ڕۆماننووسی هه‌موو شتزان - 3

له‌ ڕۆمانی (فاتیلا)ی مه‌هاباد قه‌ره‌داغیدا

 

چیرۆك گێڕه‌وه‌ له‌ وه‌سفی (فاتیلا)دا ده‌ڵێ:
باڵای به‌رز و جه‌سته‌ی باریك و به‌هێز بوو، له‌ رۆیشتندا به‌ ئاسته‌م پێشی ده‌چه‌مانه‌وه‌ و باڵه‌كانیشی ده‌كرده‌وه‌، به‌ گه‌نجی ئالووده‌یه‌كی مه‌ینۆش و چه‌قۆ بوو، جه‌ربه‌زه‌ و شه‌ڕانگێز بوو، سه‌ركێشی وای ده‌كرد ئه‌قڵ نه‌یده‌بڕی، زه‌ڕه‌یه‌ك ترس چییه‌ له‌ سه‌ری ئه‌ودا نه‌بوو.
چاوه‌كانی قاوه‌ییه‌كی تۆخ، نه‌ زۆر گه‌وره‌ و نه‌ زۆر بچووك بوون، برۆكانی چڕ و پڕ و ره‌ش بوون، قژی كه‌مێ لوول به‌ڵام زۆر پڕ بوو، به‌سه‌ر شانه‌كانیدا شۆڕ بوو و له‌ ته‌نیشتیشه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ریشه‌ درێژه‌كه‌ی و سمێڵی پڕیدا له‌ بناگوێیه‌وه‌ تێكه‌ڵ به‌ یه‌كتر بوون. به‌م شێوازه‌ زیاتر وه‌ك ده‌روێش ده‌هاته‌ به‌ر چاو..ل10
چیرۆك گێڕه‌وه‌ی هه‌موو شتزان به‌ ناخی شاكه‌سدا شۆڕ ده‌بووه‌وه‌ و وه‌سفی ڕه‌فتار و هه‌ڵسوكه‌وت و ناخه‌وه‌شی ده‌كات:
(ئه‌و) هه‌ر به‌ سه‌ر و سیمایدا جیاوازیی ده‌نواند له‌ هه‌وڵه‌كانی دیكه‌ی، ره‌فتاریشی جیاوازتر بوو له‌وان. بێ باك بوو له‌ هه‌موو شتێك، به‌ بێ باكییه‌كه‌ی ناسرابوو، به‌ڵام ئه‌وه‌ بێخه‌می نه‌بوو، كاردانه‌وه‌ی كۆژانێك بوو گه‌یشته‌ لووتكه‌، ئیتر ژانی تری هه‌ڵنه‌ده‌كرد، بێ باكییه‌ك كه‌ له‌ دونیای ئه‌ده‌بدا به‌ ئابسود یان عه‌به‌س پێناسه‌ ده‌كرێت. له‌ ڕۆژئاوا به‌و كه‌سه‌ بێ باكانه‌ ده‌ڵێن هیپی، به‌ڵام له‌ كولتووری رۆژهه‌ڵاتدا به‌ سه‌رشێت ده‌بینرێت. ئه‌و به‌ ئازادییه‌كی زیاتر له‌وانی ده‌وروبه‌ری ده‌جووڵایه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت زۆر ئازاتر له‌وانی تر قسه‌ی ده‌كرد، له‌و جۆره‌ بوو كه‌ ته‌نیا یه‌ك ڕووی هه‌یه‌، یان ئه‌وه‌ی له‌ كورده‌واری پێی ده‌ڵێن هه‌رچی له‌ دڵیه‌تی له‌سه‌ر زمانیه‌تی، كه‌ خۆشی ویستبای به‌ ته‌واوی و بێ سڵه‌مینه‌وه‌ ده‌ری ده‌بڕی، كه‌ خۆشیشی نه‌ویستبای هیچ بایه‌خی پێ نه‌ده‌دای و له‌ لای ئه‌و وه‌ك نه‌بوو وابووی، بایه‌خی بۆ داب و نه‌ریت وات و ویت نه‌بوو، بایه‌خی بۆ ماڵی دونیا و شته‌ مادییه‌كانیش نه‌بوو، جۆرێك له‌ سۆفییه‌تی كه‌ بریتی بوو له‌ بێ ته‌ماحی، قایلبوون به‌ره‌و (ئێسته‌) و (لێره‌) هه‌یه‌، له‌ چاوه‌كانی ده‌دره‌شایه‌وه‌.ل5.
چیرۆك گێڕه‌وه‌ی هه‌موو شتزان، له‌ زاری كاره‌كته‌ره‌وه‌ له‌ وه‌سفی فاتم و باوكی دا ده‌ڵێت:
له‌ وه‌سفی فاتمدا (دوو چاوی ره‌شی گه‌وره‌ و برژانگی درێژ و برۆیه‌كی پان، ده‌موچاوێكی هێلكه‌یی، گه‌نم ره‌نگێكی خوێن گه‌رم بوو، ئه‌و شۆخه‌ی به‌رامبه‌ری وه‌ستاوه‌. به‌ ژن و باڵایه‌كی مامناوه‌ندی و پرچێكی درێژی خورمایی كه‌ له‌ژێر سه‌رپۆشێكی ته‌نكه‌وه‌ دیاره‌ و لێوێكی ئه‌ستوور و ئاڵی بێ ئارایش.. ل62).
ـ له‌ وه‌سفی باوكی فاتمدا (شێخ پیاوێكی مامناوه‌ند بوو، پێستی ده‌موچاوی سپی و ره‌نگی چاوه‌كانی ره‌ش بوو، جلوبه‌رگێكی كوردی و پاك و بێ گه‌ردی له‌به‌ر بوو، جه‌مه‌دانییه‌كی ره‌ش و سپی له‌سه‌ر بوو، جله‌ كوردییه‌كانی فه‌قێیانه‌كی سپییان هه‌بوو كه‌ به‌ قۆڵییه‌وه‌ پێچا بووه‌وه‌..
له‌ وه‌سفی خانووی ماڵی شێخدا (خانووه‌ فراوانه‌كه‌ی ماڵی شێخ له‌ دوو به‌ش پێك هاتبوو، به‌شێكیان ته‌كیه‌ و دیوه‌خان بوو و ده‌رگای سه‌ربه‌خۆی هه‌بوو، به‌شه‌كانی تریش بۆ خێزان بوو. شێخ زۆر به‌ ته‌مه‌نیش نه‌بوو، له‌ شه‌ست كه‌مێ لای دابوو، به‌ڵام هه‌ر قیت و قۆز بوو، ژنێك و هه‌شت منداڵی هه‌بوو، سێ كچ و پێنج كوڕ، دووان له‌ كوڕه‌كان هاوسه‌ر و چه‌ند منداڵێكێشیان هه‌بوو، ژماره‌یان به‌ شێخ خۆیه‌وه‌ ده‌ كه‌س بوو، به‌ڵام به‌رده‌وام دوو ئه‌وه‌نده‌ش میوانیان هه‌بوو، ده‌روێشه‌كان و نه‌خۆشه‌كان و هه‌ندێ كه‌سی تر كه‌ به‌رده‌وام له‌وێ ده‌بوون بۆ خزمه‌تكردن.
له‌نێوان هه‌ردوو حه‌وشه‌كه‌دا ده‌رگایه‌ك هه‌بوو، بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر له‌ناوه‌وه‌ی خانووه‌كه‌وه‌ هاتوچۆ بكه‌ن. له‌ خانووی ته‌كیه‌كه‌دا ژوورێك و به‌رهه‌یوانێكی گه‌وره‌ى دوور له‌ ته‌كیه‌كه‌وه‌ هه‌بوو، له‌ نزیك ده‌رگای ماڵه‌ خێزانه‌كه‌شیانه‌وه‌ ته‌نووربانێك هه‌یه‌، كه‌ له‌به‌رامبه‌ردا ژوورێكی بچووك هه‌بوو بۆ كا، كه‌ كادانیان پێ ده‌گوت. له‌نێو حه‌وشه‌ی پان و پۆڕی ماڵی شێخدا چه‌ندین كولانه‌ش هه‌بوو، كه‌ مریشك و كه‌ڵه‌شێر و جووجه‌ڵه‌كان، له‌لایه‌كی تر كه‌روێشك به‌نێو حه‌وشه‌دا ته‌راتێنیان ده‌كرد. چه‌ند مه‌ڕ و بزنێكیش له‌ گۆشه‌یه‌كی تری حه‌وشه‌كه‌ به‌سترابوونه‌وه‌، ماڵی شێخ ده‌تگوت مه‌مله‌كه‌تێكی سه‌ربه‌خۆیه‌..ل61
له‌ وه‌سفی ته‌كیه‌دا ڕۆماننووس به‌م جۆره‌ وه‌سفی ده‌كات:
(ته‌كیه‌كه‌ ژوورێكی لاكێشه‌یی گه‌وره‌ بوو، فه‌رشێكی گه‌وره‌ی ئه‌ستووری تێدا راخرابوو. له‌ملا و له‌ولایه‌وه‌ له‌ عه‌رزه‌كه‌ دۆشه‌ك راخرابوو، سه‌رینی خڕ له‌ چه‌ند شوێنێك و پشتی ڕه‌نگاوڕه‌نگیش به‌ دیواره‌كانه‌وه‌ نووسێنرابوون، له‌سه‌ر دیواره‌كان چه‌ند ده‌فێك هه‌ڵواسرابوون، ده‌فه‌كان پڵپڵه‌ی زیویان پێوه‌ بوو. دومبه‌ڵه‌كێكیش له‌سه‌ر دۆڵابێكی دار له‌ گۆشه‌ی لای راستی ژووره‌كه‌ دانرابوو، له‌سه‌ر رووی ئه‌وه‌شه‌وه‌ چه‌ند خه‌نجه‌رێك به‌ كالانه‌كانییه‌وه‌ به‌ مێخه‌كه‌وه‌ هه‌ڵواسرابوون...ل 77)
ـ به‌ڵێ ڕۆماننووسی هه‌موو شتزان له‌ گۆشه‌نیگای رووداوه‌كانه‌وه‌ ئاوڕی له‌ زۆر وه‌سفی تر داوه‌ته‌وه‌، كه‌ جێگه‌كه‌ی ئه‌وه‌ نییه‌ هه‌موویان بگوێزینه‌وه‌، وه‌ك وه‌سفی (رێگاوبانه‌كان، كانییه‌كان، جلوبه‌رگ و سروشتی وه‌رزه‌كان و وه‌سفی ته‌یمووری برای فاتیلا، به‌هاری دێكانی گه‌رمیان و.. هتد). بۆ نموونه‌ (ساڵی پێشووتر ئه‌و وه‌خته‌ دێكان هه‌موویان سه‌وز ده‌چوونه‌وه‌، شاخه‌كان و دۆڵه‌كان پڕ بوون له‌ گوڵاڵه‌سووره‌ و نێرگز و به‌یبوون و مێلاقه‌، هه‌موو ره‌نگه‌كانی گوڵ و سه‌وزیی زه‌وی و شینایی ئاسمان تابلۆیه‌كی بێ وێنه‌یان نه‌خشاندبوو، كه‌ له‌ جوانی جوانتر بوون و پێشمه‌رگه‌ كه‌ دیمه‌نی وای ده‌بینی سروودی (خوایه‌ وه‌ته‌ن ئاواكه‌ی چه‌ند دڵگیر و شیرینه‌)ی بیر ده‌كه‌وته‌وه‌..ل145)
ـ ئه‌وه‌ى تێبینی ده‌كرێت له‌ ناو ڕۆمانه‌كه‌دا، زۆربه‌ی وه‌سفه‌كان جووڵاون، واته‌ هه‌ر یه‌ك شوێنێكی نه‌گرتووه‌ته‌وه‌ و به‌پێی شوێنه‌كان وه‌سفه‌كان به‌ جوانی وه‌سف كراون. زۆر جاریش وه‌سفه‌كان درێژ ده‌بوونه‌وه‌ و هه‌ندێ جاریش كورت كراونه‌ته‌وه‌. له‌ ل 129دا وه‌سفی شێخ حسێنی هه‌زار كانی، بۆ نموونه‌. جێگه‌ی سه‌رنجه‌، ڕووداوه‌كان هه‌موو هاوته‌ریبی یه‌كترن و بابه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ (عه‌شق)، دووركه‌وتنه‌وه‌ و دابڕان، كاره‌ساتی ئه‌نفال، راپه‌ڕین و پارتیزانییه‌كان و هتد. ڕۆمانه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی تراژیدی كۆتایی دێت.
ـ له‌ ڕۆمانی فاتیلا، رۆماننووس شاره‌زاییه‌كی ته‌واوی له‌ ڕۆمان، له‌ سینه‌ما، له‌ شانۆدا هه‌یه‌ و له‌ ته‌كنیكی گێڕانه‌وه‌دا به‌كاری هێناوه‌ و توانیویه‌تی زه‌مه‌نی ڕوودانی ڕووداوه‌كه‌ و سه‌رده‌می ڕاپه‌رین له‌ ڕێگه‌ی كاره‌كته‌ره‌كانه‌وه‌ بێنێته‌ پێش. كاره‌كته‌ر ته‌واوی ژیانی خۆی بۆ رۆماننووس گێڕاوه‌ته‌وه‌ و داوای لێ كردووه‌ شیعری دڵداری بۆ بنووسێ و بیكاته‌ گۆرانی، چونكه‌ ده‌نگی زۆر خۆش بووه‌ و چه‌ندین لاپه‌ڕه‌ له‌ یادگارییه‌كانی ده‌داته‌ ده‌ست رۆماننووس. به‌ تایبه‌تی له‌ كاتی هه‌ڵهاتن و كۆڕه‌وه‌كه‌ و تۆپبارانكردنی شار و شارۆچكه‌كان به‌ مه‌هاباد ده‌ڵێ: (حه‌یاتم شیعره‌كه‌ بكه‌ به‌ چیرۆك، به‌ رۆمان به‌ داستان.. من ده‌بێ بڕۆم و چاوه‌ڕێتم).
ـ رۆماننووس وه‌ك هه‌موو ئه‌دیب و نووسه‌رانی سه‌ره‌تای نووسین به‌ شیعر ده‌ستی پێ كردووه‌، بۆیه‌ بۆ نووسینه‌وه‌ی رۆمانی فاتیلا، شه‌پۆلی ئاوێته‌ له‌ سۆزه‌كانی به‌ شیعر ده‌ست پێ كردووه‌ و ده‌ستپێكی شیعری بۆ شه‌پۆلی سۆزه‌كانی ناخیدا و شیعری به‌ ناوی (ئه‌ندێشه‌)ی هۆنیوه‌ته‌وه‌، كه‌ به‌م جۆره‌ گوزارشتی له‌ خه‌مه‌كانی ده‌روێشه‌ عاشقه‌ كردووه‌:
ئه‌ی په‌ری ژین، ئه‌ی نازه‌نین
توبی و خودای پاكی ئه‌وین
بمگه‌یه‌نه‌ وێستگه‌ی ته‌نگی رۆژی دواییم
بۆ لای عه‌شقی بێ سه‌ره‌تا و بێ كۆتاییم
بۆ لای یارم، چونكه‌ گومان ده‌كه‌م له‌وێ
له‌سه‌ر به‌رماڵی عه‌شقێكی پاك ده‌خه‌وێ.
ئه‌ی په‌ری ژین!
بێ ئه‌و ئۆقره‌ی نییه‌ گیانم
بهێڵه‌ با كراسی جه‌سته‌م فڕێ ده‌م
دوای خه‌ڵوه‌ت و نوێژ و نزا
له‌ باوه‌شی خۆمی بنێم، دڵمی وێده‌م.
ئه‌ی په‌ری ژین!
له‌وه‌ته‌ی ئه‌وم لێ ونه‌، هه‌ر وه‌كو شێت تاوێ ده‌گریم، تاوێ به‌ خۆم پێده‌كه‌نم
له‌نێو بیابانی خه‌ما چی ده‌بینم وا ده‌زانم ئه‌وه‌ و خێرا ڕاده‌چه‌نم!
توو بی و خودا، ئه‌ی په‌ری ژین
بمكه‌ هه‌ڵم و با خۆر بۆ خۆی هه‌ڵم بمژێ.
چیتر به‌رگه‌ی ژیان ناگرم
ونبوونی یار
وه‌ك شاڵاوی ژه‌هری ئازار، به‌ رووی ده‌روونم ده‌پڕژێ!
گشت چركه‌یه‌ك ئه‌م تاڵاوی حه‌سره‌تانه‌
به‌به‌رده‌می دڵی وێڵما
به‌به‌رده‌می نیگای لێڵما،
دێ و ده‌مكوژێ!...فاتیلا...ل18 ـ 19
ڕۆماننووس چه‌ندین دێری پر سۆز و عه‌شقی به‌ ئه‌ندێشه‌ی هه‌سته‌كانی نووسیوه‌، كه‌ بینیویه‌تی چۆن ده‌سووتێت:
كێ ده‌یزانی ئه‌ندێشه‌ی ساده‌ و گه‌شی من
ده‌بێته‌ ده‌ریایه‌كی وا پڕ گێژه‌ن و قووڵ و بێ بن
خۆشه‌ویستی چه‌ند جوانه‌، چه‌ند داهێنه‌ره‌
په‌یامی په‌مه‌یی خوایه‌، سروشی شیعر و هونه‌ره‌
بۆ كڕووزی ئاگرێكی شاڵاوبه‌ره‌ ئه‌وینه‌كه‌م
ئێسته‌ مشتی خاكه‌سه‌ره‌ دڵه‌ پڕ له‌ برینه‌كه‌م
ڕاوه‌ستابووم له‌به‌ر رێژنه‌ی گڕی بارانی ناخی تۆ
ده‌مگوت گیانه‌ شیرینه‌كه‌م، بۆ یه‌ك ده‌بین ده‌ خه‌م مه‌خۆ
ده‌مگوت په‌پووله‌ی ئاواتم، نه‌ زریان، نه‌ شاڵاوی قین
ناتوانن دوورمان خه‌نه‌وه‌ له‌ یه‌كتری بۆ یه‌ك ئه‌بین.
مه‌رج نییه‌ له‌سه‌ر زه‌مین بێت، ئه‌و گه‌یشتن به‌ تۆیه‌
گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ئاوێته‌ی رۆحم بووه‌، ئه‌و پشكۆیه‌
لێره‌ش نه‌بێ له‌ دنیای دی ده‌تكه‌م به‌ هاورازم، گوڵم
ده‌بیته‌ بووكی به‌هه‌شت و له‌ باوه‌شت ده‌گرێ دڵم
له‌سه‌ر عه‌رشی به‌رینی خۆی ئاهه‌نگمان بۆ ده‌گێڕێ خوا
په‌ری ئاسمان سه‌ما ده‌كه‌ن له‌ زه‌ماوه‌ندێكی ئاوا
وا نه‌زانی بیرم چووه‌ به‌ڵێنه‌كه‌م، ئه‌ی شاگوڵی مێرگی هه‌ستم
بێ تۆ تاریكه‌ دنیای من، له‌ هه‌ناسه‌ی خۆشم په‌ستم
به‌ من بێ هه‌ر ئێسته‌ بفڕم، له‌ هه‌ر كوێ بی بگه‌مه‌ لات
ببێته‌ په‌ناگه‌ی ڕۆحم، سۆمای چاوت، نسێی باڵات
تۆش بێ ده‌نگ مه‌به‌، له‌ هه‌ر كوێی بانگم بكه‌ تا ده‌توانی
با بتدۆزیته‌وه‌ گیانم، بزانی له‌ كوێ په‌نهانی
گوڵم فاتم، دڵم فاتم، زیاتر مه‌ڕۆ، ئه‌وه‌ منیش بۆ لات هاتم
موبته‌لاتم، هه‌موو كاتم، به‌ گیان و به‌ دڵ له‌ لاتم.
رۆماننووس به‌هۆی ناسینی شاكه‌س (فاتیلا)وه‌ شاره‌زای ورد و درشتی ژیانی فاتیلایه‌، بگره‌ له‌مه‌ش زیاتر ژیان و مێژووی گه‌لی كوردیش شاره‌زا بووه‌، چونكه‌ خۆی له‌و سه‌رده‌مه‌دا ژیاوه‌ و جه‌نگی قادسیه‌ی بینیوه‌ كه‌ چۆن به‌ زۆر گه‌نج و لاوی كوردیان كێشمه‌ی به‌ره‌كانی جه‌نگ كردووه‌ و ئه‌وی نه‌چووبایه‌ یان هه‌ڵهاتبایه‌، به‌ به‌رچاوی خه‌ڵكه‌وه‌ له‌سێداره‌یان ده‌دا. ئه‌وه‌ باری هه‌موو باشووری كوردستان بوو، هه‌ر بۆیه‌ ژماره‌ی هه‌ڵهاتووانی لاوانی كورد نه‌وه‌د له‌ سه‌دی ئاماده‌ نه‌بوون به‌شداری جه‌نگی قادسیه‌ی دووه‌م بكه‌ن. په‌یتا په‌یتا هه‌ر لاوی كورد بوو ده‌چووه‌ ڕیزه‌كانی پێشمه‌رگه‌وه‌. ڕۆماننووس ئاماژه‌ به‌ ده‌سته‌واژه‌ی (چوارمشقی) ده‌كات بۆ ئه‌و پیاوانه‌ی له‌ سوپا مه‌ره‌خه‌س ده‌كران و داده‌نیشتن له‌ ماڵه‌وه‌ به‌ مه‌رجی نه‌چنه‌ رێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌وه‌. دكتۆر فاتیلا یه‌كێك بوو له‌وانه‌ و له‌گه‌ڵ عه‌ره‌به‌كان كه‌وته‌ كێشه‌ و غه‌دری قبووڵ نه‌ده‌كرد. به‌هۆی پیشه‌كه‌یه‌وه‌ كه‌ پزیشكی ڤێته‌رنه‌ری بووه‌، له‌ دێهاته‌كاندا خزمه‌تی كردووه‌ و كه‌سێكی یارمه‌تیده‌ر و زۆر خۆشه‌وێست بووه‌ لای خه‌ڵك.