رادیۆ و گرام.. ڕۆژانێ گه‌نج و كارا ئه‌مڕۆش پیرێكی جوانن

 

میلی كاتژمێر له‌ سووڕانی خۆی ناكه‌وێ، رووباری زه‌مه‌ن هه‌ر ده‌ڕوا و ئاوڕیش ناداته‌وه‌، گوند ده‌بێته‌ شارۆچكه‌ و شارۆچكه‌یش ده‌بێته‌ شار، مرۆڤ وه‌ك نه‌مام هه‌ڵده‌چێ و پیریش ده‌بێ و ده‌بێته‌وه‌ به‌ خۆڵ، خونچه‌ ده‌بێته‌ گوڵ و گوڵیش هه‌ڵده‌وه‌رێ، ئه‌و ئامێرانه‌ی رۆژانێ بكه‌ر و كارا و جحێڵ بوون، له‌ په‌نجاكان و شه‌سته‌كان و هه‌تا هه‌فتاكانیش، ئێستا ده‌ستێك وه‌لاوه‌ی ناون و لاته‌ریكی كردوون، ئه‌ویش پێشكه‌وتنی زانست و ته‌كنه‌لۆژیا و پیشه‌سازیی سه‌رده‌مه‌، كه‌ به‌رایی له‌ رووباری زه‌مه‌ن ناگیرێ و به‌رده‌وامه‌. له‌ دیمانه‌یه‌كدا پرسیارێكیان لێ كردم:


- ده‌ڵێن تۆ هه‌موو رۆژ خۆت ده‌شۆی و ردێنت ده‌تراشی، ئه‌مه‌ ڕاسته‌؟


وه‌ڵامم دایه‌وه‌:


- به‌ڵێ، چونكه‌ كه‌ خۆم ده‌شۆم و ردێنم ده‌تراشم، واته‌ كوڕی ئیمڕۆمه‌ نه‌ك دوێنێ.


به‌ڵام بڕوام وایه‌ بیره‌وه‌ری و وێنه‌كانی دوێنێ و ئامێره‌كانی به‌كارهاتووی، هه‌تا مرۆڤه‌كانی كه‌ پیرێكی جوانن، شوێن و ناو و بایه‌خی تایبه‌تییان له‌به‌رچاو و له‌ناو زه‌ین و له‌سه‌ر زارن، ئه‌وه‌تا ده‌ڵێین پێشمه‌رگه‌ی دێرین، یان پێشمه‌رگه‌ی ئه‌یلوول. ئه‌و كه‌لوپه‌ل و ئامێرانه‌ی كۆنن و به‌كار ناهێندرێن، ده‌بن به‌ كه‌له‌پوور و له‌ مۆزه‌خانه‌ و گه‌له‌ری و پیشانگاكان داده‌نرێن و به‌نرخن. ده‌بینین ئه‌و ئۆتۆمبێله‌ مۆدیل كۆنانه‌ی كه‌ كاریشیان پێ ناكرێ، تا چ نرخێكی به‌هادار له‌ پیشانگاكانی تایبه‌تدا، له‌ وڵاته‌ ئه‌وروپییه‌ پێشكه‌وتووه‌كاندا ده‌خرێنه‌ مه‌زاده‌وه‌ و به‌ نرخێكی خه‌یاڵی به‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌ كۆمبـرادۆر و ملیادێره‌كان ده‌فرۆشرێن! به‌ڵام شته‌ كۆنه‌كان زیاتر بۆ كه‌سه‌ كۆنینه‌كان جوان و به‌نرخن، چونكه‌ له‌گه‌ڵیدا ژیاون و بیره‌ورییان له‌ته‌كیدا هه‌یه‌. شاعیر و نووسه‌ری ناودار (ئۆكتاڤیو باز) ده‌ڵێت: رابردوو مه‌زنه‌ بۆ كه‌سانی كۆنینه‌ و به‌ سه‌رده‌می زێڕینی داده‌نێن، چونكه‌ ئه‌و به‌هه‌شته‌ بووه‌ كه‌ لێی ده‌رچوونه‌، به‌ڵام بۆ نه‌وه‌ی تازه‌، داهاتوو خاكێكی ئاینده‌یی چاوه‌ڕوانكراوه‌، مه‌رج نییه‌ ڕابردوو باشتر بووبێ له‌وه‌ی ئێستا.


كه‌سێكی زه‌مانی ئه‌وسا له‌و هه‌ولێره‌ له‌ (گۆمه‌پیس) كه‌ ئاوی بارانی زستانی لێ كۆ ده‌بووه‌وه‌، مه‌له‌وانیی تێدا كردووه‌ و ئێستایش مه‌له‌وانگه‌یه‌كی سه‌رده‌م و خاوێن و جوان و ته‌ندروست ده‌بینێ، كه‌چی ئاهێك بۆ گۆمه‌پیس هه‌ڵده‌كێشێ و له‌ یادی ناكات!


(ویلیام ئینج)ی زانا ده‌ڵێت: دوو جۆر گه‌وج له‌ دنیادا هه‌ن، یه‌كێ ئه‌وانه‌ی ده‌ڵێن ئه‌مه‌ هی كۆنه‌ و زۆر چاكه‌، ده‌سته‌كه‌ی تر ده‌ڵێن ئه‌مه‌ تازه‌یه‌ و باشتره‌.
لێره‌دا وه‌ك نموونه‌یه‌كی زیندوو، دوو جۆره‌ ئامێری كارا ده‌خه‌مه‌ به‌رچاو، كه‌ ئه‌وسا چۆن بكه‌ر و كارا بوون، له‌پاڵ بیره‌وه‌رییه‌كانی كه‌سانی ئه‌وانی ئه‌وسای له‌ رۆژ و ساڵه‌كانیاندا:


1 ـــ قــــــــــــــــــه‌وان، واته‌ ( گرامافۆن) جۆرێك له‌ ئامێره‌ دێرینه‌كان:
*عه‌بدولوه‌هاب به‌یاتیی شاعیر ده‌ڵێت: من و تۆ، ڕۆژانێك له‌سـه‌ر ئیسـتوانه‌یه‌كدا ده‌سـووڕاین.


*بـه‌ر لـــه‌ ســـاڵانی په‌نجاكــان قــه‌وان هه‌بـووه‌، بـه‌ شـێوه‌ عامییه‌ سـه‌رزاره‌كییه‌ راهاتنه‌كـان هـه‌ر بـه‌ (قـه‌وان) ناوی هێنراوه‌، كه‌چی قه‌وان ئه‌و دیسكه‌یه‌ یان ئه‌و ئیستوانه‌ ره‌نگ ره‌شه‌ بازنه‌ییه‌ ده‌خرێته‌ سه‌ر ده‌زگاكه‌، واته‌ ناوی جیهازه‌كه‌ (گرامافۆنه‌ یا به‌ گرام ناوی دێت) به‌ شایه‌دی هه‌ندێك له‌ پیاوه‌ به‌ساڵاچووه‌كان كه‌ خه‌ڵكی ساده‌ و ساكار و هه‌ژار بوون، په‌یوه‌ندیی كۆمه‌ڵایه‌تی و رۆشنبیرییان فراوان نه‌بووه‌، كاتێ قه‌وانیان بینیوه‌ گوتوویانه‌ ئه‌مه‌ سندوقێكه‌ ئه‌جنده‌ی تیایه‌، هه‌ندێكیان پێی سه‌رسام بوونه‌، یان لێی ترساون و گوتوویانه‌ چۆن ئه‌و چاوه‌شه‌ واته‌ ئه‌و گۆرانیبێژه‌ چووته‌ نێو ئه‌م سندووقه‌، ئه‌مه‌ سیحره‌. خۆم كه‌ له‌ ساڵی 1959 قه‌وانم بینی، ئه‌ویش كه‌ هاوگه‌ڕه‌ك و هاوڕێ بووم له‌گه‌ڵ (شامل مه‌ردان ئاغا) هه‌ر له‌و گه‌ڕه‌كه‌ی عاره‌بان، له‌ ماڵی ئه‌وان و گوێم لێ گرت، زۆر به‌و قه‌وانه‌ سه‌رسام بووم.


*گرامافۆن سندوقێك بوو به‌ قه‌واره‌ تا ئاستی (160 سم چوارگۆشه‌ یان لاكێشه‌یی) بنكه‌كه‌ی له‌ دار دروستكراو، به‌رده‌ بازنه‌ییه‌كی به‌سه‌ره‌وه‌ بوو، له‌نێوه‌ندیدا گۆیه‌ك هه‌بوو بۆ ئه‌وه‌ی قه‌وانه‌ ڕه‌شه‌ بازنه‌ییه‌كه‌ له‌سه‌ری گیـر بكرێت و له‌ ته‌نیشته‌وه‌یش هه‌ندرێكی هه‌بوو، كه‌ قه‌وانه‌كه‌ی ده‌خرایه‌ سه‌ر، هه‌ندره‌كه‌ با ده‌درا تا ئاستی پڕبوونی وزه‌ی قه‌وانه‌كه‌، دواتر وه‌ك باسكێك ده‌رزییه‌كی به‌سه‌ره‌وه‌ بوو، باسكه‌كه‌ داده‌گیرایه‌ سه‌ر قه‌وانه‌ بازنه‌ییه‌ ڕه‌شه‌كه‌ و ده‌رزییه‌كه‌ی ده‌كه‌وته‌ سه‌ری، هه‌روه‌ها بڵندگۆ (مكبـره‌)یه‌كیش بۆ گه‌وره‌كردنی ده‌نگه‌كه‌ی به‌ سندووقه‌كه‌وه‌ چه‌سپابوو.


* له‌ شاعیر (مه‌دحه‌ت بێخه‌و)م بیستووه‌ ده‌یگوت: له‌ ساڵانی په‌نجاكان له‌ دیبه‌گه‌، یه‌كێك كه‌ نامه‌وێ ناوی بهێنم، قه‌وانێكی هه‌بوو ئێمه‌ی منداڵانی هه‌راش له‌و سه‌رده‌مدا ده‌چووینه‌ ماڵی ئه‌و پیاوه‌ و گوێمان له‌ گۆرانییه‌ تۆماركراوه‌كانی نێو قه‌وانه‌كه‌ ده‌گرت، به‌و مه‌رجه‌ی هه‌ر یه‌كێك له‌ ئێمه‌ هێلكه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ خۆمان ببه‌ین و ده‌ماندایه‌ كابرای خاوه‌ن قه‌وانه‌كه‌.


به‌ڵێ قه‌وان یان گرام ئێستایش چ وه‌ك قه‌وانه‌ كۆنیینه‌كان له‌ ماڵان و مۆزه‌خانه‌ و گه‌له‌ری و پیشانگاكان دانراون بۆ جوانی و یادگاری، یان بۆ فرۆشتن، كه‌ هه‌میشه‌ به‌ نرخ و بایه‌خه‌وه‌ سه‌یر ده‌كرێ و به‌كاریش ده‌هێندرێ.


دواتر له‌ په‌نجاكان ڕادیــۆ و ئیتر ته‌سجیلی به‌كره‌ی بازنه‌یی (شریت) په‌یدا بوو، ئینجا له‌ هه‌فتاكان به‌دواوه‌ ته‌سجیلی هه‌مه‌چه‌شنی گه‌وره‌ و بچووك، به‌ جوانكاریی زۆره‌وه‌، هاوكات له‌ عێراق به‌گشتی و به‌ كوردستانی ئێمه‌شه‌وه‌، ته‌له‌ڤزیۆنی ره‌ش و سپی په‌یدا بوو، به‌دوایدا ته‌له‌ڤزیۆنی ره‌نگاوڕه‌نگی قه‌باره‌ جیاوازیش هات.

 

2-ڕادیــــــۆ و كاریگه‌رییه‌كان و ڕۆژانـــێ:
ساڵی 1957 ته‌مه‌نم 6 ساڵان بووه‌ و له‌ ماڵی خۆماندا ڕادیۆم بینیوه‌ لـه‌ ده‌لاقه‌یه‌ك دانرابوو، دایكم به‌رگێكی له‌ قوماشێكی بریقه‌داری گوڵ گوڵی تێ هه‌ڵكێشابوو، له‌پكه‌یه‌كی شینی چاووزاریشی له‌ نێوچه‌وانی ڕادیۆكه‌ قایم كردبوو، له‌ته‌نیشت ڕادیۆكه‌ پاتریێكی گه‌وره‌ (ناوبه‌ناو شه‌حن ده‌كرا) هه‌ندێك له‌ ڕادیۆكه‌ گچكه‌تر دانرابوو، ئاریه‌لێكی هه‌وایی ره‌نگ شین له‌ سه‌ربانه‌وه‌ بۆ نێو ڕادێۆكه‌ شۆڕ كرابووه‌وه‌ تا ده‌نگی ڕادیۆكه‌ سافتر وه‌رگرێ، هه‌روه‌ها ئاریه‌لێكی ئه‌رزیشی بۆ دانرابوو، نه‌وه‌ك بروسكه‌ی هه‌ور لێی بدات، له‌ یادمه‌ ماركه‌ی ڕادیۆكه‌ (سـیـڕه‌) بوو. له‌ شه‌سته‌كاندا ئه‌و ڕادیۆیه‌مان گۆڕی به‌ ڕادیۆیه‌كی پێشكه‌وتووتری ماركه‌ی (فلیپس)، به‌ هه‌مان شێوه‌ پاترییه‌ك به‌ ناوی (بێرگ) كه‌ قه‌باره‌كه‌ی به‌ قه‌د چواریه‌كی ڕادیۆكه‌ بوو له‌ ته‌نیشتی ڕادیۆكه‌ داده‌نرا و به‌ وایه‌ری گه‌یه‌نه‌ر به‌ ڕادیۆكه‌ په‌یوه‌ست ده‌كرا، به‌ڵام شه‌حنی پێویست نه‌بوو، كه‌ له‌كار ده‌كه‌وت پاتریه‌كی تازه‌ترمان بۆ ده‌كڕی.


* رادیۆ تا ئێستایشی له‌گه‌ڵدابێ كاریگه‌ریی خۆی هه‌یه‌، جگه‌ له‌وه‌ی ڕادیۆ نه‌وه‌ی به‌ر له‌ په‌نجاكان و دواتریش به‌ گۆرانیی كوردی و عاره‌بی و فارسی ئاشنای كردووین، هه‌ر له‌ گۆرانییه‌كانی (حه‌سه‌ن جه‌زراوی و كاوێس ئاغا و عه‌لی ئه‌سغه‌ر و سێوه‌ و مریه‌م خان و نه‌سرین شیروان و گوڵبه‌هار و عه‌لی مه‌ردان و ره‌سووڵ گه‌ردی و شه‌ماڵ سائیب و تاهیر تۆفیق و .. هتد)، هه‌روه‌ها له‌ گۆرانبێژه‌ عه‌ره‌به‌كان وه‌ك محه‌مه‌د عه‌بدلوه‌هاب و فه‌رید ئه‌تره‌ش و عه‌بدولحه‌لیم و نازم غه‌زالی و سه‌باح و فه‌یرۆز و زوهره‌ حوسێن و ئیسمه‌هان.. هتد، هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ چیرۆكی شه‌وانی به‌سه‌ربردوو به‌ گوێگرتن له‌ ڕادیۆی كرماشان و نواندنه‌كانی به‌ ده‌نگ. ڕادیۆی به‌غدای به‌شی كوردی و به‌رنامه‌كانی كه‌ هه‌ر به‌ ده‌نگ بوو نه‌ك وه‌ك زنجیره‌ ئه‌لقه‌ دۆبلاژكراوه‌كانی ئێستا كه‌ له‌ كه‌ناڵه‌كانی چه‌ندین ته‌له‌ڤزیۆندا به‌ وێنه‌ و ده‌نگ و ره‌نگ په‌خش ده‌كرێن! له‌ سه‌ره‌تای دوو هه‌زاره‌كاندا كه‌ پاڵه‌وانی درامایه‌ك به‌ناوی (گواده‌لووپێ) به‌ منداڵه‌كه‌ی شاد بووه‌وه‌، بووه‌ ته‌قه‌ی خۆشی و فه‌رته‌نه‌ی گه‌وره‌!

 

بۆ نموونه‌ ڕادیۆ له‌دوای به‌رپابوونی شۆڕشی ئه‌یلوولی مه‌زن له‌ 1961وه‌، كاریگه‌ریی زۆری له‌ وه‌سفكردن نایێ له‌ هاندانی پێشمه‌رگه‌ و جه‌ماوه‌ر و به‌رده‌وامیدان به‌ شۆڕش به‌هێزكردنی رۆحی نه‌ته‌وه‌یی. له‌ ساڵی 1963وه‌ ده‌مدی شه‌وانه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كه‌م سه‌دای (ئێره‌ ده‌نگی كوردستانی عێراقه‌)، باوكم خه‌ریكی میلی ڕادیۆكه‌مان ده‌بوو، ده‌بوایه‌ كه‌س نقه‌ی لێوه‌ نه‌یێ و گۆیی خۆی ده‌دایه‌ ڕادیۆكه‌ و جار جار به‌ هه‌واڵی سه‌ركه‌وتن و چالاكییه‌كانی پێشمه‌رگه‌ كه‌یفخۆش ده‌بوو و ده‌سته‌كانی ڕاده‌وه‌شاند، جار جاریش نێوچه‌وانی گرژ ده‌بوو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مۆسیقای (هانی هانی) ده‌نگوباسه‌كانی لێ تێكه‌ڵ ده‌كرد. جاری وابوو براده‌ره‌كانی ده‌هاتن و ئه‌وانیش به‌شدارییان ده‌كرد، ده‌مدی باسكه‌كانیان له‌سه‌ر كۆمبار و دۆشه‌كه‌كان گیـر ده‌كرد و سه‌ریان لێك نزیك و هه‌ناسه‌یان له‌خۆ بڕیبوو، تا ده‌نگوباسی ئێزگه‌ی ده‌نگی كوردستانی عێراق ته‌واو ده‌بوو.


*به‌ڵێ، منیش وه‌ك خۆم زۆر عیشقی ڕادیۆ بووم، به‌تایبه‌تی (ئێزگه‌ی ده‌نگی كوردستانی عێراق) بۆ؟
چونكه‌ به‌ په‌روه‌رده‌ و بیره‌وه‌رییه‌كانی خێزان و باوكم و كوردایه‌تی و شۆڕش و به‌رخودان ڕاهاتبووم، له‌ ساڵی 1969 كه‌ ته‌مه‌نم 17 ساڵان بوو و پێشمه‌رگه‌ بووم و له‌ ده‌وره‌ی مامۆستایانی شۆڕشی ئه‌یلوول له‌ چۆمان، له‌ په‌یمانگه‌یه‌ك له‌ دامێنی مه‌می خه‌لان كه‌ ئێزگه‌ی ده‌نگی كوردستانی لێبوو، جا به‌و پێیه‌ی له‌گه‌ڵ زۆربه‌ی كارمه‌ند و بێژه‌ره‌كانی ئێزگه‌ ئاشنایی و دۆستایه‌تیم هه‌بوو، كه‌ له‌ مه‌می خه‌لان داده‌به‌زین و له‌ چایخانه‌كه‌ی (فاتح ئاڵتوونچی)ی نزیك پردی چۆمان داده‌نیشتن، ئیتر دوای ته‌واوبوونی په‌یمانگه‌ی مامۆستایانی شۆڕش، فه‌رمانم بۆ ده‌رچوو له‌ هیران له‌ ناوچه‌ی خۆشناوه‌تی ده‌ستبه‌كار بم.


خوا خوام بوو ئێواره‌ دابێ و له‌گه‌ڵ هاوڕێكانم كه‌ پێكه‌وه‌ بووین، به‌بێ ترس ده‌نگی ڕادیۆكه‌مان به‌رز ده‌كرده‌وه‌، ئۆخه‌ی ناوچه‌ی ئازاد و ده‌نگی ئازاد (ئێره‌ ده‌نگی كوردستانی عێراقه‌... به‌ سروودی ئێمه‌ پێشمه‌رگه‌ین هه‌تا ماوین له‌ ژین .. هتد ) ده‌نگه‌ زوڵاڵه‌كانی بێژه‌ره‌ دۆست و ئاشناكانم ده‌ناسییه‌وه‌، به‌ڵێ ئه‌وه‌ ده‌نگی بارزان مه‌لاخالیده‌، ئه‌وه‌ ده‌نگی ره‌فیق چالاكه‌، ئه‌وه‌ ده‌نگی عوسمان سه‌عیده‌ و ئه‌وه‌ سه‌عید یه‌حیایه‌ له‌ به‌شی عه‌ره‌بیه‌كه‌ی... هتد، ئه‌وه‌نده‌ هه‌بوو له‌و سه‌رده‌مدا قه‌واره‌ و شێوه‌ی ڕادیۆكان پێشكه‌وتن و گۆڕانكاری به‌سه‌ردا هاتبوو، كه‌ چه‌ند پاترییه‌كی بچووك هه‌ڵـگر بوون له‌نێو خودی ڕادیۆكه‌ و ئاریه‌لی نه‌ده‌ویست، به‌ڵكو بۆ سافكردنی ده‌نگ ئاریه‌ل له‌نێو رادیۆكه‌ بوو.


*له‌ هه‌فتاكانیش ڕادیــۆ رۆڵی گرنگی هه‌بوو، نه‌خاسمه‌ كه‌ دوای ساڵی 1974 جارێكی تر شۆڕشی ده‌ستی پێكرده‌وه‌ و ڕه‌وه‌ی ملیۆنی كوردانی باشوور روویان له‌ شۆڕش كرد و ماڵ و به‌رژه‌وه‌ندی و كاره‌كانیان وه‌لا نا و بوون به‌ پێشمه‌رگه‌، ئیتـر تاقه‌ ده‌نگ و ئاوه‌دانی و گڕی هاندانی پێشمه‌رگه‌ و جه‌ماوه‌ر و وشیاركردنه‌وه‌، هه‌ر ڕادیۆ بوو، له‌و ساڵه‌شدا هه‌ر پێشمه‌رگه‌ بووم، به‌ هه‌مان خولیاوه‌، كه‌ی ئێواره‌ دادێ هه‌واڵه‌كانی به‌ره‌كانی جه‌نگ و شۆڕش ده‌بیستین! جگه‌ له‌م ئێزگه‌یه‌ له‌ناو شۆڕش (شه‌هید عه‌بدولخالق مه‌عروف ئێزگه‌یه‌كی ناوخۆیی (محلی)ی دروست كردبوو له‌ به‌یانییه‌وه‌ تا ئێواره‌ گۆرانی خۆشی په‌خش ده‌كرد.


* ساڵی 1975 كه‌ به‌ پیلانگێڕی و ڕێككه‌وتنێكی خیانه‌تكاریی نێوده‌وڵه‌تی له‌ جه‌زایر، شۆڕشی كورد تووشی نسكۆ بوو، دیسانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ی شۆڕش له‌ 1977وه‌ تا ئاداری 1991 و ڕاپه‌ڕینه‌ مه‌زنه‌كه‌ی كوردستانی باشوور، ڕادیــۆ دیسانه‌وه‌ تاقه‌ ئومێد و هانده‌ر و داینه‌مۆی شۆڕش و وشیاركردنه‌وه‌ و هاندانی جه‌ماوه‌ر بوو، به‌تایبه‌تی (ئێزگه‌ی گه‌لی كوردستان) هه‌روه‌ها (ئێزگه‌ی ده‌نگی كوردستان) و چه‌ندین ئیزگه‌ی تری حزبه‌ سیاسییه‌كانی كوردستانی عێراق، به‌تایبه‌تی له‌ ڕاپه‌ڕینه‌ شكۆداره‌كه‌ی ئاداری 1991ی كوردستاندا، هه‌ر ڕادیۆ بوو ساته‌ به‌ سات و گوند به‌ گوند و شار به‌ شار، هه‌واڵی سه‌ركه‌وتنی جه‌ماوه‌ری راپه‌ریوی ده‌گه‌یاند، تا به‌ ئه‌مڕۆی گه‌یاندین.