​چۆن بووم به‌ حه‌مید ڤانكووخ؟

​عەبدولڕەحمان فەرهادی

 

زۆرم مه‌راق بوو ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسییه‌ی پێشوو بگۆڕدرێت، كه‌چی ئێستا خه‌ریكه‌ په‌شیمان ده‌بمه‌وه‌، ئاخر ئه‌وانیش زۆریان ئه‌زیه‌تی خه‌ڵك ده‌دا و هیچ مافێكی هاووڵاتییانیان ده‌سته‌به‌ر نه‌ده‌كرد، ته‌نیا متووی دزی و به‌تاڵانبردنی داهاته‌كانی وڵات بوون و كه‌ مامۆستا بووین حسێبی سه‌گێكی‌ تۆپیویان بۆ نه‌ده‌كردین، بۆیێ زۆرم ڕق لێ ده‌بوونه‌وه‌ و خۆشیم به‌ چه‌هره‌ی دزێویان نه‌ده‌هات. كه‌ له‌و ده‌شت و كێوانه‌ دابه‌زین، ده‌تگوت به‌رازن بێستانان ده‌ڕنن، به‌راز كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناو باخچه‌، هه‌ر چیی ساغه‌ به‌پێوه‌ی ناهێڵێ، ئه‌مانیش وا بوون، گۆریه‌ جێپه‌نجه‌ كونه‌كانی خۆیان له‌بیر چووه‌وه‌ و فێری ناوی ماركه‌ جیهانییه‌كانی بۆن و قات و قۆنده‌ره‌ و تیشێرت بوون، یه‌كسه‌ر كه‌روباریان كردن به‌ جوانترین مۆدیلی فۆرد و مارسیدیس و دۆج. بۆیێ ڕقمان لێ ده‌بوونه‌وه‌، ده‌نا به‌ به‌راورد به‌م ڕدێن مووچكه‌ سه‌گانه‌، خه‌ریكه‌ له‌ هۆڕژنی گریانێ ده‌ده‌م و ده‌ڵێم ئه‌ی هه‌زار ڕه‌حمه‌تت لێ بێ كفن دز.
ئاخر ئه‌و ڕدێن ته‌پشوولانییانه‌، سمێڵ قوتی ده‌لینگ هه‌ڵكشاوی ناشیرینن؟ تۆ بڵێی بزانن ددان شووشتن چییه‌؟ هه‌ر هه‌موو شتێكیان به‌ لاوه‌ حه‌رام و گوناهه‌، چۆن زه‌نده‌قم لێیان نه‌چێ؟ گوتیان خواردنه‌وه‌ حه‌رامه‌، گوتمان ئامه‌ننا، ئه‌گه‌رچی زۆر خه‌مبار نه‌بووم، به‌ڵكو ته‌نیا مانگی جارێ له‌ یانه‌كه‌ی فه‌رمانبه‌ران خۆم و چه‌ند نه‌گبه‌تێ به‌ خۆشییه‌وه‌ خه‌مه‌كانمان به‌با ده‌كرد و تا مڕ ده‌بووین هه‌ڵمان ده‌قوڕاند، ئه‌وه‌شیان ڕۆیی، كه‌چی ئێستا خه‌ریكه‌ هه‌موو شتێكی جوانمان لێ ده‌ده‌نه‌ به‌ر بڕیاره‌ دزێوه‌كانیان، گوایه‌ حه‌رامن.
جا ئوتووكردنی جلوبه‌رگ، كه‌ی له‌ كتێبه‌ پیرۆزه‌كاندا به‌ حه‌رامی هاتووه‌؟ئه‌ی قژ داهێنان چ پێوه‌ندییه‌كی به‌ ئیرتیداد و میرتیداده‌وه‌ هه‌یه‌؟ توخوا وڵات هه‌یه‌ له‌ دونیادا شانه‌ی قژی تێدا مه‌منووع بێ؟
ئه‌وه‌ مانگێكه‌ بۆیه‌ی قژیان قه‌ده‌غه‌ كردووه‌، چ كون و قوژبنێكی ئه‌م شاره‌ نه‌ما بۆی نه‌گه‌ڕێم، چاك بوو ئه‌مجاره‌ سدیقه‌فه‌ندیی نۆغه‌رانێ به‌هانامه‌وه‌ هات و تیووبێكی ڕه‌نگكردنه‌وه‌ی قژی دامێ، باش بوو ئه‌مجاره‌شیان چه‌رموویی قژمم له‌كۆڵ كرده‌وه‌، ئه‌ی بۆ جارێكی دیكه‌ چیم چاره‌یه‌؟
مانگێك دواتر خه‌ریك بوو ته‌واوی قژم ڕه‌نگی به‌فر داگرێ، ئێواره‌یه‌كیان بۆی هاتمه‌ ده‌ره‌وه‌ تا پاكه‌تێك له‌ هه‌ر جۆره‌ بۆیه‌یه‌ك بێت له‌م شاره‌ زل و زه‌به‌لاحه‌ په‌یدا بكه‌م، ئێ ئاخر ئه‌وانه‌ وا بۆ ساڵێك ده‌چێ دینارێكی خانه‌نشینییه‌كه‌یان نه‌داوینه‌تێ. زۆر سه‌یره‌، جاران ده‌مانگو، ئه‌وان مووچه‌ ناده‌ن و ده‌مانچه‌وسێننه‌وه‌، ئاخر به‌ڕاستی له‌ تامێیان ده‌ركرد. له‌ ده‌ركی قه‌یسه‌ری تووشم به‌ تووشی (شه‌مه‌ دمبرلۆز)ی هاوڕێی دێرینم بوو، كه‌ چه‌ند مانگ بوو نه‌مبینیبوو، شه‌مه‌ زه‌لامێكی كه‌ته‌ی وه‌رزشوان و براده‌ری جارانی یانه‌ی فه‌رمانبه‌رانم بوو، دین و دیانه‌ت به‌لایه‌وه‌ بایه‌خێكی نه‌بوو، قه‌ت نه‌یده‌هێشت تاڵێكی قژه‌ بۆزه‌كه‌ی به‌ لای سپیپاتییه‌وه‌ بڕوانێ، وه‌ستای ڕه‌نگكردنه‌وه‌ بوو، ناوی ئه‌نواع و ئه‌شكال بۆیه‌ی قژی ده‌زانی، كه‌چی ئه‌مڕۆ شه‌مه‌ به‌و سپێتییه‌ی قژیه‌وه‌ ده‌بینم. سه‌رده‌مێكی سه‌مه‌ره‌یه‌، توخوا ئاخر بۆیه‌ی قژ بۆ مه‌منووع بێ؟ سه‌رم له‌بن گوێی شه‌مه‌ نا و گوتم: شه‌مه‌، بزانه‌ قه‌ت عیلاجێكم بۆ نابینییه‌وه‌؟ گوتی: هااا مامۆستا حه‌مید چیته‌؟ من له‌ خزمه‌تتدام.
- توخوا شه‌مه‌ گیان تیووبێ بۆیه‌م بۆ په‌یداكه‌، شه‌مه‌ گیان دونیا مه‌رگ و مردنه‌، قه‌ت نامه‌وێ به‌ قژی چه‌رموو سه‌ر بنێمه‌وه‌، شه‌مه‌ منت له‌بیره‌؟ توخوا قه‌تت به‌م بێزه‌وه‌رییه‌ دیوم؟ بریقه‌ی قۆنده‌ره‌ و لووسوپووسیی جلوبه‌رگ و بۆنی خۆشی منت نایه‌ته‌وه‌ یاد؟
شه‌مه‌ لێی بادامه‌وه‌، تومه‌ز عه‌قڵی بووه‌ته‌ عه‌قڵی كێشكه‌ی سه‌ر سواندان، ئێ ئاخر من چوزانم، شه‌مه‌ی زه‌ندیق له‌ ئه‌سته‌غفیروڵایێ ده‌دات و باسی حه‌رام و حه‌ڵاڵیم بۆ ده‌كا، داخێكی زۆرم لێی خوارد و هه‌ر به‌ په‌له‌په‌ل خۆم لێ قورتار كرد.
ئه‌و بازاڕه‌ گه‌ڕام، سه‌ری دۆسته‌ دوكانداره‌ نزیكه‌كانیشمم دا، كه‌چی بۆیه‌م ده‌ست نه‌كه‌وت و نه‌كه‌وت. بۆیه‌ی قژیان لێ كردبووینه‌ حه‌شیشه‌ و تلیاك، به‌و خودایه‌ی بێ شه‌ریك و لامه‌كانه‌، ئه‌وانت ئاسانتر ده‌ست ده‌كه‌وت.
شه‌و له‌سه‌ر دۆشه‌گه‌كه‌م وه‌ركه‌وتبووم و داڵغه‌ی بۆیه‌ و بیركردنه‌وه‌ له‌ چۆنیه‌تیی په‌یداكردنی، خه‌ریك بوو مێشكم كونبه‌ده‌ر بكات، هه‌ر بیرم كرده‌وه‌ و له‌ خه‌یاڵی سه‌یر ڕاده‌چووم و یه‌كسه‌ر حسقیلی حامیده‌ بنجووم بیركه‌وته‌وه‌، كه‌ خمچییه‌كی ناوداری سییه‌كانی هه‌ولێر بوو. به‌یانییه‌كه‌ی سه‌ردانی ماڵه‌وه‌یم كرد، كه‌ كه‌وتبووه‌ به‌رامبه‌ر مه‌زاره‌كه‌ی سه‌عدووناوا.
له‌مێژ بوو نه‌مدیبوو، كاتی خۆی له‌ مه‌كته‌بی (ئه‌ربیل ئوولا) هاوپۆلم بوو، دواتر به‌هۆی ته‌نبه‌ڵییه‌وه‌ وازی له‌ مه‌كته‌ب هێنا و له‌گه‌ڵ بابی له‌ دوكانه‌كه‌یان له‌ناو خمچییه‌كان كه‌وته‌ كار، دواتر چه‌ند ساڵێك به‌ر له‌ ڕاپێچكردنی جووله‌كه‌كان، بابی له‌ دین وه‌رگه‌ڕا، ئه‌و تا ئێستاش هه‌ر خه‌ریكی خمكاری و خمچێتییه‌.
حسقیل چاوی پێم كه‌وت، گه‌شایه‌وه‌ و بردمیه‌ ژووره‌وه‌ و جامه‌ ئاوێكی كه‌دینه‌كه‌ی بۆ هێنام. ئاوه‌ فێنكه‌كه‌م له‌ گه‌روو ئاودیو بوو و باسی بۆیه‌ی قژم له‌گه‌ڵیدا هێنایه‌ گۆڕێ، حسقیل سه‌ری سوڕما و نه‌یده‌زانی چۆنم وه‌رام بداته‌وه‌، ئه‌و ده‌یگوت: برایێ من، ئه‌و خمه‌ی من هه‌مه‌ هی خام و جورجێت و كوده‌ری و ئه‌نگۆره‌ و سووف و بازه‌ و چیت و كشمیر و خوری و جۆری دیكه‌ی قوماشه‌، ترسێكه‌م بڕكۆكه‌كت بده‌مێ ئه‌و قژه‌ خاوه‌ت بسۆتینی، یان وه‌ك قوماشی داڕزاوی عه‌مباران، قژت ببێته‌ عه‌مباره‌سۆت و ئه‌وه‌نده‌ی هه‌ته‌ ئه‌ویشت نه‌مێنێ. نا نه‌خێر چاره‌ی تۆ لای من نییه‌، به‌ڵكو ده‌تنێرمه‌ لای یوسف یاقوو، كه‌ بندیانێكی لێزانی گه‌وره‌ی ڕه‌نگ و بۆیه‌یه‌ و مامۆستای ئه‌و زانستانه‌یه‌ كه‌ پێی ده‌ڵێن كیمیك.
ماڵی یوسفم له‌ كۆڵانی عاره‌بان دیته‌وه‌، كه‌ ده‌كه‌وته‌ پشت مزگه‌وتی مه‌ردان پاشا. یوسف له‌ من به‌ته‌مه‌نتر دیار بوو، نه‌یده‌هێشت تاڵه‌مووێكی سپیی قژه‌ گروازه‌كه‌ی سه‌رده‌ربێنێ، بۆیه‌كه‌ره‌وه‌ و بۆیه‌گره‌وه‌یه‌كی مه‌علان بوو، كه‌ باسه‌كه‌م له‌گه‌ڵی كرده‌وه‌، وه‌رامی ده‌موده‌ستی هه‌بوو و به‌لایه‌وه‌ كارێكی ئاسان بوو، ڕێگه‌چاره‌یه‌كی شیاوی بۆ دانام، به‌ مه‌رجی ئه‌وه‌ی لای كه‌س باسی نه‌كه‌م. ناردمیه‌وه‌ لای حسقیل و جۆڕكێكی یه‌ك وه‌قه‌یی پڕخمی ڕه‌شم لای هێنا و گه‌ڕامه‌وه‌ لای یوسف و ئه‌ویش چۆنیه‌تیی گرتنه‌وه‌ی بۆیه‌كه‌ی جوان بۆ ڕاڤه‌ كردم:
حه‌مید گیان گوێ بگره‌، هه‌موو كیسه‌كانم له‌سه‌ر نووسیون، پێویسته‌ قاپێكی به‌تاڵی قوڕ بێنی و دوو مست له‌ خمه‌كه‌ی حسقیلی تێ بكه‌ی و پاشان ئه‌م كیسانه‌ی كه‌ مادده‌ی كیمیایی جۆراوجۆریان تێدایه‌، دێنی و بایی یه‌ك كه‌وگیر له‌م بۆیه‌ كانزایه‌ی كه‌ له‌سه‌ری نووسراوه‌ خوێی قورسی كانزا تێ ده‌كه‌ی، پاشان بایی دوو كه‌وگیر له‌ پارافینیلین (پی پی دی) و پاشتر یه‌ك مست سركه‌ی قورقوشمی تێكه‌ڵ به‌ كبریتى تێ ده‌كه‌ی، به‌ برایێ خۆم بڵێم، دواتر گۆلمێك له‌ خوێی بزمۆسی تێ ده‌كه‌ی، ئینجا ئۆكسیدی ئاسن و كاربۆناتی مه‌گنیسیۆم و ئۆكسیدی ئامۆنیا و مه‌نگه‌نیز و كبریتاتی سۆدیۆم، هه‌ر یه‌كه‌یان بایی كه‌وگیرێكیان تێ ده‌كه‌ی، پاشان جامیلكه‌یه‌ك له‌ هه‌ر یه‌كه‌ له‌ هاڕاوه‌ی ڕه‌ژووی ناو پاتری و تۆزی ورد و ڕنراو له‌ تایه‌ی تڕومبێل و چنگێ له‌ ته‌نیی بن مه‌نجه‌ڵی دانووی تێ ده‌كه‌ی، شه‌ش جامه‌ ئاوی ته‌واو كوڵاویش دێنی و هه‌موویان ده‌گریه‌وه‌ و به‌ ده‌وه‌خاكه‌ناس تێكه‌ڵوپێكه‌ڵیان ده‌كه‌ی و بۆ ماوه‌ی سه‌عاتێك ده‌یانخه‌یه‌ سه‌ر ئاگرێكی كز، پاشان ده‌یهێنییه‌ خواره‌وه‌ و تا به‌یانی له‌ هه‌یوانه‌كه‌ جێی دێڵی، بۆ به‌یانییه‌كه‌ گیراوه‌كه‌ ده‌خه‌یته‌ ناو شووشه‌ی گه‌وره‌ی سه‌رگیراو و پاشان ده‌توانی به‌ شانه‌ی دار، دایبهێنی.
ڕوپییه‌كم دایه‌ یوسف بندیان و خۆم و زه‌مبیلی پڕ له‌ كیسه‌ كیمیام به‌ره‌و ماڵ بوومه‌وه‌.‌ یوسف چۆنی گوت وام كرد، شووشه‌ گه‌وره‌ سه‌رگیراوه‌كانم هێنان و له‌ هه‌یوانه‌كه‌م به‌جێ هێشتن. خه‌ریك بوو پاڵ ده‌كه‌وتم، ئه‌و ڕۆژه‌ زۆر ماندوو بووبووم، كه‌ پاڵكه‌وتم، خه‌ریكی وه‌نه‌وزدان بووم و له‌ چركه‌ساتی خه‌وبردنه‌وه‌دا له‌ ده‌رگاكه‌ درا و كه‌ كردمه‌وه‌، شه‌وكه‌تی برازام خۆی په‌ستایه‌ ژووره‌وه‌ و پێی ڕاگه‌یاندم كه‌ سبه‌ی بۆ ئێواره‌كه‌ی له‌ ئه‌گله‌نجه‌ی كوڕه‌كه‌ی ئاماده‌ بم، پێی گوتم به‌ دزییه‌وه‌ ده‌یكه‌ین و بۆ چه‌ند كه‌سێكی تایبه‌ته‌. پیرۆزباییم لێی كرد و خۆشحاڵی و ڕازیبوونی خۆمم به‌ چوونه‌ بۆنه‌كه‌یان بۆ ده‌ربڕی.
دوای نیوه‌ڕۆی ڕۆژی پاشتر، خۆم به‌ بۆیه‌كردنه‌وه‌ی قژی چه‌رموومه‌وه‌ خه‌ریك كرد، كه‌ به‌ڕاِستی شێوازێكی هیلاككه‌ر و ئه‌ركێكی زۆر بوو بۆ من، تا لێبوومه‌وه‌ شانوپیلم كه‌وت، دواتر ڕووم كرده‌ باخچه‌كه‌ و به‌ چاوه‌نۆڕیی وشكبوونه‌وه‌ی بۆیه‌كه‌وه‌ كه‌وتمه‌ داڵغه‌ لێدانه‌وه‌، له‌و ماوه‌یه‌دا داڵغه‌ خه‌ریك بوو ته‌واوی ژیانم بگرێته‌وه‌.
عه‌سرێكی دره‌نگ به‌ قژی قه‌ترانیمه‌وه‌ به‌ره‌و ماڵی شه‌وكه‌ت هه‌نگاوم نا، كه‌ ته‌واوێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی شار بوو، به‌ شه‌وق و زه‌وقێكی زۆره‌وه‌ پێشوازییان لێ كردم و شادمان بووم به‌ دیتنه‌وه‌ و دیداری چه‌ند دۆستێكی خۆم، حه‌وشه‌ گه‌وره‌كه‌ له‌ خه‌ڵكانی شارستان و دونیادیته‌ جمه‌ی ده‌هات و نزیكه‌ی شه‌ست حه‌فتا كه‌سێك ده‌بوون، گوایه‌ ئاهه‌نگه‌كه‌یان به‌ دزییه‌وه‌یه‌، نه‌وه‌كا بزانرێته‌وه‌، چونكه‌ ئاقیبه‌ت خراپ ده‌كه‌وێته‌وه‌، كاریگه‌ریی گه‌رماكه‌ خه‌ریك بوو له‌ پێستی خۆمم بێنێته‌ ده‌ر، هه‌ستم كرد به‌ خۆم و چاكه‌ته‌وه‌ شه‌ڵاڵی ئاره‌قه‌ ده‌بووم، ده‌ستێكم به‌ هه‌نیه‌مدا هێنا، بینیم ڕه‌شكاوێك له‌ خم و ته‌نى ته‌واوی سه‌ر و ڕوخساری گرتووم، به‌ره‌و لای سۆنده‌یه‌ك چووم كه‌ له‌ دووره‌وه‌ دیار بوو، كه‌مێك ده‌موچاوم دایه‌ به‌ر ئاو و گه‌ڕامه‌وه‌، هه‌ستم كرد خه‌ڵك به‌ لاچاوێكی سه‌یره‌وه‌ ته‌ماشام ده‌كه‌ن و له‌گه‌ڵ یه‌كتردا ده‌كه‌ونه‌ پسته‌پست و پێكه‌نین، ئاره‌قه‌ ته‌واوی له‌شی داگرتبووم، تك تك به‌ پشتی ملمدا ده‌چووه‌ خواره‌وه‌، ناچاری فڕێدانی چاكه‌ته‌كه‌م بووم و بینیم له‌دواوه‌ قاقای پێكه‌نینیانه‌، ئاوڕێكم دایه‌وه‌ هه‌ستم كرد له‌دواوه‌ به‌ ڕه‌شایی و په‌ڵه‌ و پیسیی كراسه‌ سپییه‌كه‌م پێده‌كه‌نن، به‌سه‌ر خۆمدا نه‌هانی و كراسه‌كه‌شم داكه‌ند و ته‌ماشایه‌كی لای پشته‌وه‌یم كرد، بووبوو به‌ یه‌ك پارچه‌ ڕه‌شاوی په‌ڵه‌په‌ڵه‌داری پڕ له‌ خاڵی زه‌رد و مۆر، ده‌تگوت نه‌خشی گیراوه‌ی فنجانه‌ قاوه‌كانی جارانی دایكی ڕه‌حمه‌تیمه‌، ڕه‌شاو ڕوخساری نه‌هێشتبووم، ڕه‌شاوی تێكه‌ڵه‌ی مادده‌ جۆراوجۆره‌ كیمیایییه‌كان و زفت و قیڕ و هاڕاوه‌ی ڕه‌ژوو، تك تك به‌ ده‌موچاومدا جۆگه‌له‌ی ده‌به‌ست، كراسه‌كه‌م كه‌وتبووه‌ ده‌ست یه‌ك دوو چاوه‌ش، كه‌ بۆ هه‌ڵپه‌ڕكێ هاتبوونه‌ ئه‌و ناوه‌ و ده‌یانڕوانیێ و خه‌ریكی پێكه‌نین و گفتوگۆ بوون، گوێم لێ بوو ده‌یانگوت نه‌خشی كراسه‌كه‌ی حه‌میده‌فه‌ندی كتومت تابلۆكانی ڤانكووخن، پێكه‌نین و قاقایان له‌ هه‌ر چوار لاوه‌ ده‌بیسترا، حه‌مید ڤانكوووخ.. ڤانكوووخ، بانگیان ده‌كردم.
به‌ په‌له‌ گۆچانه‌كه‌م دایه‌ به‌ر خۆم و تا وزه‌م تێدابوو ته‌كانم دا و ئه‌و ناوه‌م جێ هێشت، له‌ولاوه‌ خزمه‌كانیشم به‌م به‌زمه‌ قاقایان ده‌هات. سه‌رسه‌رییه‌كانی ئه‌و ناوه‌ش تا له‌ چاوان بزر بووم، هه‌ر هاوار هاواری حه‌مید ڤانكووخیان بوو. له‌وێ ڕۆژێوه‌ ناوی حه‌مید ڤانكووخم به‌سه‌ردا سه‌پا. كه‌ ده‌رگای ماڵه‌وه‌م كرده‌وه‌، یه‌كسه‌ر خۆم له‌ گه‌رماوه‌كه‌ په‌ستا و به‌ ته‌شتان ئاوم ده‌كرده‌ سه‌ر ‌خۆم و جۆگه‌له‌ی خم و ڕه‌شكاو بنی نه‌ده‌هات و نه‌ده‌بڕایه‌وه‌.