به‌غدا و كورد یان حیكایه‌تى مێش - 1

جه‌بار جه‌مال غه‌ریب

 

به‌غدا: حیكایه‌تێكت بۆ بكه‌م؟
كورد: ئا..
به‌غدا: بۆ ده‌ڵێى ئا!!
كورد: نا..
به‌غدا: بۆ ده‌ڵێى نا!!
له‌م وتارانه‌​دا له‌به‌ر رۆشنایى بۆچوونه‌كانى جه‌میل مه‌دفه‌عى و كۆرۆنوالیسدا، هه‌وڵی گرتنى ئه‌و مێشه‌ ده‌ده‌م.


به‌ریتانیا، ئه‌و وڵاته‌ى كه‌ هه‌رگیز خۆرى لێ ئاوا نه‌ده‌بوو، ئه‌وه‌ش نه‌ك له‌به‌رئه‌وه‌ى توانیبێتی وڵاته‌كه‌ى به‌ ئاڕاسته‌ى خۆر بجوڵێنێ، یان خۆر له‌سه‌ر وڵاته‌كه‌ى خۆى بوه‌ستێنێ، نا، به‌ڵكو له‌به‌رئه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى پاشایه‌تیى ئه‌و وڵاته‌ ئه‌وه‌نده‌ فراوان بووبوو، كاتێك خۆر له‌ به‌شێكى ئاوا ده‌بوو، له‌ به‌شێكى دیكه‌ى هه‌ڵده‌هات. ئه‌وه‌ جگه‌ له‌وه‌ى زۆر جار ئه‌و (خۆرئاوانه‌بوونه‌یان) به‌ میتافۆڕ سه‌یر ده‌كرد و مانایه‌كى ڕه‌مزییان ده‌دایه‌ هێز و تواناى خۆیان، به‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر ته‌واوى دنیادا هه‌یه‌، یان ده‌سه‌ڵاتیان ده‌گاته‌ هه‌موو ئه‌و شوێنانه‌ى كه‌ خۆریان لێ هه‌ڵدێ. هیند و رۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست به‌شێكى گرنگى ئه‌و وڵاتانه‌ بوون كه‌ به‌ریتانیا ده‌سه‌ڵاتى به‌سه‌ریاندا هه‌بوو.
دواى دامركانه‌وه‌ى كڵپه‌ى شه‌ڕى یه‌كه‌مى جیهان، له‌گه‌لأ ئه‌وه‌ى كه‌ گه‌ل و وڵاتانى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست هۆكارى شه‌ڕه‌كه‌ نه‌بوون و ڕاسته‌وخۆش به‌شێك نه‌بوون له‌ شه‌ڕه‌كه‌ و هه‌تا له‌ دامركانه‌وه‌شیدا به‌شێك نه‌بوون لێی، كه‌چى هێزه‌ زه‌به‌لاحه‌كان وه‌ك به‌شێك له‌ ده‌ستكه‌وتى شه‌ڕ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا كردن و له‌نێوان خۆیاندا وه‌ك گۆشتى تاڵانى دابه‌شیان كردن. هه‌ندێك وڵاتیان له‌سه‌ر نه‌خشه‌ سڕینه‌وه‌، هه‌ندێ وڵاتى تازه‌یان پێكهێنان.
یه‌كێك له‌و وڵاته‌ تازه‌ پێكهاتووانه‌، به‌و سنوور و شێوازه‌ تازه‌یه‌، وڵاتى عێراق بوو، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌هۆى ئه‌وه‌ى به‌ریتانیاى مه‌زن ده‌سه‌ڵاتى هه‌یه‌ و هه‌رگیز خۆرى لێ ئاوا نابێ، مه‌لیك و پادشاى بۆ وڵاته‌كانیش دانان. به‌ڵام به‌ریتانیا به‌ ڕاده‌یه‌ك زیره‌ك بوو، به‌ شێوه‌یه‌كى ئه‌وه‌نده‌ قوولأ ئاست و دواكه‌وتوویى گه‌لانى رۆژهه‌ڵاتى خوێندبووه‌وه‌، ده‌مارى ناسیبوون، كه‌ رۆژهه‌ڵاتییه‌كان هه‌رگیز به‌و شێوه‌یه‌ خۆیان نه‌ناسیبوو، هه‌رگیزیش له‌و ئاسته‌دا نایناسن. ئه‌وان نه‌وه‌ى فه‌لسه‌فه‌ى خۆیانن، ئه‌وان له‌ فه‌لسه‌فه‌وه‌ فێر بووبوون كه‌ زانست هێزه‌. به‌هۆى ئه‌و زانیارییه‌ یان ئه‌و هێزه‌ى كه‌ هه‌یانبوو له‌ دوو ئاستدا سه‌ركه‌وتنى گه‌وره‌یان به‌ده‌ست هێنا:
یه‌كه‌م: ئه‌و نه‌خشه‌یه‌ى بۆ رۆژهه‌ڵاتیان كێشا.
دووه‌م: ئه‌و مه‌لیك و پادشایانه‌ى بۆیان هه‌ڵبژاردن.
سنوورى سه‌ر كاغه‌ز و نه‌خشه‌ى ناو ئه‌تڵه‌سى بۆ كردنه‌ راستى و جوگرافیاى راسته‌قینه‌ى كرده‌ وه‌هم، بۆیه‌ هه‌م ئه‌و هێڵه‌ سوورانه‌ى بۆى كێشان و هه‌م ئه‌و مه‌لیك و پادشایانه‌ى بۆى ده‌ستنیشان كردن، ته‌مه‌ن درێژ بوون، بوونه‌ مۆرك و دیارده‌ى جیهانى سیاسیى تازه‌ و تا ئه‌مڕۆش كاریگه‌ریى گه‌وره‌یان هه‌یه‌ و كه‌س جورئه‌تى ئه‌وه‌ ناكات ده‌ستكارییان بكات، ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسییه‌كه‌ى بۆى دیارى كردن، یان پادشا و مه‌لیكه‌كانیان گۆڕانێكى ڕواڵه‌تییان به‌سه‌ردا هاتبێ، ئه‌وه‌ ئه‌و نه‌خشه‌ و هێڵه‌ سوورانه‌ى بۆى دیاریكردن تا ئێستاش كه‌س ناتوانێ ده‌ستكارییان كات. به‌ ڕاده‌یه‌ك ئه‌و پێوه‌لكاندنه‌ى وڵاته‌كان و لێك جیاكردنه‌وه‌ى هه‌ندێكى دیكه‌یان، هه‌تا له‌لایه‌ن خودى گه‌له‌ دابه‌شكراوه‌كانه‌وه‌ به‌ موقه‌دس كراوه‌ و تێكدان و وه‌ك خۆ لێكردنه‌وه‌ى كارێكى ئه‌سته‌م و بڤه‌یه‌.
له‌و دابه‌شكارییه‌دا كوردستان گه‌وره‌ترین زیانى به‌ركه‌وت و به‌ مه‌به‌ستى هاوسه‌نگى و ڕازیكرنى ئه‌وانى دیكه‌ دابه‌ش كرا، هه‌موو وڵات و نه‌ته‌وه‌كانى هاوسێى كوردستان به‌شێكیان له‌ خاك و گه‌له‌كه‌ى به‌ركه‌وت، ئه‌وه‌ى هێجگار زیانه‌كه‌ى گه‌وره‌ كرد ئه‌وه‌ بوو كه‌ هیچكام له‌ به‌شه‌كانى كوردستان نه‌كرانه‌ وڵاتى سه‌ربه‌خۆ، یان له‌ هیچ ناوچه‌یه‌كدا كاروبارى كورد نه‌درایه‌ خۆى، ئه‌وه‌ش ئه‌و مافه‌ى داوه‌ته‌ كورد كه‌ هه‌موو پڕۆسه‌كه‌ به‌ پیلانێكى دوژمنكارانه‌ بزانێ له‌ دژى خۆى.
قسه‌ى ئێمه‌ له‌سه‌ر عێراقه‌، كوردى عێراق دوو جار مافى ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ سكاڵا له‌ دژى به‌ریتانیا به‌رز بكه‌نه‌وه‌، جارێك له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى دابه‌ش كران و جارێكیش له‌به‌ر ئه‌وه‌ى عێراق له‌ به‌شه‌ ئینتدابى به‌ریتانیا بوو، ئه‌وانیش له‌وپه‌ڕى برینداریدا جێیان هێشت و به‌ حكوومه‌تێكى شۆڤێنى و رقئه‌ستووریان سپاردن.
له‌دواى لكاندنى كوردستانى باشوور به‌ عێراقه‌وه‌ له‌ ساڵى 1921 زایینیه‌وه‌، بۆ تاكه‌ رۆژێكیش ئه‌و وڵاته‌ بێ ته‌قه‌ و به‌ربه‌ره‌كانى نه‌بووه‌، واتا هیچ حكوومه‌تێكى عێراقى ئاسووده‌ نه‌بووه‌ و نه‌یتوانیوه‌ بڵێ ده‌سه‌ڵاتم به‌سه‌ر هه‌موو عێراقدا هه‌یه‌. هه‌میشه‌ گرووپ و ده‌سته‌یه‌ك، عه‌شیره‌ت و حزبێك رووبه‌ڕووى ده‌سه‌ڵات بوونه‌ته‌وه‌ و ئه‌وه‌یان به‌بیر هێناوه‌ته‌وه‌ كه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ك مافى خوراوه‌ و داواى ئازادى ده‌كات، ئه‌و دوژمنایه‌تییه‌ قووڵه‌ى عێراق به‌رامبه‌ر به‌شێك له‌ گه‌له‌كه‌ى (كه‌ به‌پێى هه‌موو یاسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ده‌بوو پارێزگار و پشتیوانیان بێ) دوو ئه‌نجامى زۆر خراپى لێ كه‌وته‌وه‌:
یه‌كه‌میان: له‌ هه‌موو ئه‌و ساڵانه‌دا نه‌یانهێشت كورد بۆ له‌حزه‌یه‌ك هه‌ست به‌ دڵنیایى و ئارامى بكات و وه‌ك ئینسان بیر له‌ به‌یانى و ژیانى ئاسایى خۆی بكاته‌وه‌، ماڵى خۆش بووێت و شار دروست بكات، نه‌خێر له‌ هه‌موو ئه‌و ساڵانه‌دا به‌ترسه‌وه‌ ژیا، ڕاڕا و دوودڵ له‌ به‌یانى، هه‌مو بیركردنه‌وه‌ى لاى مردن و گرتن و به‌رگرى و شۆڕش بوو.
دووه‌م: جگه‌ له‌وه‌ى كه‌ هیچ كام له‌ حكوومه‌ته‌كانى عێراق بۆ له‌حزه‌یه‌ك له‌ كورد ئارخایه‌ن و یه‌كدڵ نه‌بوون، به‌شى هه‌ر گه‌وره‌ى سامانى وڵاته‌كه‌یان له‌ كڕینى بۆمب و چه‌ك و ده‌بابه‌ خه‌رج كرد و خه‌ڵكیان برسى كرد و وڵاتیش نابووت، سه‌ره‌ڕى ئه‌وه‌ش نه‌یانتوانى ئارامى و خۆشگوزه‌رانى بۆ به‌شه‌كه‌ى دیكه‌ عێراق كه‌ عه‌ره‌به‌ فه‌راهه‌م بكه‌ن، به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، له‌ژێر ناوى نه‌ته‌وه‌په‌رستى و شۆڤێنیدا، له‌ژێر ناوى به‌رگرى له‌ نیشتمان و خاكدا هه‌موویان كردنه‌ قوربانى، له‌ باشترین حاڵه‌تدا كردیاننه‌ سه‌رباز و پیاوكوژ و تاڵانچى، ماڵى ئه‌وانیش له‌ هه‌موو ئه‌و ساڵانه‌دا ئارامیى به‌خۆیه‌وه‌ نه‌دى و دایكه‌كان هه‌ر چاوه‌ڕێَى ته‌رمى كوڕكانیان بوون.
ئینگلیزه‌كان هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ هه‌ستیان به‌و هه‌ڵه‌ گه‌وره‌یه‌ى خۆیان كرد، له‌و ماوه‌یه‌دا كه‌ كاروبارى عێراقیان به‌ڕێوه‌ ده‌برد یان هاوبه‌ش بوون له‌ به‌ڕێوه‌بردنى، هه‌ستیان به‌و مه‌ترسییه‌ گه‌وره‌یه‌ كرد كه‌ رووبه‌ڕووى كورد ده‌بێته‌وه‌ و رۆژبه‌ڕۆژیش مه‌ترسییه‌كه‌ گه‌وره‌تر ده‌بێ. هه‌موو ئه‌وه‌ى ده‌مه‌وێ بیكه‌مه‌ سه‌رباسى وتاره‌كه‌ى ئه‌م جاره‌م، كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كى قووڵى به‌و بابه‌ته‌وه‌ هه‌یه‌، یان هه‌موو ئه‌و بابه‌ته‌ له‌و پێناوه‌دا نووسراوه‌، مشتومڕێكه‌ له‌نێوان جه‌میل مه‌دفه‌عى، وه‌زیرى ناوخۆى عێراق له‌گه‌ڵ سێر كینهان كۆرۆنوالیس (Sir Kinhan Cornwallis) راوێژكارى وه‌زاره‌تى ناوخۆ عێراق، له‌ ساڵى 1930 ته‌واو بیست رۆژ پێش ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ى سلێمانى، كه‌ دواتر به‌ شه‌ڕى به‌رده‌ركى سه‌را ناسرا. تاكه‌ سه‌رچاوه‌یه‌ك بۆ ئه‌و بابه‌ته‌ ئه‌و ئیلهام و زانیارییانه‌یه‌ كه‌ دكتۆرى پایه‌به‌رز و مێژوونووس و مێژووناس مامۆستا كه‌مال مه‌زهه‌ره‌، به‌تایبه‌تى كتێبى (كورد و كوردستان له‌ به‌ڵگه‌نامه‌ نهێنییه‌كانى حكوومه‌تى به‌ریتانیادا، به‌رگى یه‌كه‌م)، بابه‌ته‌كه‌ش له‌ لاپه‌ڕه‌ى 179 بۆ لاپه‌ڕه‌ى 187 بڵاو كراوه‌ته‌وه‌، من پێشنیارم بۆ هه‌موو سیاسییه‌ك كه‌ رۆژێك له‌ رۆژان خۆى به‌ رێككه‌وتن له‌گه‌ڵ حكوومه‌تى عێراقه‌وه‌ خه‌ریك بكات ئه‌وه‌یه‌، ده‌بێ، واتا فه‌ڕز و پێویسته‌ كه‌ ئه‌و نامه‌یه‌ى كۆرۆنوالیس نه‌ك بخوێنێته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌زبه‌ر بكات. ئه‌و نامه‌یه‌ مێژووى 18-8-1930ی به‌سه‌ره‌وه‌یه‌، واتا:
یه‌كه‌م: 24 رۆژ و یه‌ك مانگ و 86 سالأ پێش ئێستا نووسراوه‌.
دووه‌م: جارێ ساڵى 1930یه‌ و دوو ساڵى ماوه‌ عێراق ببێته‌ ده‌وڵه‌تى ته‌واو.
سێیه‌م: جارێ سوپاى عێرافى بێ هێزه‌ و حزبه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ عه‌ره‌به‌كانیش هێنده‌ نه‌شونمایان نه‌كردووه‌.
چواره‌م: سه‌ره‌ڕاى ئه‌وانه‌ش، به‌ریتانیا نفوزى به‌هێزى له‌ عێراقدا هه‌یه‌ و له‌ده‌ره‌وه‌ش ئه‌و كاره‌باره‌كانى به‌ڕێوه‌ ده‌با.
ئه‌وه‌ى گرنگه‌ بیزانین ئه‌وه‌یه‌، ئه‌و كه‌سه‌ى نامه‌كه‌ى نووسیوه‌ كێیه‌، ته‌نیا راوێژكاره‌؟
دكتۆر كه‌مال مه‌زهه‌ر، له‌ په‌راوێزى نامه‌كه‌دا ئاوا نووسه‌ره‌كه‌یمان پێ ده‌ناسێنێ: (سێر كینان كۆرۆنوالیس نۆزده‌ى شوباتى 1883 له‌ نیویۆرك له‌دایك بووه‌، باوكى نووسه‌ر و ڕۆژنامه‌نووسێكى ناسراو بوو، زانكۆى ئۆكسفۆردى ته‌واو كردووه‌، زمانى عه‌ره‌بیی خوێندووه‌ و ساڵى 1906 له‌ سوودان و دواى ئه‌وه‌ له‌ میسر و عه‌ره‌بستان كارى كردووه‌ و له‌ شه‌ڕه‌كانى وڵاته‌كه‌یدا دژى له‌شكرى عوسمانى له‌ سووریا و فه‌له‌ستین به‌شداریى كردووه‌. له‌ ساڵى 1916دا بووه‌ته‌ كۆلۆنێڵ و كراوه‌ته‌ به‌ڕێوه‌به‌رى بیرۆ (مه‌كته‌بى) عه‌ره‌بیى به‌ناوبانگ، له‌ ساڵى 1919ه‌وه‌ په‌یوه‌ندیى نزیكى له‌گه‌ڵ مه‌لیك فه‌یسه‌ڵى یه‌كه‌مدا هه‌بووه‌ و حوزه‌یرانى 1921 له‌گه‌ڵیدا هاتووه‌ته‌ عێراق و له‌و ساوه‌ بۆ ماوه‌ى پازده‌ ساڵان بووه‌ته‌ راوێژكارى وه‌زاره‌تى ناوخۆى عێراق، ساڵى 1935 خۆى خانه‌نشین كردووه‌ و به‌و بۆنه‌یه‌وه‌ مه‌لیك غازى، ویسامى ڕافیده‌ینى داوه‌تێ، له‌گه‌ڵ به‌رپابوونى جه‌نگى دووه‌مى جیهانى گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ سه‌ر كار و له‌ نیسانى ساڵى 1941ه‌وه‌ تا مارتى ساڵى 1945 بووه‌ته‌ باڵوێزى به‌ریتانیا له‌ عێراق، رۆژى دووى حوزه‌یران ساڵى 1959 له‌ له‌نده‌ن كۆچى دوایى كردووه‌).
ئه‌و چه‌ند دێڕه‌ له‌ ژیانى كۆرۆنوالیس، كه‌ دكتۆر كه‌مال له‌ سایتى ئه‌رشیفى نیشتمانى وه‌ری گرتووه‌، زۆر گرنگه‌، به‌ڵام چه‌ند خاڵێكى تێدایه‌ كه‌ هه‌م گرنگتر و هه‌م رۆڵى مه‌زنتریان هه‌یه‌ له‌ مێژووى عێراق و رۆژهه‌ڵاتدا.
یه‌كه‌میان: په‌یوه‌ندیى كۆرۆنوالیس به‌ مه‌لیك فه‌یسه‌ڵه‌وه‌ پێش دانانى به‌ مه‌لیكى عێراق.
دووه‌م: بۆ خۆى شاهیدى لكاندنى كوردستان بووه‌ به‌ عێراقه‌وه‌.
مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ (1883..1933) سێیه‌م منداڵى شه‌ریفى مه‌ككه‌، حوسێنى كوڕى عه‌لى، یه‌كه‌م مه‌لیكى عێراق بووه‌ (1921..1933)، له‌ ساڵى 1896 فه‌یسه‌لأ به‌ بانگهێشتى سوڵتان عه‌بدولحه‌میدى دووه‌م له‌گه‌لأ باوكیدا ده‌چنه‌ ئه‌ستانه‌ى پایته‌ختى عوسمانییه‌كان، بۆ ئه‌وه‌ى لێیه‌وه‌ نزیك بن، هه‌موویان له‌ كۆشكى عه‌داله‌ت له‌ژێر چاودێرى و مانه‌وه‌ى تۆبزیدا ده‌بن. مامۆستاى تایبه‌تى بۆ داده‌نێن، توركى و ئینگلیزى و فه‌ڕه‌نسى و مێژوو ده‌خوێنێ، فێرى توركى و ئینگلیزى و كه‌مێكیش فه‌ڕه‌نسى ده‌بێت. له‌ ساڵى 1909 له‌دواى دانانى بابى به‌ شه‌ریفى مه‌ككه‌، به‌ دیاریكراوى دواى هاتنى ئیتحاد و ته‌ره‌قى و دوورخستنه‌وه‌ى سوڵتان عه‌بدولحه‌میدى دووه‌م، بابى كرا به‌ سه‌رۆكى ئه‌و سه‌رایه‌ و گرووپانه‌ى كاریان سه‌ركوتكردنى ئه‌و هۆزه‌ عه‌ره‌بانه‌ بوو، كه‌ دژى سوڵتانى عوسمانى یاخى بووبن. به‌ڵام دواى گۆڕانى فه‌زاى سیاسى، له‌ ساڵى 1916 حوسه‌ینى كوڕى عه‌لى هاشمى باوكى فه‌یسه‌لأ به‌ یارمه‌تیى به‌ریتانییه‌كان شۆڕشى دژى عوسمانییه‌كان هه‌ڵگیرساند. (مه‌لیك فه‌یسه‌لأ ویكیپییدیا).
من له‌ نووسینه‌وه‌ى كورته‌ى ژیانى هه‌ردووكیان كۆرۆنوالیس و مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ كارم به‌و شوێن و هه‌ڵوێستانه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌و دوو پیاوه‌ ده‌باته‌وه‌ سه‌ر یه‌ك ریز، یان لێكیان نزیك ده‌كاته‌وه‌، به‌پێى ژیاننامه‌كانیان و هه‌ڵوێستى سیاسییان چه‌ند خاڵێكم بۆ ده‌رده‌كه‌وێت. كۆرۆنوالیس له‌ هه‌ڵبژادنى فه‌یسه‌ڵى كوڕى حوسێن به‌ مه‌لیكى عێراق ڕۆڵى هه‌بووه‌. ئه‌وه‌ش به‌ سێ هۆكار:
یه‌كه‌م: به‌هۆی پۆسته‌كه‌یه‌وه‌ كه‌ ئه‌و كاته‌ به‌ڕێوه‌به‌رى بیرۆى (مه‌كته‌بى) عه‌ره‌بى به‌ناوبانگ بووه‌.
دووه‌م: یه‌كێك بووه‌ له‌و ئینگلیزه‌ ده‌گمه‌نانه‌ى كه‌ شاره‌زاییه‌كى زۆرى هه‌م له‌ زمانى عه‌ره‌بی و هه‌م له‌ كولتوورى عه‌ره‌بیدا هه‌بووه‌.
سێیه‌م: كۆرۆنوالیس له‌ به‌شى زۆرى شه‌ڕه‌كانى دژى عوسمانییه‌كاندا به‌شداریى كردووه‌، راسته‌ بنه‌ماڵه‌كه‌ى مه‌لیك فه‌یسه‌لأ یارمه‌تیى عوسمانییه‌كانیان داوه‌ له‌ سه‌ركوتكردنى خێڵه‌ راپه‌ڕیوه‌ عه‌ره‌بییه‌كاندا، به‌ڵام له‌ شه‌ڕى دووه‌مى جیهاندا هه‌ڵوێستیان گۆڕاوه‌ و دژى عوسمانییه‌كان شه‌ڕیان كردووه‌ و شۆڕشیان به‌رپا كردووه‌، له‌وه‌شدا له‌گه‌لأ كۆرۆنوالیس هاوهه‌ڵوێست بوون. له‌ هه‌مووشى گرنگتر هاوكارى و یارمه‌تیى راسته‌وخۆى ئینگلیزه‌كان بووه‌ بۆ شۆڕشه‌كه‌یان دژى عوسمانییه‌كان. بێ گومان بۆ دیاریكردنى فه‌یسه‌ڵى كوڕى حوسێن به‌ مه‌لیكى عێراق، هۆكارگه‌لى گرنگتر هه‌بوون كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ كێشه‌ سیاسى و بنه‌ماڵه‌ییه‌كانى هاشمى و سعوودییه‌كانى نیوه‌دوورگه‌ى عه‌ره‌به‌وه‌ هه‌بووه‌، به‌ڵام بۆ ئه‌م وتاره‌ ته‌نیا ئه‌و خاڵانه‌مان پێویست بوو كه‌ په‌یوه‌ندیى به‌ نێوانى بنه‌ماڵه‌ى مه‌لیك فه‌یسه‌لأ و كۆرۆنوالیسه‌وه‌ هه‌بوو.
ده‌مه‌وێت تۆ ئه‌و زیانیارییانه‌ لاى خۆته‌وه‌ نوێ بكه‌یته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ى كه‌ دواتر دێمه‌ سه‌ر كڕۆكى بابه‌ته‌كه‌ باشتر له‌ یه‌كتر حاڵى بین. بابه‌ته‌كه‌ى من ئه‌و جیاوازییه‌ گه‌وره‌یه‌یه‌ له‌ بیركدنه‌وه‌دا له‌ (كێشه‌ى كورد) له‌نێوان ته‌واوى وه‌زیر و كاربه‌ده‌ستانى حكوومه‌تى عێراقدا، به‌تایبه‌تى جه‌میل مه‌دفه‌عى له‌گه‌لأ كۆرۆنوالیس، له‌ سه‌رده‌مى پاشایه‌تیى مه‌لیك فه‌یسه‌ڵى یه‌كه‌م، به‌ دیاریكراوى له‌ ساڵى 1930دا.
له‌ وتاری داهاتوومدا پشت ده‌به‌ستم به‌ دوو به‌ڵگه‌نامه‌ى زۆر گرنگ، كه‌ جه‌نابى دكتۆر كه‌مال مه‌زهه‌ر خستوویه‌تییه‌ به‌رده‌ستمان. یه‌كه‌میان: پێشنیاره‌كانى جه‌میل مه‌دفه‌عى بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ به‌رهه‌ڵستكارانى كورد.
دووه‌میان: ئه‌و پێشنیار و راسپاردانه‌ى كۆرۆنوالیس خستوویه‌تییه‌ به‌رده‌م ئه‌نجومه‌نى وه‌زیرانى عێراق، بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌لأ كورد، له‌و كاره‌ تا ڕاده‌یه‌ك زه‌حمه‌ته‌شدا دوو مه‌به‌ستى دیاریكراوم هه‌یه‌:
مه‌به‌ستی یه‌كه‌مم: هه‌موو ئه‌وانه‌ى سه‌رزه‌نشتى كورد ده‌كه‌ن له‌ تێكچوونى په‌یوه‌ندیى كورد و حكوومه‌تى به‌غدا، هه‌موو ئه‌وانه‌ى باس له‌ خراپیى مامه‌ڵه‌ى كورد ده‌كه‌ن له‌گه‌لأ به‌غدا، با پێشنیاره‌كانى جه‌میل مه‌دفه‌عى بخوێننه‌وه‌ و به‌راوردێكى بكه‌ن له‌گه‌ڵ هه‌ڵوێستى حكوومه‌ته‌ یه‌ك به‌دواى یه‌كه‌كانى عێراقدا، تا ده‌گاته‌ ئێستا.
دووه‌م: ده‌مه‌وێ هه‌موو ئه‌و سیاسییانه‌ى رۆژێك له‌ رۆژان به‌ نیازى دانوستاندن سه‌ردانى به‌غدا ده‌كه‌ن، هه‌موو ئه‌وانه‌ى ئه‌و كێشه‌یه‌یان به‌لاوه‌ گرنگه‌، خۆیان به‌ ئاماده‌كردنى هیچ پڕۆژه‌ و داواكارییه‌كى كورده‌وه‌ بۆ به‌رده‌مى حكوومه‌تى عێراق ماندوو نه‌كه‌ن، ته‌نیا ئه‌ركى ئه‌وه‌ بكێشن، پێشنیاره‌كانى كۆرۆنوالیس، دۆستى ده‌وڵه‌تى عێراق، له‌گه‌ڵ خۆیان به‌رن و بیخه‌نه‌ سه‌ر مێزه‌كانیان، كه‌ له‌ ساڵى 1930یه‌وه‌ رووبه‌ڕوویان كراوه‌ته‌وه‌. ئایا 86 سالأ كاتێكى كه‌مه‌ بۆ یه‌كلایىكردنه‌وه‌ى كێشه‌ى ئه‌م گه‌له‌ كڵۆڵه‌ى ناوى كورده‌؟