​بازنه‌ ڕاخراوه‌كانى بابل - 2

ڕه‌وف حه‌سه‌ن

 

ناوى ڕۆمانه‌كه‌ بۆ یه‌كه‌م جار وا له‌ من و خوێنه‌ریش ده‌كات گومان له‌وه‌ بكه‌ین تۆ بڵێیت ئه‌مه‌ ڕۆمانێكى كوردى بێت! زه‌ینمان بۆ ئه‌وه‌ ده‌چێت ئه‌گه‌ر ڕۆمانێكى كوردیش بێت و وه‌رگێڕانیش نه‌بێت، ئه‌وا هیچ پێوه‌ندییه‌كى به‌ كولتوور و ژیان و گوزه‌ران و پرس و كێشه‌كانى كورده‌وه‌ نییه‌.
ده‌بێت پێوه‌ندیى ئه‌م ناونیشانه‌ (بازنه‌ ڕاخراوه‌كانى بابل) به‌ (باخچه‌ هه‌ڵواسراوه‌كانى بابل)ى 2500 ساڵى له‌مه‌وبه‌ره‌وه‌ چی بێت؟
وه‌لێ، نووسه‌ر دواى چه‌ند ئاماژه‌یه‌كى ناڕاسته‌وخۆ، به‌ سه‌لیقه‌یه‌كى ڕۆماننووسانه‌ و له‌ناكاو، ڕووبه‌ڕووى دیمه‌نێكى هونه‌رییانه‌ى سه‌رسوڕهێنه‌ر و پڕ له‌ سیحر و گومان و نهێنیمان ده‌كات.
عومه‌ر سه‌یدى ڕۆماننووس په‌لمان ده‌گرێت و به‌ره‌و دنیایكى سه‌یر، بۆ نێو دنیاى به‌راوردكارى و پێوه‌ندیی ناونیشانه‌كه‌ى به‌ باخچه‌ هه‌ڵواسراوه‌كانى بابله‌وه‌:
ئه‌وه‌یان باخچه‌ى چین له‌سه‌ر چینى حه‌وت قاتى ستوونى به‌ره‌و ئاسمان، قات له‌دواى قات بچووكتر ده‌بنه‌وه‌،
ئه‌ى ئه‌میان! حه‌وت ئه‌ڵقه‌ى بازنه‌یى ڕێك، هه‌روه‌كو چۆن به‌ردێ، یان دڵۆپه‌ ئاوێ بۆ نێو گۆمێ به‌ربێته‌وه‌.. بازنه‌ به‌دواى بازنه‌دا دروست ده‌كات، تابێت بازنه‌كان گه‌وره‌تر ده‌بن و ئاسۆییانه‌ ڕاده‌خرێن و په‌رش ده‌بنه‌وه‌.
ئه‌ویان به‌ فه‌رمان و سه‌رپه‌رشتیى شا نه‌بوخه‌دنه‌سه‌رى كلدانی و له‌ژێر كاریگه‌ری و سیحرى جوانى و خۆشه‌ویستیدا وه‌ك به‌هه‌شتێ له‌سه‌ر زه‌وى بنیات نراوه‌. دواى هه‌ره‌مه‌كانى میسریش، بووه‌ته‌ دووه‌مین موعجیزه‌ى دێرین و سه‌رسوڕهێنه‌رى هه‌موو دنیا.
ئه‌میان، به‌ فه‌رمانى سه‌دام حوسێن و ڕاپه‌ڕاندنى عه‌لى حه‌سه‌ن مه‌جید (عه‌لى كیمیاوى)، به‌ كاریگه‌ریى ڕك و كینه‌یه‌كى بێ هاوتا و بێ كۆتایى، دۆزه‌خێ له‌ تاریكایى و له‌ژێر زه‌ویدا بۆ ده‌یان، بگره‌ سه‌دان هه‌زار مرۆڤى كورده‌وه‌ چێ كرا.
ئه‌ویان له‌به‌ر خاترى (ئه‌میتا) خاتوون، كچه‌ كوردێكى نه‌ژاد میدیایى، دوای ئه‌وه‌ى كه‌ژاوه‌ى بووكێنى ئه‌و شاژنه‌ به‌ناز و تاقانه‌یه‌ له‌ چیا سه‌ر به‌ ته‌م و هه‌ور و به‌فر و دارستان و كه‌شوهه‌وا بژوێن و كانى و ئاوى ڕوون و سازگاره‌وه‌، به‌ره‌و كۆشكى شاهانه‌ى نه‌بوخه‌دنه‌سه‌رى نێو ئه‌و بیابانه‌ وشك و گه‌رم و ته‌خت و لماوى و خه‌مۆكیى خولقێنه‌ به‌ڕێ كه‌وت. ئه‌و باخچانه‌ى چون خه‌مڕه‌وێنێ له‌ شێوه‌ى زێده‌ شاخاوییه‌كه‌ى خاتوون خۆیان بۆ چێ كرد.
وه‌لێ، ئه‌میان خه‌ڵكانێكى ڕه‌ش و ڕووت و نه‌ناسراوى گوندنشین، به‌ ژن و منداڵ و پیر و لاوى بێ ناز و لاره‌مل و بێ كه‌سى نێو زیلى سه‌ربازیى، به‌ره‌و زینده‌به‌چاڵكردن، له‌ژێر هه‌مان ئه‌و بیابانانه‌ى (بابل)دا.
ئه‌مجا كام بابل! ئه‌و رین شارستانێتیى سه‌رزه‌مین بوو. بابلى گه‌وره‌ترین مه‌مله‌كه‌تى سه‌ر ڕووى زه‌مین و پایته‌ختى هه‌ره‌جوانى خۆرهه‌ڵات. بابلى به‌رزه‌شورا و مه‌زنه‌ ده‌روازه‌ى عه‌شتار و مه‌ردۆخى خواوه‌ند و باخچه‌ هه‌ڵواسراوه‌كان و بورجى سه‌ر به‌ هه‌ورى تۆفانى خواوه‌ند به‌زێن.. بابلى خواوه‌نده‌ (عه‌شتار)ى خۆشه‌ویستى و جه‌نگ، بابلى داستانى (گه‌لگامێش)ى وێڵى دواى نه‌مریى و (ئاداپا Adapa)ى جاویدانى به‌فیڕۆده‌ر و بابلى (پڕ له‌ حیكایه‌ت و حیكمه‌ت و تابلۆى بزمارى..لا 12) و (پڕ له‌ ژیان و داستان و قانوون و شیعر و فه‌لسه‌فه‌ و ئایین و ئه‌ستێره‌ناسى و.. پڕ له‌ لاوێتى و به‌ره‌كه‌ت و هه‌یبه‌ت و ویقار..لا 11) و...تد.
ده‌بینین تا دێت پێوه‌ندییه‌كانى ڕۆمانه‌كه‌ به‌ ڕۆحى نه‌ته‌وه‌كه‌مانه‌وه‌ په‌یوه‌ستتر ده‌بێت و تۆكمه‌تر ڕه‌گوڕیشه‌ى له‌ مێژووى دێریندا داده‌كوتێت.
ڕۆماننووس گه‌مه‌یه‌كى هونه‌رییانه‌ى سه‌رنجڕاكێش له‌نێو هه‌رسێ زه‌مه‌نه‌ جیاوازه‌كاندا ده‌كات:
زه‌مه‌نى ڕابردوو، زه‌مه‌نى ئێسته‌، زه‌مه‌نى داهاتوو (ئایینده‌)
دوو زه‌مه‌نى ڕابردووى جیا، زه‌مه‌نێكى به‌ربه‌رییانه‌ى زۆر نزیك، كه‌متر له‌ بیست ساڵێ به‌ر له‌ كاتى نووسینى ڕۆمانه‌كه‌، زه‌مه‌نێكى دوورى هه‌زاران ساڵه‌ى گه‌وره‌ترین شارستانێتیى به‌شه‌رییه‌ت له‌ مێزۆپۆتامیادا.
ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ زه‌مه‌نى حاڵى حازر و كاتى نووسینى ڕۆمان، كاتێ ئێمه‌ كه‌ خه‌ریكى پشكنین و به‌دواى ئاسه‌وارى ئه‌میتا خاتوون ده‌گه‌ڕێن، ئه‌وجا بازدان بۆ زه‌مه‌نى سێیه‌م، زێتر له‌ سه‌د ساڵى داهاتوودا.
نووسه‌ر له‌ هه‌ر زه‌مه‌نێ له‌و زه‌مه‌نانه‌دا بابه‌ت و كێشه‌ى زۆر گه‌وره‌ ده‌وروژێنێت، هه‌ر یه‌كه‌یان له‌ بوارێكى سه‌خت و ئاڵۆزى ئه‌وتۆدا پێویستیان به‌ سه‌لیقه‌ و شاره‌زایى وردى مێژوو، ئایین و شوێنه‌وارناسیى هه‌یه‌، ته‌نانه‌ت پێویستییان به‌ مه‌عریفه‌ و تیۆره‌ زانستییه‌كانیش هه‌یه‌.
سه‌ره‌تا نووسه‌ر، یان (باكۆ)ى قاره‌مان و گێڕه‌ره‌وه‌ى ڕۆمان له‌گه‌ڵ تیمێكى شوێنه‌وارناسیى بیانى (ئه‌وروپایی) به‌ره‌و شارى حیلله‌ى ئێسته‌ى عێراق و سه‌نته‌رى ئیمپراتۆریه‌تى بابلى ئه‌وسا وه‌ك وه‌رگێڕێكى به‌رده‌ستى چوار كارمه‌ندى بیانى به‌ڕێ ده‌كه‌وێت، بۆ ئه‌وه‌ى كرێكاره‌ عاره‌به‌كانى ئه‌وێ له‌ فه‌رمانه‌كانیان حاڵى بكات. بێ گومان چیرۆكه‌كه‌شمان بۆ بگێڕێته‌وه‌، ئه‌و چوار شوێنه‌وارناسه‌: 1- پرۆفیسۆر (نیكۆلاس) سه‌رۆكى تیم و ڕێكخه‌رى كاره‌كان 2- شاره‌زاى دۆزینه‌وه‌ و هه‌ڵكه‌ندنى شوێنه‌وار 3- شاره‌زا له‌ خوێندنه‌وه‌ى نووسراو به‌ خه‌تى بزمارى 4- وێنه‌گرێكى لاو.
به‌رنامه‌ى ئه‌مجاره‌ى تیمه‌ پشكنه‌ره‌كه‌ ته‌نیا یه‌ك شته‌، ئه‌ویش دۆزینه‌وه‌ى گۆڕ و ئێسك و پرووسك و ئاسه‌واره‌كانى (ئه‌میتا) خاتوونى كوردستانییه‌ و به‌س!
ئه‌مجا به‌وردى بڕوانن، ڕۆماننووس چۆن زیره‌كانه‌ ڕه‌وتى بابه‌ته‌كه‌ ده‌گۆڕێت و، چۆن بێ ئه‌وه‌ى هه‌ست به‌ هیچ قۆرت و گرفتێ بكه‌ین، به‌ شێوازێكى ڕه‌وان و سروشتى كارى بنچینه‌یى تیمه‌ بیانییه‌كه‌ تێك ده‌دات. له‌برى دۆزینه‌وه‌ى گۆڕ و ئاسه‌وارى ئه‌و خاتوونه‌ میدیاییه‌، موعجیزه‌یێ دێنێته‌ كایه‌وه‌. سه‌رجه‌م بابه‌ت و به‌رنامه‌كه‌یان ده‌شێوێنێت و له‌ مه‌به‌سته‌كه‌شیان نائومێدیان ده‌كات. ئه‌مه‌ وه‌رچه‌رخانێكى مه‌زن و زیره‌كانه‌ى ڕۆمانه‌كه‌یه‌. دیاره‌ ڕۆماننووس ئه‌وه‌ زۆر لاباش ده‌زانێت، ئه‌گه‌ر تیمه‌كه‌ توانیشیان سه‌ركه‌وتووانه‌ مه‌به‌سته‌كه‌یان وه‌دی بێنن و هه‌موو ئێسك و پرووسك و ئاسه‌واره‌كانى ئه‌و خاتوونه‌ له‌ گۆڕه‌كه‌ى ده‌ربێنن، ئه‌وا سه‌رجه‌مى ڕۆمانه‌كه‌ به‌ره‌و هه‌ڵدێر ده‌چێت، یان له‌ وێڵگه‌یه‌كدا قه‌تیس ده‌مێنێت. ئه‌وسا نووسه‌ر نازانێت چى له‌و ئێسك و پرووسك و كه‌لوپه‌لانه‌ بكات. چۆن چاره‌سه‌رى بابه‌ته‌كه‌ بكات و له‌مه‌یش گرنگتر چۆن كۆتایى به‌ ڕۆمانه‌كه‌ى بێنێت! حاڵه‌تێكى شڵه‌ژان و ئاڵۆزى وا دێته‌ ئاراوه‌ كه‌ جگه‌ له‌ وڕێنه‌ و كۆمه‌ڵێ وه‌همى نه‌زۆك و مرداره‌وه‌بوو زێتر هیچى بۆ نه‌مێنێته‌وه‌. ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ى به‌رپرسیارێتیى وه‌ڵامى ئه‌و پرسیاره‌یشى ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆ:
ده‌بێت دۆزینه‌وه‌ى ئاسه‌وارى ئه‌و خاتوونه‌ چ بایه‌خێكى هه‌یه‌! یان به‌ ئێمه‌ چى؟
چونكه‌ هه‌ر كه‌ دۆزییانه‌وه‌، ئیدى كارى تیمه‌كه‌ ته‌واو ده‌بێت و ئاسه‌واره‌كه‌ ده‌به‌نه‌وه‌ وڵاتى خۆیان، ڕه‌نگه‌ ئه‌وانیش له‌وێ نه‌زانن چى لێ بكه‌ن، یان ڕه‌نگه‌ له‌وێش هه‌رچییه‌كى لێ بكه‌ن هیچ به‌ها و بایه‌خێكى نه‌ بۆ ئێمه‌ و نه‌ بۆ خۆیانیش نه‌بێت.
كه‌واته‌ نووسه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌ هیچ جۆرێ ئه‌م تیمه‌ى مه‌به‌سته‌ نه‌هێناوه‌ته‌ ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌، تا وه‌دواى ئاسه‌وارێكى وادا بگه‌ڕێت، به‌ڵكو وه‌ك ڕۆماننووسێكى وریا هه‌موو ئه‌وانه‌ى بۆ مه‌به‌سته‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ى خۆى به‌كار هێناون. ئه‌ویش دۆزینه‌وه‌ و نمایشكردنى ئه‌و تابلۆ كوردستانییه‌ لێوانلێو له‌ هونه‌ر و سیحر و فرمێسك و هاوار و حه‌سره‌تى مرۆڤایه‌تییه‌یه‌.
ئه‌وه‌تا، تیمه‌كه‌ پاش چه‌ندین رۆژ و هه‌فته‌ له‌ هه‌ڵكۆڵین و هه‌ڵدانه‌وه‌ى لم، له‌ناكاو له‌برى (ئه‌میتا) ئێسكبه‌ندى دایك و كۆرپه‌یه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت، ئه‌مه‌ تیمه‌كه‌ زێتر نائومێد ده‌كات، چونكه‌ ئه‌مه‌ شاژنه‌ كورده‌كه‌ى بابل نییه‌، ئه‌مه‌ شاژنێَكى دیكه‌یه‌، ئه‌و شاژنه‌ى له‌نێو دۆزه‌خى مه‌رگدا بۆ چه‌ند چركه‌یه‌كیش بێت ژیان ده‌خولقێنێت.
ئه‌مه‌ به‌ لاى تیمه‌كه‌وه‌ سه‌یره‌، بۆیێ تیمه‌كه‌ نائومێدانه‌یش بێت كۆڵ ناده‌ن و له‌سه‌ر پشكنین و به‌دواداچوون به‌رده‌وام ده‌بن. بۆ نا، له‌وانه‌یه‌ له‌ملا و ئه‌ولاى ئه‌و دایك و كۆرپه‌یه‌وه‌ شتێ بدۆزنه‌وه‌. ئه‌وه‌تا! سه‌ره‌تاى تابلۆ سه‌یر و سه‌رسوڕهێنه‌كه‌ ده‌ركه‌وت.
(ڕێك به‌ده‌ورى ئێسكه‌په‌یكه‌رى ژن و كۆرپه‌له‌ى سه‌ر سنگیدا ڕیزه‌ ئێسكه‌په‌یكه‌رێ بازنه‌یان به‌ده‌وریاندا كردبوو، كه‌ هه‌ر هه‌موویان ته‌رمى منداڵى ده‌ دوازده‌ ساڵ و بچكۆله‌تر بوون، له‌ شێوه‌ى ئه‌ڵقه‌یه‌كدا سه‌رجه‌میان كاسه‌سه‌ریان ڕووه‌ و چه‌قى بازنه‌كه‌ بوو)..ل 81.
نه‌ هه‌ر ئه‌مه‌، به‌ڵكو چه‌ندین بازنه‌ى ڕێك و ئه‌ندازه‌یى ئێسك و پروسكى ژن و پیاوانى به‌دواى یه‌كدا ڕیزبووى دى، دواى ڕیزه‌ منداڵى ده‌ورى دایك و كۆرپه‌كه‌ى، هه‌روه‌كو تابلۆیێ بن و (به‌ ده‌ستى ئه‌ندازیارێ یان هونه‌رمه‌ندێكى به‌ سه‌لیقه‌..ل 82) كێشرابێت.
ئه‌مه‌ ئه‌و دیمه‌نه‌یه‌ كه‌ ته‌واوى سیحرى ڕۆمانه‌كه‌ى له‌ ئه‌ستۆ گرتووه‌. ئه‌ى ئه‌وه‌ نییه‌ ناوى ڕۆمانه‌كه‌ له‌م تابلۆ واقیعییه‌ حه‌قیقییه‌وه‌ هه‌ڵقوڵاوه‌. (بازنه‌ ڕاخراوه‌كانى بابل) نه‌ك (باخچه‌ هه‌ڵواسراوه‌كانى بابل). ئیدى هه‌ر ئه‌م سیحره‌، مه‌ته‌ڵێكى هه‌ژێنه‌ریشه‌، دۆزینه‌وه‌ى نهێنییه‌كانى ئه‌و بازنه‌ ئه‌ندازه‌ییانه‌ى كوردانى ئه‌نفالكراوى ئه‌وێ. نووسه‌ر پێش خوێنه‌ر سه‌راسیمه‌ ده‌كات، چونكه‌ پاش 20 ساڵێ - به‌پێى كاتى نووسینى ڕۆمانه‌كه‌ - به‌نیسبه‌ت تیمێكى شوێنه‌وارناسیى بیانى (ئه‌وروپایی)یه‌وه‌، كه‌ مه‌به‌ستى هه‌ڵكۆڵین و هه‌ڵدانه‌وه‌ى شارستانێتییه‌ كۆنینه‌كانى به‌شه‌رییه‌ته‌، نه‌ك گۆڕى به‌كۆمه‌ڵ (Mass graves)ى كوردانى ئه‌نفالكراو، ئه‌وا دۆزینه‌وه‌ى ئه‌و نهێنییه‌ ئه‌گه‌ر مه‌حاڵ نه‌بێت، ئه‌وا هێجگار، هێجگار سه‌خت و ئاڵۆزه‌. دیاره‌ ئێمه‌ى خوێنه‌ر مافى خۆمانه‌ داوا له‌ ڕۆماننووس بكه‌ین ئه‌مه‌ چییه‌ دروستت كردووه‌! ده‌ى برا! بۆمان ڕوون بكه‌ره‌وه‌، خۆ هه‌روا مافینى جێمان ناهێڵیت.
گێڕه‌ره‌وه‌ى ڕۆمان، كاكه‌ باكۆ! هه‌روه‌ها تۆیش كاكه‌ عومه‌ر سه‌یدى ڕۆماننووس! ئێوه‌ له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ و هه‌ڵهێنانى ئه‌م مه‌ته‌ڵه‌ به‌رپرسیارن.. كاكه‌ (باكۆ) گیان! تۆ له‌ته‌ك ئه‌و تیمه‌دا وه‌ك وه‌رگێڕى ئینگلیزى و عاره‌بى بۆ دۆزینه‌وه‌ى شوێنه‌وار و ڕوفاتى شاژنه‌ (ئه‌میتا) گه‌یشتوویته‌ ئه‌و سارایه‌. ئه‌وه‌تا له‌برى شاژنه‌كه‌ى نه‌بوخه‌دنه‌سه‌ر و باخچه‌ هه‌ڵواسراوه‌ حه‌وت نهۆمییه‌ موعجیزه‌كه‌ى بابل، دایك و كۆرپه‌ زینده‌به‌چاڵكراو، حه‌وت ئه‌ڵقه‌ى بازنه‌یى ڕێك، چون شه‌پۆلى ئاو به‌ده‌وریدا فراوانتر ده‌بن.. ئێوه‌ به‌ نییه‌تى ئه‌وه‌ چون شارستانێتیمان بۆ هه‌ڵده‌نه‌وه‌، به‌ربه‌رێتی یه‌خه‌ى گرتن.
(كوردى) واته‌نى.. سا له‌ڕێى پێغه‌مبه‌را چارێ!
1- به‌رزایى ئه‌م باخچه‌یه‌ 100مه‌تر بوو، پڕ بوو له‌ دار و دره‌خت و سه‌وزه‌ و میوه‌ى هه‌مه‌جۆر و ده‌گمه‌ن، هه‌موو ڕۆژێ پێویستى به‌ 37,000 لیتر ئاو بووه‌، له‌ ڕووبارى فوراته‌وه‌ بۆى هێنراوه‌ و به‌و ترۆمپایانه‌ش سه‌رخراوه‌ته‌ نهۆمه‌كانى سه‌ره‌وه‌، كه‌ به‌ بازووى كۆیله‌كان به‌گه‌ڕ خراون. نه‌بوخه‌دنه‌سه‌ر پاشا، ئه‌م بونیاته‌ مه‌زنه‌ ئه‌فسانه‌ییه‌ى باخچه‌كه‌ى بۆ ئه‌وه‌ بووه‌ تا له‌گه‌ڵ نازدارى و شه‌نگ و شۆخى و شكۆمه‌ندیى شازاده‌ ئه‌میتادا بگونجێت.
1- نه‌بوخه‌دنه‌سه‌رى كلدانى دووه‌م:Nebuchadnezzar II كوڕى نه‌بو پۆلاسه‌رشا Nabopolassar 43 ساڵ له‌نێوان 562 و 605ى به‌ر زایین حوكمى كردووه‌.

 

1- ئه‌میتا: ئه‌میتسه‌ى میدۆنییه‌: وه‌چه‌ى كه‌یئه‌خسه‌ر شاى میدییه‌كان، باوكى سه‌ركرده‌یه‌كى ناودارى سه‌ربازى بوو.. نه‌بو پۆلاسه‌رشا بۆ له‌ناوبردنى ئاشوورییه‌كان له‌ته‌كیادا په‌یمانى عه‌سكه‌ریى ده‌به‌ستێت، ئه‌وجا خاتوو ئه‌میتا بۆ نه‌بوخه‌دنه‌سه‌رى كوڕى ده‌هێنێت.