ڕۆماننووسی هه‌موو شتزان - 2

له‌ ڕۆمانی (فاتیلا)ی مه‌هاباد قه‌ره‌داغیدا

 

هه‌ڵبژاردنی ناونیشان
یه‌كێ له‌ بنه‌ماكانی ڕۆمان ناونیشانه‌. ناونیشانی ئه‌م ڕۆمانه‌ (فاتیلا)یه‌. ناوه‌كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ به‌شی كۆتایی ڕۆمانه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئاوێته‌بوونی عه‌شقی دوو دڵدار له‌ دوو ناوی (ئاتیلا) و (فاتم) و تێكه‌ڵاوبوونی دوو پیتی سه‌ره‌تایی (ئا) و(فا) یاخود وه‌رگرتنی یه‌كه‌م پیتی (فا)ی فاتم و نووساندنی به‌سه‌ری (ئا)ی ئاتیلا و بوونی به‌ (فاتیلا)، كه‌ مانای مانه‌وه‌ی عه‌شقه‌ پاك و بێگه‌رده‌كه‌یانه‌، كه‌ به‌ شێوه‌ی مه‌رگه‌سات (تراژیدی) كۆتاییان دێت، به‌ڵام به‌نه‌مری ده‌مێننه‌وه‌ وه‌ك دوو دڵداری به‌یه‌ك نه‌گه‌یشتووی سه‌ده‌ی بیسته‌م.


ـ ناوی ئاتیلا كه‌ ناوی شاكه‌سه‌، ناوێكی كوردی نییه‌، به‌ڵكو ناوێكی توركییه‌ و دوو مانا ده‌گه‌یه‌نێت، یه‌كه‌میان (دواڕۆژ) دووه‌میان (یاخی)، له‌ ڕووی ڕووداو و گێڕانه‌وه‌، ناوی ئاتیلا پتر مانا (یاخی)یه‌كه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات. به‌ (دكتۆر ئاتیلا)ش بانگ كراوه‌، كه‌ پیشه‌ی شاكه‌س بووه‌ و چاره‌سه‌ری نه‌خۆشیی ئاژه‌ڵانی كردووه‌.


دكتۆر ئاتیلا كه‌سێكی راسته‌قینه‌ی ناو شاری كفری بووه‌، دێهاته‌كانی كفری زۆر خۆشیان ویستووه‌ (چونكه‌ دكتۆر ئاتیلا خزمه‌تی زۆری دێهاته‌كانی كفری كردبوو.. ل 13). هاوكاری هێزی پێشمه‌رگه‌ش بوو له‌ تیماركردنی برینداری پێشمه‌رگه‌، فاتمیش كچی شێخی (بنه‌كه‌)ی سه‌ر به‌ شارۆچكه‌ی كفرییه‌.

 

كورته‌ی ڕۆمانی فاتیلا
كه‌سه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م ڕۆمانه‌ (فاتیلا) (فاتم)، له‌گه‌ڵ چه‌ندین كه‌سایه‌تیی لاوه‌كی وه‌ك باوكی فاتم و دایك و براكانین، چیرۆك گێڕه‌وه‌ی هه‌موو شتزان كه‌سه‌ سه‌ره‌كی و لاوه‌كییه‌كانی خستووه‌ته‌ ژێر ده‌ستی خۆیه‌وه‌ و له‌ گۆشه‌نیگای ڕووداوه‌كانی چۆنی ویستبێت شاكه‌س و كاره‌كته‌ره‌ لاوه‌كییه‌كان به‌ ڕاناوی كه‌سی سێیه‌می نادیار (ئه‌و)، ڕووداو كه‌سه‌كانمان پێ ده‌ناسێت. چ له‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ ناوه‌وه‌، یاخود به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ڕووداوه‌كانمان بۆ ده‌گوێزێته‌وه‌، له‌ هه‌موو شوێنێكی چیرۆكه‌كه‌ ئاماده‌یه‌ و زانیاری له‌سه‌ر ڕووداو و وه‌سفی كه‌سه‌كان و شوێنه‌كانیش پێشكه‌ش ده‌كات.


ـ ڕۆمانه‌كه‌ باسی عه‌شقێكی پاكی دوو دڵدار یاخود دوو خۆشه‌ویست ده‌كات. فاتیلا خه‌ڵكی شاری كفرییه‌ و فاتم خه‌ڵكی دێی بنه‌كه‌، كه‌ زۆربه‌ی ڕووداوه‌كان به‌ ده‌وری ئه‌و شاكه‌سانه‌ ده‌سووڕێته‌وه‌، ئه‌وینی ئه‌م دووانه‌ به‌ جۆرێكه‌ كه‌ كه‌سیان ناتوانێت ده‌ستبه‌رداری ئه‌وه‌ی تر بێت و سوێند بۆ یه‌كتر ده‌خۆن یان بۆ یه‌ك بن یان بۆ گڵ. هه‌ر واش بوو، فاتم به‌ هۆی شاڵوه‌كانی ئه‌نفالی به‌دناوه‌وه‌ له‌گه‌ڵ كه‌سوكار و خه‌ڵكی گونده‌كه‌ی راپێچ كران له‌ عه‌رعه‌ر ژێرگڵ نران، فاتیلاش به‌ هۆی بۆردومانی شاره‌كه‌ له‌ لایه‌ن رژێمی به‌عس ره‌فتارفاشییه‌وه‌، پڕیشكی به‌رده‌كه‌وێ و له‌ بناری باوه‌شاسوار شه‌هید ده‌بێ.


ئه‌م ڕۆمانه‌ باسی كێشه‌ی چینایه‌تیی نێوان (مسكێن) و (شێخ) ده‌كات. كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كیی فاتیلا كوڕه‌ هه‌ژارێكی مسكێن چۆن ده‌بێت حه‌ز له‌ كچی شێخ بكات؟ ئه‌مانه‌ جیان و خۆیان له‌ چاو خه‌ڵكدا به‌ نزیكتر له‌ خوا ده‌زانن و به‌ زنجیره‌ ده‌چنه‌وه‌ سه‌ر پێغه‌مبه‌ر و خاوه‌ن ته‌كیه‌ و دیوه‌خان و ته‌ریقه‌تن، شێخ ده‌بێ كوڕ و كچه‌كانی بدات به‌ هاوپایه‌ی خۆی، ئه‌مانه‌ له‌ بازنه‌یه‌كی داخراودا ژن و ژنخوازی ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ فاتیلا بۆ ئه‌وه‌ی به‌ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی بگات، دونیای كرده‌ تكاكار و سه‌ری به‌ هه‌موو شوێنێكدا كرد، له‌ پیاوماقووڵان، فه‌رمانده‌ی پێشمه‌رگه‌، پیاوی ئایینی.. و هتدی كرده‌ نێوانگر و داواكار، به‌ڵام دایك و باوك و براكانی فاتم ڕازی نه‌بوون. به‌م جۆره‌ مانه‌وه‌ دواجار كاره‌ساتی ئه‌نفال و شاڵاوه‌كانی ئه‌م دوو عاشقه‌ی به‌ته‌واوتی له‌ یه‌ك دابڕی و سوڕه‌تی ئه‌نفال كۆتایی هات و دوژمنه‌كانی مرۆڤایه‌تی و دوژمنه‌كانی خۆشه‌ویستی كتێبی پیرۆزیان خه‌تم كرد! هه‌ردوو خۆشه‌ویست رۆحیان تێكه‌ڵ به‌ یه‌كتر بوو (لاشه‌كان زۆر دوور بوون له‌ یه‌كتره‌وه‌، به‌ڵام له‌ چاڵه‌كه‌ی سه‌حرای عه‌رعه‌ره‌وه‌ كۆترێكی سپیی مێینه‌ هه‌ڵفڕی و له‌ناو چه‌می كفری بناری باوه‌شاسواریشه‌وه‌، كۆترێكی سپی مێینه‌ هه‌ڵفڕی، هێدی هێدی به‌رز ده‌بوونه‌وه‌ و به‌ره‌و لای یه‌ك ده‌فرین، بێباك بوون نه‌یان ده‌زانی ئیتر به‌ربه‌ستێك نه‌ماوه‌ و هیچ هێزێك نییه‌ بتوانێ ڕێ به‌ یه‌كگه‌شتنیان لێ بگرێت. رۆحیان له‌ كورترین ساتدا به‌ یه‌ك گه‌یشتن و تێكه‌ڵ به‌ یه‌كتر بوون، هه‌ردووكیان بوون به‌یه‌ك روح و بڕیاریان دا به‌بێ جه‌سته‌، تا هه‌تایه‌ له‌ گه‌ردوونی عه‌شقی باڵادا بمێنه‌وه‌. ل 213 (فاتیلا). ئه‌م روحه‌ به‌رزه‌فڕه‌ و مانه‌وه‌یه‌، په‌یوه‌ندی به‌ دۆخی (دۆناودۆن)ه‌وه‌ هه‌یه‌ هه‌ردوو عاشق رۆحیان زیندووه‌، یه‌ك به‌وه‌ی تر ڕووی كرداری جوان و وته‌ جوانه‌كانیان و رۆحیان ئاوێته‌ی یه‌كتر بووه‌.

 

شێوازی گێڕانه‌وه‌
چۆنیه‌تیی گێڕانه‌وه‌ی رووداوه‌كان له‌سه‌ر ئاستی فۆڕم و شێواز، گه‌لێ پرسیار دروست ده‌كات، به‌وه‌ی چۆن چیرۆك گێڕه‌وه‌ ئه‌و واقیعانه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ ده‌یانبینێ؟ ئایا وه‌ك خۆی ده‌یگێڕێته‌وه‌ یان كورتیان ده‌كاته‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی هونه‌ری دایان ده‌ڕێژێ و چاره‌سه‌ریان ده‌كات، یاخود ڕێگای ڕاسته‌وخۆ و ئازادانه‌ به‌ ده‌نگی خۆیان قسه‌ بكه‌ن، یاخود له‌بری ئه‌وان قسه‌ ده‌كات و ده‌نگی خۆی تێكه‌ڵ ده‌كات.


ـ به‌ گشتی چیرۆك گێڕه‌وه‌ (نووسه‌ر) هه‌وڵ ده‌دات نێوانێك له‌نێوان خۆی و ڕووداوه‌كان دروست بكات و شێوازێكیش بۆ قسه‌كردنی كه‌سه‌كانی هه‌ڵده‌بژێرێت.
لێره‌دا چه‌ند چه‌شنێك له‌ شێوازی گێڕانه‌وه‌دا په‌یدا ده‌بێت:


یه‌كه‌م: شێوازی راسته‌وخۆ، به‌زۆری ڕاناوی كه‌سی یه‌كه‌می تاك (من) به‌كار دێت.
دووه‌م: شێوازی ناڕاسته‌وخۆ، به‌زۆری ڕاناوی كه‌سی سێیه‌می تاك (ئه‌و) به‌كار دێت.
سێیه‌م: شیوازی ناڕاسته‌وخۆی ئازاد.


شێوازی دیش به‌ لای ره‌خنه‌گرانی فۆرمالیسته‌ ڕووسه‌كان به‌ تایبه‌تی لای تۆمانشڤیسكی، له‌ دوو شێوازی گێڕانه‌وه‌ ده‌ستنیشان ده‌كات، ئه‌وانیش:
1ـ گێڕانه‌وه‌ی بابه‌تی: لێره‌دا نووسه‌ر هه‌موو شت ده‌زانێت، ته‌نانه‌ت بیره‌كانی شاكه‌سی.
2ـ گێڕانه‌وه‌ی خودی، له‌ گۆشه‌نیگای چیرۆك گێڕه‌وه‌ یاخود گوێگر شوێن رووداوه‌كه‌ ده‌كه‌وێت
ـ ڕۆمانی (فاتیلا) به‌ گشتی به‌ر شێوازی گێڕانه‌وه‌ی بابه‌تی كه‌وتووه‌، چونكه‌ شێوازی بابه‌تی له‌ رووی شوێنی چیرۆك گێڕه‌وه‌، په‌یوه‌ندیی پته‌و و راسته‌وخۆی به‌ كه‌س و ڕووداوه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌ و ئه‌و زانیارییانه‌ی ده‌رباره‌یانه‌وه‌ ده‌یزانیت، به‌ تایبه‌تی وێنه‌گرتنی واقیع به‌ گوێره‌ی بینه‌ری ده‌ره‌وه‌، هه‌ستكردن له‌ ڕووی سۆزی كه‌سه‌كان، وا له‌ خوێنه‌ر ده‌كه‌ن بڕوا به‌ بوونی راسته‌قینه‌یان بكات.


چیرۆك گێڕه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی واقیعی ڕووداوه‌كانمان له‌ناو شاری كفری و گوندی (بنه‌كه‌) و چۆنیه‌تیی پێشكه‌شكردن و وه‌سفكردنی هه‌ڵسوكه‌وتی شاكه‌س (فاتیلا) له‌ كه‌سێكی مه‌ینۆش، بێباك له‌ ژیان، تا گۆڕانه‌كان و گه‌لێ لایه‌نی تری ئه‌مانه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی بایه‌تییانه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ و به‌سه‌ر هه‌موو لایه‌كی چیرۆكه‌كه‌دا زاڵه‌، له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ واقیعی كۆمه‌ڵی كورده‌واری و چینه‌كانی كۆمه‌ڵ (جووتیار، مامۆستا، هه‌ژار و ده‌وڵه‌مه‌ند و شێخ و مسكێن هتد).

 

مه‌به‌سته‌كانی گێڕانه‌وه‌
ـ به‌ گشتی چیرۆك گێڕه‌وه‌ی هه‌موو شتزان له‌ ڕۆمانی فاتیلادا به‌ مه‌به‌ستی گه‌یاندنی ڕۆمانه‌كه‌ به‌ وه‌رگره‌ له‌ ڕێگه‌ی وه‌سف و گفتوگۆوه‌، به‌ خوێنه‌ر ده‌گه‌یه‌نێت.
له‌ ڕۆمانه‌كه‌دا گێڕه‌ره‌وه‌ی هه‌موو شتزان، كاتێ به‌ كاری وه‌سف ده‌ست پێ ده‌كات، واز له‌ گفتوگۆ ده‌هێنێت بۆ كه‌سه‌كان تا گوزارشت له‌ خۆیان بكه‌ن.


ـ وه‌سف له‌ ڕۆمانه‌كه‌، به‌ واتای باسكردنی دیوی ده‌ره‌وه‌ی كه‌س و شته‌كان و شۆڕبوونه‌وه‌ی ڕۆماننووس بۆ ناخی كه‌سه‌كان و شته‌كان، به‌ پێی گۆڕانی شێوازی گێڕانه‌وه‌ (بابه‌تییه‌)، چوارچێوه‌ی كات و شوێنی ڕووداوه‌كان و ره‌فتار و ره‌وشتی، تێكه‌ڵ به‌ ڕوانینی كه‌سه‌كان و باری ده‌روونییان ده‌بێت.


چیرۆك گێڕه‌وه‌ له‌ ڕۆمانی فاتیلادا به‌ جوانی وه‌سفی كه‌سه‌كان و به‌ تایبه‌تیش شاكه‌س (فاتیلا، فاتم، باوكی و هتد)، و شوێنه‌كان به‌ تایبه‌ت (خانووی ماڵی شێخ و ته‌كییه‌كه‌ی، ڕێگاوبان، به‌ندیخانه‌ی نوگره‌سه‌لمان، تۆپزاوا) و وه‌رزه‌كان و هتد، ده‌كات.