت و به‌شێكی كۆیله‌ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ له‌ هه‌ره‌س زیاتر هیچی تری به‌ نسیب نابێ". لینكڵن به‌رده‌وام بیری له‌ وتاره‌كانی ده‌كرده‌وه‌. ده‌ڵێن كابرایه‌ك به‌ رێكه‌وت شه‌وێكیان له‌گه‌ڵ لینكڵن ده‌نوێ كه‌ به‌یانی هه‌ڵده‌ستێ ده‌بینێ لینكڵن به‌ چوارمشقی دانیشتووه‌ و رووی كردووه‌ته‌ دیواره‌كه‌ و ده‌ڵێ ”ئه‌و حكوومه‌ته‌ی بیه‌وێ به‌شێك له‌ گه‌له‌كه‌ی ئازاد بێت و به‌شێكی كۆیله‌ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ له‌ هه‌ره‌س زیاتر هیچی تری به‌ نسیب نابێ".


نووسه‌ر له‌ ئاماده‌كردنی هه‌ر وتارێكدا ئاماژه‌ به‌ خاڵێكی زۆر گرنگ ده‌كات، بۆ وتارێكی باش و په‌سه‌ند ده‌بێ له‌و چه‌ندان دید و بۆچوونانه‌ی كه‌ كۆی ده‌كه‌یته‌وه‌ ته‌نیا ده‌یه‌كی هه‌ڵبژێری و ئه‌وه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌ وه‌لاوه‌ی بنێت. هه‌وڵ ده‌ تا ئه‌و جێگایه‌ی كه‌ ده‌توانیت باسی جۆراو جۆر كۆ كه‌ره‌وه‌ چونكه‌ توانای بڕوابه‌خۆبوونت پتر ده‌بێت كه‌ به‌ داخه‌وه‌ زۆر له‌ وتاربێژه‌كان ئه‌وه‌ی گوێی ناده‌نێ ئه‌مه‌یه‌. به‌شی چواره‌می ئه‌م كتێبه‌ باس له‌ بیرتیژی ده‌كات، واته‌ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ چۆن بتوانین په‌ره‌ به‌ بیرمان بده‌ین له‌ رووی وتاربێژییه‌وه‌، یه‌كێك له‌ قه‌یرانه‌ گرنگه‌كانی وتاربێژی له‌بیرچوونه‌وه‌یه‌، ویلیام جیمیز ده‌ڵێ: "ئه‌وه‌ گرنگ نییه‌ كه‌سێك چۆن ده‌ژی و بیر ده‌كاته‌وه‌، ئه‌وه‌ی گرنگه‌ كه‌ بیرێكی تیژی هه‌بێت. ئه‌و كه‌سه‌ی بیری تیژه‌ به‌رده‌وام ئه‌و شتانه‌ی له‌بیره‌ كه‌ له‌ ژیانیدا پێویستی ده‌بێت هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ ده‌بێته‌ هۆی پێشكه‌وتنی ئه‌و كه‌سه‌... له‌ بیرتیژیدا گرنگه‌ ئه‌و شتانه‌ وه‌بیر بێنیته‌وه‌ كه‌ بۆ گوێگره‌كانت گرنگن، ده‌بێ بابه‌ته‌كان ریزبه‌ند بكات و دووباره‌یان بكاته‌وه‌. چۆن سه‌رنجی گوێگر بۆ لای خۆت راده‌كێشێ، راستی و دۆستایه‌تی به‌شێكه‌ له‌ ره‌وانبێژی، وه‌ستاوی مرۆڤ له‌ به‌رامبه‌ر دیارده‌ و رووداوه‌كان بریتییه‌ له‌و توانا و داهێنانه‌ی مرۆڤ، كه‌ هه‌ندێ جار وای لێ ده‌كات تووڕه‌ بێت تا ده‌ماره‌كانی گرژ بن و چاوه‌كانی چاكتر بكرێنه‌وه‌. به‌و جۆره‌ ده‌توانێ مێشكی بكرێته‌وه‌ و شته‌كان به‌ جوانی بیبینێت. پاشان ده‌بێ له‌گه‌ڵ گوێگره‌كانت راستگۆ بیت، راستگۆیی كارێك نییه‌ هه‌روا مه‌یسه‌ر بێت و بێته‌ ئاراوه‌ ئه‌مه‌ پێویستی به‌ پرۆسه‌ی كاریگه‌ری و كارتێكردنه‌، ئافره‌تێكی ناوداری بواری وتاربێژییه‌ ده‌ڵێ: "نهێنیی سه‌ركه‌وتنی من له‌وه‌دایه‌ كه‌ ئاشقی گوێگره‌كانمم و خۆم به‌ به‌شێ له‌وان ده‌زانم و له‌و ساته‌ی كه‌ پێ ده‌نێمه‌ سه‌ر شانۆی وتارخوێندنه‌وه‌ له‌گه‌ڵیاندا ئه‌شق ده‌گۆڕمه‌وه‌". بۆیه‌ ره‌وشی گوێگر به‌ ده‌ستی تۆیه‌، باری ئه‌وانیش له‌گه‌ڵ گۆڕانی باری تۆدا گۆڕانی به‌سه‌ردا دێت، بۆیه‌ نووسه‌ری ئه‌م كتێبه‌ش جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ده‌بێَ له‌گه‌ڵ گوێگردا راستگۆ بیت. ئه‌و فاكته‌رانه‌ی كه‌ له‌ وتاربێژیدا زۆر پێویستن ئه‌مانه‌ن: نائومێدی نابێ بوونی هه‌بێ، بوێری و راشكاوی و پێداگرتن هه‌میشه‌ ئاماده‌ بێت. دیاره‌ كه‌سایه‌تیی وتاربێژیش رۆڵی خۆی هه‌یه‌، سه‌ره‌ڕای وتاره‌كه‌، هه‌روه‌ك شكسپێر ده‌ڵێ: "كارێكی ئاسان نییه‌ به‌ ڕه‌وانی و پاراوی قسان بكه‌یت، چونكه‌ چاو ئه‌زموونی كه‌متری له‌ گوێ هه‌یه‌".


گرنگیی ئه‌م كتێبه‌ له‌وه‌دایه‌ پره‌نسیپه‌ سه‌ره‌تاكانی وتاربێژیمان فێر ده‌كات و سه‌ره‌ڕِای ئه‌وه‌ش كه‌م كه‌م ده‌مانباته‌ نێو شێوه‌كانی پراكتیزه‌كردنی هونه‌ری وتاربێژییه‌وه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش كه‌م تا زۆر له‌نێوان هه‌ردوو دنیای ئێسته‌ و رابردووی ئه‌و وتاربێژانه‌دا ده‌مانخولێنێته‌وه‌ كه‌ رۆڵێَكی گرنگیان له‌ په‌ره‌پێدانی ئه‌م هونه‌ره‌دا بینیوه‌. له‌ به‌شی هه‌شته‌می ئه‌م كتێبه‌ كه‌ به‌شێكی گرنگه‌ باس له‌ چۆنییه‌تیی ده‌ستپێكردنی وتار ده‌كات، نووسه‌ر داوا ده‌كات به‌ هیچ جۆرێ به‌ به‌سه‌رهاتێك ده‌ست پێ نه‌كه‌ین، واته‌ ده‌بێ وتار به‌ پێشه‌كییه‌كی كاریگه‌ر ده‌ست پێ بكات ئه‌و پێشه‌كییه‌ ببێته‌ هۆی سه‌رنجڕاكێشانی ئاماده‌بووان، ئه‌وه‌ی له‌ هونه‌ری وتاربێژیدا زۆر سه‌خته‌ و زۆر به‌ ده‌گمه‌ن روو ده‌دات بتوانیت ئاماده‌بووان بهێنیته‌ پێكه‌نین، پێكه‌نین بابه‌تێكی ئاڵۆزه‌ له‌ وتاربێژیدا، پرسێكه‌ پێوه‌ندیی به‌ توانای تاكی وتاربێژه‌وه‌ هه‌یه‌. پاشان ده‌بێ له‌ وتاردا پێشه‌كی ئاسان بێت، واته‌ نابێ به‌ شته‌ سه‌خته‌كان و بابه‌ته‌ ئاڵۆزه‌كان ده‌ست پێ بكرێت، هه‌تا ده‌توانرێ نموونه‌ی ئاسان بهێنرێته‌وه‌. نووسه‌ر له‌ كتێبه‌كه‌یدا چه‌ند نموونه‌یه‌ك ده‌هێنێته‌وه‌، وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ شێوه‌كانی پێكه‌نین و ده‌ستپێكردنی وتار. هه‌ڵه‌یه‌كی زۆر گرنگ له‌ وتاردا ده‌كرێ هێنانه‌وه‌ی بیانووه‌، واته‌ نابێَ هیچ بیانوویه‌ك بهێنیته‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ وتاره‌كه‌ت ناتوانێ راستییه‌كان پێشكه‌ش بكات.. وروژاندنی حه‌زی نووسه‌ر پرسێكی گرنگه‌، واته‌ ده‌بێ وتار ئه‌و حه‌زه‌ لای گوێگر دروست بكات كه‌ به‌دوای زانیاری و راستیی زیاتردا بگه‌ڕێت، هه‌ر له‌ رسته‌ی یه‌كه‌مه‌وه‌ ئه‌و حه‌زه‌ بوروژێنێت. ئه‌م پێشه‌كییه‌ی خواره‌وه‌ به‌ڕێز هویل هیلی له‌ وتارێكیدا به‌كاریهێنا، ئه‌و وتاره‌ له‌ یانه‌یه‌كی وه‌رزشی له‌ فیلادیلفیا پێشكه‌شی كرد. ئایا ئه‌و وتاره‌ جێگه‌ی سه‌رنجته‌؟ ئایا ئه‌و وتاره‌ یه‌كسه‌ر بووه‌ جێگه‌ی گرنگیپێدانت؟ "28 ساڵ پێش ئێسته‌، واته‌ له‌ هه‌مان كاتی ئه‌مساڵدا، له‌ له‌نده‌ن به‌رگێكی زۆر بچووك بڵاو بووه‌وه‌، یان چیرۆكێكی نه‌مر بڵاو بووه‌وه‌. زۆرینه‌ وتیان ئه‌و كتێبه‌ مه‌زنترین كتێبۆڵكه‌ی جیهانه‌. هه‌ر كه‌ ئه‌م كتێبه‌ بڵاو بووه‌وه‌. هه‌ر كاتێ له‌ ستراند یان بۆل مۆل هاوڕێیان چاویان به‌ یه‌كتری ده‌كه‌وت، ئه‌م پرسیاره‌یان ده‌كرد: ئه‌و كتێبه‌ت خوێندووه‌ته‌وه‌؟ وه‌ڵامه‌كه‌ش یه‌ك وه‌ڵام بوو: به‌ڵێ. كتێبێكی گرنگه‌، خوێندوومه‌ته‌وه‌. هه‌ر له‌ یه‌كه‌مین رۆژی بڵاو بوونه‌وه‌ هه‌زار دانه‌ی لێ فرۆشرا، بۆ شه‌وه‌كه‌ی داواكاری له‌سه‌ر ئه‌و كتێبه‌ گه‌یشته‌ 50 هه‌زار، هه‌ر له‌و كاته‌وه‌ ئه‌و كتێبه‌ به‌رده‌وام چاپ كرا و وه‌رگێڕدرایه‌ سه‌ر زۆربه‌ی زمانه‌كانی جیهان، ناوی ئه‌و كتێبه‌ مه‌زنه‌ چییه‌.؟ ئه‌و كتێبه‌ سرودی له‌دایكبوونی شارلز دیكنزه‌".


ئایا ئه‌م پێشه‌كییه‌ بۆ وتارێك له‌سه‌ر بابه‌تێكی ئاوه‌ها پێشه‌كییه‌كی سه‌ركه‌وتووه‌؟ ئایا ئه‌م پێشه‌كییه‌ سه‌رنجی راكێشای؟ ئایا ئه‌و كتێبه‌ هه‌ڵنه‌ستا به‌ وروژاندنی حه‌ز و وای لێ نه‌كردی به‌دوی شته‌كاندا بگه‌ڕێی؟


ئه‌م نموونه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كتێبه‌كه‌ چۆن توانیویه‌تی وا له‌ نووسه‌ر بكات كه‌ به‌دوای راستییه‌كاندا بگه‌ڕێ، چۆن وای لێ كردووه‌ بزانێ نهێنییه‌كانی ئه‌و كتێبه‌ چییه‌. له‌ به‌شی حه‌وته‌می ئه‌م كتێبه‌ باس له‌ پرنسیپه‌كانی كۆتاییهێنان به‌ وتار ده‌كات، ئه‌و پێی وایه‌ كه‌ كۆتاییهێنان وه‌ك ده‌ستپێكردن سه‌خته‌ و ئه‌میش هه‌ندێ نموونه‌ی پێویسته‌ و هونه‌ری خۆی هه‌یه‌.


هه‌رچه‌نده‌ كتێبه‌كه‌ ورده‌كاری گرنگی له‌سه‌ر هونه‌ری وتار تێدایه‌، به‌ڵام نووسه‌ر ورده‌كاری وتارنووسین و وتاربێژیمان به‌ ساده‌یی ده‌خاته‌ به‌رده‌ست.

سه‌رچاوه‌:
The Art of Public Speaking by Dale Carnegie
Dale Carnegie
2007