ڕۆماننووسی هه‌موو شتزان

له‌ ڕۆمانی (فاتیلا)ی مه‌هاباد قه‌ره‌داغیدا

 

ئه‌گه‌ر ڕۆمان به‌رهه‌می ژیانی مرۆڤایه‌تی بێت، ئه‌وه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ژیانی واقیعی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌یه‌، ئه‌گه‌ر زانستی مێژووش ده‌ره‌وه‌ی ژیانی مرۆڤایه‌تی تۆمار بكات، ئه‌وه‌ ڕۆمان مێژووی ناوه‌وه‌ی مرۆڤایه‌تی تۆمار ده‌كات. واته‌ ڕۆمان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ژیانی كه‌سه‌كان ده‌دوێت.


ڕۆمان به‌ شێوه‌ی په‌خشان ده‌نووسرێته‌وه‌ و چه‌ندین جۆریشی هه‌یه‌: مێژووی، ده‌روونی، كۆمه‌ڵایه‌تی، فه‌لسه‌فی، پۆلیسی، فه‌نتاسی، جاسووسی.. هتد. ڕۆمان به‌رهه‌می ژیانی كه‌سێك یان چه‌ند كه‌سێكه‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی هونه‌ری و به‌رفراوان له‌ چه‌ند ڕوویه‌كه‌وه‌ ده‌گێڕدرێته‌وه‌ و په‌ره‌ به‌ ژیانی شاكه‌س و كه‌سه‌كان و كاریگه‌ری و كارتێكردن له‌گه‌ڵ بازنه‌ی ئاڵۆزی ژیاندا نیشان ده‌دا و ڕوون و ئاشكرای ده‌كات. له‌ سۆنگه‌ی ئه‌و ورده‌كارییانه‌وه‌، ڕۆمان به‌ هاوتای ژیانی هاوچه‌رخی ژیانی مرۆڤ دانراوه‌ و به‌ ژیان و بارودۆخی كۆمه‌ڵ و تاكه‌كه‌سی كاریگه‌ر بووه‌.


ڕۆمانی (فاتیلا) یه‌كێكه‌ له‌و ڕۆمانه‌ كوردییانه‌، له‌ شارۆچكه‌یه‌كی باشووری كوردستان سه‌ری هه‌ڵداوه‌، كه‌ ئه‌ویش شارۆچكه‌ی كفری و گونده‌كه‌یه‌تی. باسی ژیانی واقیعی كه‌سایه‌تی و ڕووداوه‌كانی له‌ ڕووی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌ زمانێكی ساده‌ و ڕه‌وان و بێ قۆرت ده‌گێڕێته‌وه‌.


له‌ ڕۆمانی فاتیلادا چیرۆك گێڕه‌وه‌، خودی ڕۆماننووسه‌، واته‌ (مه‌هاباد قه‌ره‌داغی)یه‌، كه‌ ناو و كه‌سایه‌تییه‌كی دیاری ناو كایه‌ی رۆشنبیری كوردستانه‌ و خه‌ڵكی ده‌ڤه‌ری گه‌رمیان له‌دایكبووی كفرییه‌ كه‌ به‌ (شاری وه‌زیران) یان (شاری بچكۆڵه‌)یش ناسراوه‌، كه‌ له‌ تیف هه‌ڵمه‌ت له‌ دیوانی (خوا و شاره‌ بچكۆڵه‌كه‌مان) ئه‌و نازناوه‌ی پێ به‌خشیوه‌، شاری كفری چاوگی مه‌قام و هونه‌ری ره‌سه‌نه‌. ئه‌م شاره‌ و ده‌ڤه‌ری گه‌رمیان به‌ گشتی، به‌ هه‌زاران پێشمه‌رگه‌ی تێدا شه‌هید و له‌سێداره‌ دراون و به‌ سه‌دان ناودار له‌ مێژوونووس، سه‌ركرده‌، هونه‌رمه‌ند و نووسه‌ر و شاعیر و كارساز و.. هتدی پێ گه‌یاندووه‌ و له‌ هه‌موو سه‌رده‌مه‌كاندا شارێكی خۆڕاگر بووه‌.


مه‌هاباد یه‌كه‌مین كچی كوردی ده‌ڤه‌ری گه‌رمیان بووه‌، كه‌ له‌ هه‌ڕه‌تی لاوێتی و له‌ چوارده‌ ساڵیدا له‌سه‌ر شیعری به‌رگری و شۆڕشگێڕانه‌ زیندانی كراوه‌ و ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌ی وه‌ك لێدان و سووتاندنی دیوه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا خۆڕاگر بووه‌ و یه‌ك وشه‌ی نهێنی چییه‌ بۆ جه‌لاكاده‌كانی به‌عس نه‌دركاندووه‌. ساڵێك له‌و زیندانه‌ ماوه‌ته‌وه‌ و خۆی به‌ دۆزه‌خی چواندووه‌ جه‌سته‌ی خومخانه‌ و سووتانی سه‌ر و سنگی به‌ جگه‌ره‌ و جۆره‌كانی تری ئه‌شكه‌نجه‌، بیره‌وه‌رییه‌كی تاڵ و پڕژانی سه‌خت، چڕیی ئازاره‌كان به‌جێ هێشتووه‌، كه‌ سزای كوردبوونی بووه‌ و بووه‌ته‌ هه‌وێنی نووسینی كتێبی بیره‌وه‌ریی (ساڵێك له‌ دۆزه‌خ... 1980 ـ 1981). سه‌رباری ئه‌م به‌رهه‌مه‌ ناوازه‌یه‌، خاوه‌نی چه‌ندین به‌رهه‌می ئه‌ده‌بییه‌ له‌ شیعر و په‌خشان و وتاری و لێكۆڵینه‌وه‌ی ده‌روونناسی و كۆمه‌ڵایه‌تی له‌باره‌ی پرسی ژنی كورد و هتد. وێڕای زمانی زگماكی كوردی، زمانه‌كان توركی و عه‌ره‌بی و ئینگلیزی و سویدی ده‌زانی. ڕۆمانه‌كانی بوونه‌ته‌ سه‌رچاوه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ و تێز ئه‌كادیمی (ماجستێر و دكتۆرا). سه‌رباری ئه‌مانه‌ له‌ بواری رۆژنامه‌گه‌ری و رێكخراوه‌ییدا ڕۆڵێكی به‌رچاوی هه‌یه‌ و له‌ ده‌سته‌ی باڵی یه‌كێتیی نووسه‌رانی كورده‌ و ئێسته‌ به‌ ته‌نها گۆڤارێكی هزریی به‌ ناوی (شیكار) له‌ یه‌كێتیی ئافره‌تان كوردستان، به‌ڕێوه‌ ده‌بات.


ئه‌م ڕۆماننووسه‌ له‌ سه‌ره‌تای ساڵی 2016 رۆمانێكی واقیعی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و به‌ ناوی (فاتیلا) به‌ چاپ گه‌یاندووه‌، له‌م ڕۆمانه‌ نوێیه‌دا وه‌ك ڕۆماننووسی هه‌موو شتزان، یان چیرۆك گێڕه‌وه‌ی هه‌موو شتزان ڕووداوه‌كانمان به‌وردی و شێوازێكی جوان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌.


ڕۆژانه‌ مرۆڤ ڕووبه‌رووی چه‌ندین رووداو و به‌سه‌رهات و جارجاره‌ش كاره‌سات ده‌بێته‌وه‌. جا یه‌كێك له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و ڕووداوانه‌ به‌ به‌رامبه‌ره‌كه‌ی راده‌گه‌یه‌نێت، گیڕانه‌وه‌یه‌. (كه‌واته‌ ده‌كرێ بگوترێ مرۆڤ له‌ رێگای په‌نابردن بۆ گێڕانه‌وه‌ی ڕووداوه‌كانی دوێنێ و ژیانی ڕابردووی، توانای ئه‌وه‌ی په‌یدا كردووه‌ به‌رده‌وامی به‌ ئاماده‌بوونه‌وه‌یه‌كی نوێی دوێنێی خۆی و كه‌سانی تر بدات).


ـ یه‌كێك له‌ ته‌كنیكییه‌كانی ڕۆمان ڕه‌گه‌زی گێڕانه‌وه‌یه‌، كه‌ خاسیه‌تی بنه‌ڕه‌تی چیرۆك یان ڕۆمان دیاری ده‌كات و به‌ شێوه‌یه‌كی هونه‌ری له‌ لایه‌ن كه‌سێكه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێت و ئاراسته‌ی وه‌رگرێكی ده‌كات. ئه‌و گێڕانه‌وه‌ی ڕووداوه‌ش مه‌به‌ستی ورووژاندن و چێژ و هه‌ستی وه‌رگره‌. ئه‌وه‌ی ڕووداوه‌كانی به‌شێوه‌ی هونه‌ری ده‌گێڕێته‌وه‌، ده‌بێته‌ نووسه‌ر یان چیرۆكنووس و له‌ چیرۆكه‌كه‌ی ده‌ركێشایه‌وه‌.


ئه‌مڕۆ گێڕانه‌وه‌ به‌ یه‌كێك له‌ گرنگترین بنه‌ماكانی بینایی هونه‌ری تێكستی چیرۆكێك داده‌نرێت. گرنگیی بنه‌مای گێڕانه‌وه‌ به‌ لای ئالان ڕۆب گریِیه‌، ئه‌مه‌ بووه‌ته‌ هۆی سه‌ركه‌وتنی به‌رهه‌مه‌كه‌ و له‌م ڕووه‌وه‌ ده‌ڵێت: (چیرۆكنووسی راسته‌قینه‌ ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ ده‌زانێت چۆن چیرۆك بگێڕێته‌وه‌). له‌مه‌وه‌ ده‌توانین بڵێن گێڕانه‌وه‌ پردێك له‌ نێوان چیرۆك گێڕه‌وه‌ و خوێنه‌ر دروست ده‌كات و ئامانجی گێڕانه‌وه‌ش گه‌یاندنه‌. گرنگی ئه‌م بابه‌ته‌ یان ئه‌م ته‌كنیكه‌، وای كردووه‌ هه‌میشه‌ نووسه‌ران توێژه‌ران بایه‌خی پێ بده‌ن و گۆڕانكاریی به‌سه‌ردا بهێنن و شێوازی جیاواز وه‌ربگرن.
كام له‌ جۆره‌كانی چیرۆك گێڕه‌وه‌ له‌ ڕۆمانه‌كه‌دا په‌یڕه‌و كراوه‌؟


چیرۆك گێڕه‌وه‌ به‌پێی پۆڵینكردنی ره‌خنه‌گری فه‌ره‌نسی (جان بووین) ده‌كرێت به‌ سێ به‌شه‌وه‌:


یه‌كه‌م: چیرۆك گێڕه‌وه‌ هه‌موو شتزان، ( چ.گ.<) واته‌ چیرۆك گێڕه‌وه‌ له‌ شاكه‌س زیاتر ده‌زانێت.
دووه‌م: چیرۆك گێڕه‌وه‌ی هه‌مان شتزان، ( چ.گ.=) چیرۆك گێڕه‌وه‌ هێنده‌ی شاكه‌س ده‌زانێت
سێیه‌م: چیرۆك گێڕه‌وه‌ی كه‌م شتزان، ( چ.گ.>) واته‌ چیرۆك گێڕه‌وه‌ له‌ شاكه‌س كه‌متر ده‌زانێت.


هه‌روه‌ها چیرۆك گێڕه‌وه‌ی بێ متمانه‌ش هه‌یه‌ كه‌ زانیاری به‌ هه‌ڵه‌ به‌ خوێنه‌ر و گوێگر ده‌دات، رایه‌كی تۆدۆرۆڤ هه‌یه‌، ئه‌ویش (بینین)


یه‌كه‌م: چیرۆك گێڕه‌وه‌ له‌ پاڵه‌وان پتر ده‌زانێت (بینین له‌ پشته‌وه‌ یان له‌ دواوه‌).
دووه‌م: چیرۆك گێڕه‌وه‌ به‌ قه‌ده‌ر پاڵه‌وانێك ده‌زانێت (بینین له‌گه‌ڵ).
سێیه‌م: چیرۆك گێڕه‌وه‌ له‌ پاڵه‌وانێك كه‌متر ده‌زانێت (بینین له‌ ده‌ره‌وه‌).


له‌ جۆری یه‌كه‌مدا له‌ چیرۆك گێڕه‌وه‌ی هه‌موو شتزانه‌، له‌ دواوه‌ یان له‌ پشته‌وه‌ ئاگاداری هه‌موو ڕووداوه‌كانی ناو چیرۆك یان ڕۆمانه‌كه‌ (ده‌زانێت چی ڕوو ده‌دات و ده‌وره‌كان به‌ر كێ ده‌كه‌وێت و كاره‌كان چۆن دابه‌ش ده‌كاته‌ سه‌ر شاكه‌س و ڕووداوه‌كان چۆن دروست ده‌بێ و چۆن په‌ره‌ ده‌سێنێت، كه‌ له‌ لای مه‌هاباد قه‌ره‌داغی ئه‌م سه‌ركه‌وتنه‌ی وه‌ك چیرۆك گێڕه‌وه‌ی هه‌موو شتزان به‌ركه‌وتووه‌. ئه‌م گێڕانه‌وه‌یه‌ به‌ ڕاناوی كه‌سی سێیه‌می نادیاری تاك (ئه‌) به‌كار دێت و له‌مانه‌ش گرنگتر، چیرۆك گێڕه‌وه‌ی هه‌موو شتزان شاره‌زایی ته‌واوی ڕووداوه‌كانه‌ و سه‌رنجی خوێنه‌ر بۆ خۆی بۆ چه‌ندین زانیاری راده‌كێشێت و وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی هۆشمه‌ندی بیركار له‌ جه‌رگه‌ی واقیعی ژیانی كورده‌واری ناو كفری و گونده‌كانی شاره‌زایه‌. بیر له‌ هه‌موو لایه‌نێكی كردووه‌ته‌وه‌. هه‌وڵی داوه‌ ڕۆمانی فاتیلا ڕوویه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و واقیعی كورد له‌ سه‌رده‌مێكی دیاركراوی ناوه‌ڕاستی هه‌شتاكان تا ڕاپه‌رینی 1991 بخاته‌ ڕوو.

 

ڕۆمانی فاتیلا
له‌ ڕووی ته‌كنیك و رووخساره‌وه‌
ئه‌م ڕۆمانه‌ بریتییه‌ له‌ 213 لاپه‌ڕه‌ی قه‌باره‌ گه‌وره‌، له‌ چاپخانه‌ی خانی له‌ دهۆك به‌ چاپێكی ره‌نگاوڕه‌نگی جوان و رووخساری پاڵه‌وان به‌ سه‌روگوێلاكی شێواو چاوی راستی كراوه‌ بۆ دونیای به‌سه‌رهاته‌كان، نه‌خشاوه‌. ناوی ڕۆمانه‌كه‌ به‌ ره‌نگی سوور، له‌ خوار وێنه‌كه‌وه‌ چاپ كراوه‌ و ناوی مه‌هاباد قه‌ره‌داغی له‌ژێر ناوه‌كه‌وه‌ و له‌نێوان دوو خاڵ پیتی فاتیلاكه‌وه‌ به‌ بچووكی نووسراوه‌ و وشه‌ی ڕۆمان له‌سه‌ر ڕه‌نگی شین كه‌ هێمای گه‌شبینییه‌ ساڵ، چاپی ڕۆمانه‌كه‌ 2016 له‌ خواره‌وه‌ نه‌خشێنراوه‌. له‌ دیوی دواوه‌ی به‌رگه‌كه‌ كه‌ دوو وێنه‌ی قرتێنراوی شاكه‌س له‌گه‌ڵ ڕۆمانه‌كه‌ به‌لاتینی FATELA نووسراوه‌.


ـ ڕۆمانه‌كه‌ به‌ كوردییه‌كی جوان و ڕه‌وان و بێ قۆرت نووسراوه‌. له‌ لایه‌ن ته‌كنیكی ئه‌م ڕۆمانه‌ كه‌ وه‌ك خاسیه‌تی ڕۆمانه‌كه‌ نه‌خشێنراوه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ش به‌ش كراوه‌ به‌سه‌ر 24 به‌شه‌وه‌، هه‌ر به‌شه‌ش ناونیشانێكی دیاریكراوی پڕ به‌ پێستی ناوه‌ڕۆكی بۆ دانراوه‌، كه‌ وه‌ك به‌شێك له‌ ته‌كنیكی گێڕانه‌وه‌ به‌كار هێنراوه‌، پڕ به‌ پێستی ڕووداوه‌كانن و پێكه‌وه‌ به‌ستراون، كه‌ خوێنه‌ر تێبینیی ناونیشانه‌ لاوه‌كییه‌كان ده‌كات، ئاره‌زوو ئه‌لهای بۆ ناوه‌ڕۆك ده‌ه‌ڕوات و ناتوانێت ده‌ستبه‌رداری ڕووداوه‌ كه‌ بێت و حه‌ز ده‌كات به‌شه‌كان یه‌ك به‌ دوای یه‌ك ته‌واو بكات و تامه‌زرۆی ئه‌وه‌یه‌ چاره‌نووسی فاتیلا بزانێت و كۆمه‌ڵێ پرسیاری لا دروست ده‌بێت.


ـ به‌ڵێ ناونیشانه‌كان زۆر سه‌رنجڕاكێش و مانای ورد و قووڵیان هه‌یه‌، زۆر جار ڕۆمانسییانه‌ و شاعیران و عاشقانه‌ مانا له‌خۆ ده‌گرێت، وه‌ك (ئاره‌قی یه‌زدانی)، (ئه‌ندێشه‌یه‌ك)، (سترانێك ده‌بێت به‌ ڕۆمانێك)، (تیرێكی عه‌شق و دوو نیشانه‌)، (كونكردنی شاخ به‌ ده‌رزی)، (دكتۆر برین، ده‌روێشی ئه‌وین)، (نزاكان و سزاكان)، (خۆزگه‌ بمكوژن)، (دۆزه‌خێك له‌ عه‌رعه‌ر)، (ده‌می راپه‌رین)، (مه‌رگی ئومێد له‌ بناری به‌مۆ)، (ئاوێته‌بوونی تا هه‌تایی)... هتد.