موحه‌ممه‌د ئه‌مین زه‌كی به‌گ

دوای شه‌ره‌فخانى به‌دلیسى و مه‌لا مه‌حموودى بایه‌زدی، ناودارترین مێژوونووسی كورده‌

 

موحه‌ممه‌د ئه‌مین زه‌كی به‌گ، به‌ یه‌كێك له‌و ناوه‌ دیار و به‌رزانه‌ى نێو خه‌رمانى مێژوونووسیی كوردى داده‌نرێت، كه‌ خزمه‌تێكى به‌رچاوى به‌ كورد و مێژووه‌كه‌ى كردووه‌. ئه‌و دواى (میر شه‌ره‌فخانى به‌دلیسى) و (مه‌لا مه‌حموودى بایه‌زدی) به‌ سێیه‌مین كه‌سایه‌تیی نه‌ته‌وه‌كه‌مان داده‌نرێت، كه‌ دیارترین خزمه‌تى به‌ نووسیینه‌وه‌ی مێژووى كورد كرد. جیاوازیی ئه‌ویش له‌گه‌ڵ دوو مێژوونووسه‌كه‌ى پێش خۆی ئه‌وه‌ بوو میر شه‌ره‌فخانی به‌دلیسی به‌ زمانی فارسی شاكاره‌ مێژووییه‌كه‌ى (شه‌ره‌فنامه‌)ی نووسی، مه‌به‌ستی شه‌ره‌فخانیش له‌و ناونانه‌، ئه‌وه‌ بوو، تا به‌ هاونه‌ته‌وه‌ و هاونیشتمانییه‌كانى بڵێ، كه‌ ئه‌مه‌ نامه‌ و تۆمارى میرێكى كورده‌ ب هاونه‌ته‌وه‌كانى، تا بزانن، كه‌ مێژووى باب و باپیرانیان چۆن ڕێى گرتووه‌ و به‌ چ ئاراسته‌یه‌كدا گوزره‌ی كردووه‌؟ ئامانجێكى تریشی ئه‌وه‌ بوو، تا تۆماره‌كانی ببنه‌ ئه‌زموونى مێژوویی و په‌ند و ئامۆژگارى بۆ هه‌موو ئه‌وانه‌ى دواى خۆی، كه‌ به‌ خه‌م ئاینده‌ى نه‌ته‌وه‌ و خاكه‌كه‌یانه‌وه‌ن، هه‌روه‌ها هه‌ڵه‌ و كه‌موكوڕییه‌كانى خۆیان بزانن و كارێك بكه‌ن ئه‌و هه‌ڵانه‌ دووباره‌ى نه‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ پێشتر له‌لایه‌ن باب و باپیرانییه‌وه‌ ئه‌نجام دراون. هه‌رچی په‌یامی (مه‌لا مه‌حموودى بایه‌زدی)یه‌ له‌ به‌رهه‌مه‌كه‌یدا (عادات و رسوتنامه‌ی ئه‌كرادیه‌) ئه‌وه‌ بوو، تا كه‌لتوور و فه‌رهه‌نگ و خه‌سڵه‌ت و دابونه‌ریتى كۆمه‌ڵى كوردى، كه‌ خۆی به‌شێك بوو لێى، تۆمار بكات. واته‌ ئه‌و نه‌هات باس له‌ مێژووى نه‌ته‌وه‌كه‌ی و باب و باپیرانی بكات، به‌ڵًكو ژیان و فه‌رهه‌نگ و دابونه‌ریتیانی تۆمار كرد، تا بۆ سه‌رده‌مه‌كه‌ى و دوای خۆی بسه‌لمێنێت، كه‌ (كورد) كێ بووه‌ و چۆن بووه‌؟ به‌وه‌ش ئه‌م كه‌سایه‌تییه‌ یارمه‌تیى كاره‌كه‌ی (میر شه‌ره‌فخانى به‌دلیسی) دا، تا باشتر (كورد به‌ كورد) و (كورد به‌ ده‌وروبه‌ره‌كه‌ى و جیهان) بناسێنێت. هه‌رچی موحه‌ممه‌د ئه‌مین زه‌كی به‌گه‌، جیاواز له‌وان كارێكی نوێی ئه‌نجام دا. وه‌ك ئه‌وه‌ی ته‌نیا یه‌ك به‌رهه‌می بۆ مێژوو نه‌نووسی، به‌ڵكو ئه‌و له‌ ماوه‌ی ته‌مه‌نیدا چه‌ندین به‌رهه‌مى به‌نرخی مێژوویی پێشكه‌ش به‌ نه‌ته‌وه‌كه‌ی كرد. له‌وانه‌ (مێژووى كورد كوردستان، مێژووى سلێمانى و وڵاتێ، مشاهیر الكرد و الكردستان) و چه‌ند به‌رهه‌مێكى ئه‌ده‌بیى تر. به‌وه‌ش (موحه‌ممه‌د ئه‌مین زه‌كی به‌گ) یه‌كه‌مین مێژونووسى كورد بووه‌ مێژووى نه‌ته‌وه‌كه‌ى به‌ زمانى (كوردى) بنووسێت. هه‌رچی به‌رهه‌مه‌ عه‌ره‌بییه‌كان بوون تایبه‌تى كردن به‌ مێژووى دیارترین حكوومه‌ت و كه‌سایه‌تییه‌ سیاسی و ئایینى و كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگییه‌كانی كورد له‌ مێژوودا. دیاره‌ ئامانجیشی ئه‌وه‌ بوو به‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ى هۆكارى داگیركاری خاكی كوردان بووه‌ بڵێ، كه‌ كاتێك ئێوه‌ ئێمه‌ى كورد داگیر ده‌كه‌ن، باش بزانن، كه‌ ئێمه‌ له‌ ڕابردوودا چی بووین و چۆن بووین؟ ئه‌مه‌و به‌هۆی كه‌سایه‌تییه‌ سیاسی و ئایینى و كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگییه‌كانه‌وه‌ چ خزمه‌تێكمان پێشكه‌ش به‌ نه‌ته‌وه‌كه‌تان و مێژووه‌كه‌تان كردووه‌؟ په‌یامه‌كه‌شى جوان گه‌یشته‌ هاونه‌ته‌وه‌ و هاونیشتمانییه‌كانى. به‌تایبه‌ت كاتێك خۆی بۆ ماوه‌یه‌ك وه‌زیر بوو له‌ سه‌رده‌مى ڕژێمی پادشایه‌تیی ئێراق و سه‌روسوختى له‌گه‌ڵ سه‌رده‌مه‌كه‌ و ده‌سه‌ڵاتداره‌كانیدا هه‌بوو. باش له‌ سیاسه‌تى سه‌رده‌مه‌كه‌ و ده‌وڵه‌تى ئێراق و ژێرده‌سته‌یى و لاوازیی كورد تێگه‌یشتبوو، بۆیه‌ ده‌یویست به‌و به‌رهه‌مانه‌ی، نه‌یاره‌ سه‌رده‌سته‌كه‌ی بداته‌وه‌ كه‌ (عه‌ره‌ب) بوو.


موحه‌ممه‌د ئه‌مین زه‌كی به‌گ، ناوی ته‌واوی (موحه‌ممه‌د ئه‌مین كوڕی حاجی عه‌بدولڕه‌حمان كوڕی موحه‌ممه‌د)ه‌. ساڵی (1880ز) له‌ سوله‌یمانی له‌دایك بووه‌. خوێندنی ئایینیی لای (مه‌لا عه‌بدولعه‌زیز) هه‌ر له‌ سوله‌یمانى خوێندووه‌. دواتر ساڵی (1893ز) چۆته‌ خوێندنگای (ڕوشدییه‌ی سه‌ربازی) و سه‌ركه‌وتوویی ته‌واوی كردووه‌. ساڵی (1896ز) چووه‌ته‌ خزمه‌تى سه‌ربازی و دواى ته‌واوكردنى ئه‌و خزمه‌ته‌شى به‌ 3 ساڵ، واته‌ ساڵى (1899ز) چووه‌ته‌ (ئه‌ستانبوڵ)ى پایته‌ختى ده‌وڵه‌تى عوسمانى و ماوه‌یه‌ك له‌وێ ماوه‌ته‌وه‌ و دواتر گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ سوله‌یمانى. ساڵی (1910ز)یش بۆ جاری دووه‌م سه‌ردانی (ئه‌ستانبوڵ)ی كردووه‌ و ساڵی (1913ز) سه‌ردانی ئه‌ڵمانیا و فه‌ڕه‌نسای كردووه‌. به‌وه‌ش دیدى ئه‌و بۆ مێژووى ده‌وڵه‌تى عوسمانى و وڵاتانى ئه‌وروپا فراوان بووه‌، كاتێك به‌راوردى پێشكه‌وتنى هه‌ردوو وڵاتى (ئه‌ڵمانیا و فه‌ڕه‌نسا)ى به‌ ده‌وڵه‌تى عوسمانى و دواتر به‌ كورد و خاكه‌كه‌ی كردووه‌. هه‌ربۆیه‌ له‌ خه‌مى نه‌ته‌وه‌كه‌یدا بووه‌، تا به‌ هۆكاری شكست و دواكه‌وتوویی كۆمه‌ڵگاكه‌ی بگات. دیاره‌ كاتێكیش له‌ ساڵی (1929ز) بووه‌ته‌ ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عێراق، باشتر تێكه‌ڵ به‌ كاری سیاسی و بیروبۆچوون و هزری عه‌ره‌ب و پێكهاته‌كانی ترى ئێراق بووه‌. هه‌ر ئه‌وه‌ش هانی داوه‌ له‌ ماوه‌ى مانه‌وه‌ی وه‌ك ئه‌ندامى ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی ئێراق، كتێبی (خولاصه‌یه‌كی تاریخى كورد و كوردستان) بنووسێت و ساڵی (1931ز) هه‌ر له‌ به‌غداد به‌ چاپى بگه‌یه‌نێت. 8 ساڵ دواتریش واته‌ (1939ز) كتێبی (مێژووی سلێمانی و وڵاتێ)ی هه‌ر له‌ شاری (به‌غداد) به‌ چاپ گه‌یاندووه‌. جگه‌ له‌ به‌رهه‌مه‌ مێژووییه‌كانى تری به‌ زمانی عه‌ره‌بی و هه‌وره‌ها چه‌ند كارێكى ترى ئه‌ده‌بى به‌ زمانی كورد. دوا وێستگه‌ى ته‌مه‌نیشی (10/7/1948ز) بووه‌، كاتێك بۆ دواجار چاوه‌كانى لێك ناوه‌ و ماڵئاوایی له‌ نه‌ته‌وه‌ و خاكه‌كه‌ى كردووه‌ و له‌ گردى سه‌یوانى شارى سوله‌یمانى به‌ خاك سپێردراوه‌.


سه‌رچاوه‌كانى ئه‌م باسه‌:
د. كه‌مال مه‌زهه‌ر ئه‌حمه‌د: مێژوو.
عوسمان سه‌ید قادر: ژیاننامه‌ى مێژوونووسانى كورد.