خوێندنه‌وه‌یه‌كی كارتۆگرافییانه‌ی كۆڵۆنیالیزم له‌ كوردستاندا

2

وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێ ئیماژی (كوردستان) له‌ لای به‌شێكی زۆری جوگرافیاناس و نه‌خشه‌سازه‌ ئه‌ورووپییه‌كان ـ ته‌نانه‌ت تا كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌میش ـ ته‌نیا ئه‌و كوردستانه‌ بچووكه‌ بووه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می سه‌لجووقیه‌كاندا (واته‌ له‌ دیوی ئێراندا) هه‌بووه‌/ ماوه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ش له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ زاراوه‌ی (كوردستان) ته‌نیا له‌ به‌شی رۆژهه‌ڵاتی كوردستاندا (له‌ لای سه‌لجووقیه‌كاندا/ له‌ ئێران) به‌ شێوه‌یه‌كی ره‌سمی ئیداریدانی پێدا نراوه‌ و به‌كارهاتووه‌.


لێره‌دا بۆ كۆتاییهێنان به‌ باسی قۆناغی سه‌لجووقیه‌كان، ده‌بێ دووپاتی ئه‌و راستییه‌ بكه‌ینه‌وه‌، كه‌ ئه‌م ئوستانه‌، ئه‌م نه‌خشه‌یه‌، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك نه‌خشه‌ی نه‌ته‌وه‌یی و ئه‌نتیكانه‌ی نیشتمانی كورد (كوردستان) نه‌بووه‌، به‌ڵكو نه‌خشه‌ی تاقه‌ به‌شێكی بچووكی ته‌نیا چه‌ند مه‌ڵبه‌ندێكی كوردنشینی ژێر فه‌رمانڕه‌وای سه‌لجووقیه‌كان بووه‌. به‌ڵگه‌كانی ئه‌م راستییه‌ش له‌ سه‌رچاوه‌ی مێژوونووسه‌ موسڵمان و عه‌ره‌به‌كان ـ بۆیان هه‌ڵده‌هێنجێنن، بۆ نموونه‌ (المستوفی)له‌ (نزهه‌ القلوب)دا زۆر به‌ درێژی باسی كوردبوونی هه‌رێمه‌كانی (جه‌زیره‌) و هه‌ندێ له‌ هه‌رێم و كاره‌كانی سه‌ر به‌ ویلایه‌تی (ئه‌رمینیا) ده‌كا، هه‌روه‌ها ده‌بینین كه‌ (ئاربیل) و (عه‌ممادیه‌) ئه‌گه‌رچی دوو شاری كوردنشینیش بوونه‌، كه‌چی له‌و سه‌رده‌مه‌دا سه‌ر به‌ ئوستانی (جه‌زیره‌) بوونه‌، (26) شاری ئه‌بهار و زنجان له‌ رۆژئاوای شاری قه‌زوێندا سه‌ر به‌ ئوستانی (جیبال) بوونه‌ كه‌چی (ابن الحقول) ده‌ڵێ كه‌ له‌ سه‌ده‌ی ده‌یه‌مدا (ئه‌م دوو شاره‌ دوو شاری كوردی و كوردنشین بوونه‌). شاری نه‌هاوه‌ند سه‌ر به‌ ویلایه‌تی جیبال بووه‌، به‌ڵام المستوفی القزوینی له‌ سه‌ده‌ی 14دا ده‌ڵێ كه‌ ئه‌م شاره‌ شارێكی كوردنشین بووه‌. شاری موسڵ سه‌ر به‌ ویلایه‌تی/ ئوستانی (عراق عرب) بووه‌، كه‌چی Le STRANGE ده‌ڵێ كه‌ ئه‌م شاره‌ له‌ سه‌ده‌ی ده‌یه‌مدا شارێكی سه‌رتاسه‌ری كوردنشین بووه‌. شاری سه‌هره‌وه‌رد سه‌ر به‌ ئوستانی جیبال بووه‌، كه‌چی ابن الحقول ده‌ڵێ كه‌ ئه‌م شاره‌ له‌ سه‌ده‌ی ده‌یه‌مدا شارێكی كوردنشین بووه‌.


ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ میرنشینه‌ بچووكه‌ جۆراوجۆره‌ كوردییه‌كانی وه‌كو( شه‌بانكاره‌) و( شه‌دادییه‌كان) و( ره‌وادییه‌كان) و به‌نو ئه‌نناز (991 ـ 111).. هتد كه‌ له‌ سه‌رده‌مه‌ی سه‌لجووقیه‌كاندا فه‌رمانڕه‌واییه‌كی سه‌ربه‌خۆیان هه‌بووه‌.( 31)
مێژوونووس (ستانفۆرد شاو) ده‌ڵێ: ( ئه‌م میرنشینه‌ كوردانه‌ به‌ ته‌واوه‌تی سه‌ربه‌خۆ بوونه‌، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك سه‌ر به‌ سوڵتانی سه‌لجووقی نه‌بوونه‌، ته‌نیا په‌یوه‌ندیی دڵسۆزایه‌تی و وه‌فادارییان له‌نێواندا هه‌بووه‌)
له‌ سه‌رده‌می خواره‌زمشاهییه‌كاندا (1194 ـ 1231)
دوای مردنی سوڵتان سنجاری سه‌لجووقی، بنه‌ماڵه‌ی خواره‌زه‌مشاهیه‌كان له‌ ساڵی 1194 زایینیدا توانیان ده‌سه‌ڵات به‌سه‌ر ئه‌و به‌شه‌ی كوردستانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی سه‌لجووقیه‌كاندا بگرن و له‌جیاتی سه‌لجووقیه‌كان فه‌رمانڕه‌وایه‌تیی ئه‌و به‌شه‌ی كوردستان بگرنه‌ ده‌ست.


خوارزه‌مشاهییه‌كان (1194 ـ 1231) ده‌سه‌ڵاتیان زیاتر به‌سه‌ر ئازه‌ربایجان و باشووری ئێراندا هه‌بوو، نه‌گه‌یشتبوونه‌ ناوجه‌رگه‌ی كوردستان. وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێ له‌و سه‌رده‌مه‌ی بنه‌ماڵه‌ی خوارزه‌مشاهییه‌كاندا (1194 ـ 1231) كوردستانی گه‌وره‌ له‌نێوان چوار ده‌وڵه‌تی گه‌وره‌دا دابه‌ش كرابوو، به‌شی رۆژهه‌ڵاتی: له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی خوارزه‌مشاهیه‌كاندا بوو، به‌شی باشووری: له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی عه‌بباسییه‌كاندا بوو، لای باكووری ـ رۆژئاوایشی: به‌شێكی له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌یوبییه‌كان و به‌شه‌كه‌ی تریشی هێشتا هه‌ر له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی سه‌لجووقیه‌كاندا بوو.


به‌م شێوه‌یه‌، نه‌خشه‌ی جوگرافیای سیاسیی كوردستان له‌و سه‌رده‌مه‌ی خوارزه‌مشاهییه‌كاندا، له‌چاو سه‌رده‌می سه‌لجووقه‌ییه‌كان، گۆڕانێكی ئه‌وتۆی به‌سه‌ردا نه‌هاتووه‌، ته‌نیا ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ به‌شی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان (دیوی ئێران) له‌ ده‌ستی سه‌لجووقیه‌كانه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ ده‌ست خوارزه‌مشاهییه‌كان . نه‌خشه‌ی كوردستان له‌ سه‌رده‌می خوارزه‌مشاهیه‌كاندا (1194 ـ 1231) وه‌كو ئه‌مڕۆ به‌سه‌ر چوار ده‌وڵه‌تی گه‌وره‌دا دابه‌ش كراوه‌.

 

له‌ سه‌رده‌می مه‌نگۆله‌كاندا
مه‌نگۆڵه‌كان له‌ژێر فه‌رمانڕه‌وایی هۆلاكۆدا. له‌ ساڵی 1242ی زاینیدا بنه‌ماڵه‌ی سه‌لجۆقیه‌كانیان له‌ناو برد و ده‌سه‌ڵاتیان ـ له‌جیاتی ئه‌وان ـ گرته‌ ده‌ست. هۆلاكۆی مه‌نگۆڵی له‌ ساڵی 1252ی زاینیدا گه‌یشته‌ عێراق و ئه‌وێشی داگیر كرد: به‌غدای وێران كرد و له‌ ساڵی 1258ی زاینیدا دوایین خه‌لیفه‌ی عه‌بباسیه‌كانی كوشت.
به‌م شێوه‌یه‌، له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی سێزده‌هه‌م به‌ولاوه‌ سه‌رتاسه‌ری كوردستانی گه‌وره‌ (به‌شی عێراق و ئێران و توركیای ئه‌مڕۆ) هه‌ر هه‌مووی كه‌وتنه‌ ژێر فه‌رمانڕه‌وای بنه‌ماڵه‌ی مه‌نگۆله‌كان. هه‌ندێ له‌ سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان، په‌نجه‌نومای ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌ی هۆلاكۆدا كه‌ سه‌ره‌ڕای قه‌تلوعام و وێرانكارییه‌كانی مه‌نگۆڵه‌كان، به‌ڵام گه‌ڵێك میرنشینی كوردی له‌ دیوی ئێراندا هێشتا هه‌ر خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتی سه‌ربه‌خۆی خۆیان بوونه‌.


وه‌ك مێژوونووسی ئینگلیزی Le STRANGE له‌ كتێبه‌ ناوبراوه‌كه‌یدا له‌ لاپه‌ره‌ی (193)دا په‌نجه‌نومای ده‌كات: (له‌ سه‌رده‌می مه‌نگۆڵه‌كاندا، سه‌ڕه‌ڕای وێرانكاری و قه‌تلوعامی كورده‌كان له‌ لایه‌ن مه‌نگۆڵه‌كانه‌وه‌ به‌ڵام ئوستانی (كوردستان) وه‌ك ئوستانێكی ئیداری له‌ چوارچێوه‌ی ئیمپراتۆریه‌تی مه‌نگۆڵیدا ناوی هه‌ر مابوو، نه‌خشه‌ (جوگرافیه‌) ناوخۆییه‌كیه‌ی نه‌سرابۆوه‌، هێنده‌ نه‌بێ كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا پایته‌ختی ئوستانی (كوردستان) كه‌ جاران شاری (به‌هار) بوو گوێزرایه‌وه‌ شاری (سوڵتان ئاباد) له‌ نزیك چه‌مچه‌ماڵ)
جوگرافیای كوردستانی گه‌وره‌ له‌ سه‌رده‌می مه‌نگۆڵه‌كاندا (واته‌ له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی سێزده‌هه‌م به‌ملاوه‌ و به‌ درێژایی سه‌ده‌ی چوارده‌هه‌م و تا سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی پازده‌هه‌میش) به‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌ كه‌ سه‌رتاپای رۆژهه‌ڵات، رۆژئاوا، باكوور، باشووری، ده‌كه‌وێته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیمپراتۆریه‌تی مه‌نگۆڵه‌كان.


به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا، له‌ ناوه‌وه‌ی ئه‌م ئیمپراتۆریه‌ته‌ مه‌نگۆلییه‌دا، ئوستانێكی ئیداریی به‌ ناوی ئوستانی (كوردستان) هه‌موو ئوستانه‌كه‌ی سه‌رده‌می سه‌لجووقیه‌كان، هه‌ر ماوه‌، ته‌نانه‌ت ـ به‌پێی قسه‌ی مێژوونووسی كورد، شه‌ره‌فخانی به‌تلیسی، له‌ كتێبی (شه‌ره‌فنامه‌)دا زاراوه‌ی كوردستان له‌ سه‌رده‌می مه‌نگۆڵیه‌كاندا به‌ هه‌موو ئه‌و هه‌رێم و مه‌ڵبه‌ندانه‌ی دیكه‌ش گوتراوه‌ كه‌ كه‌وتبوونه‌ ده‌وروبه‌ری شاری (ده‌رسیم) له‌ كوردستانی توركیای ئه‌مرۆدا.


نابێ ئه‌وه‌ش له‌بیر بكه‌ین كه‌ له‌ سه‌رده‌می ته‌یمور له‌نگدا (1336 ـ 1405)، وه‌ك له‌ كتێبی ( شه‌ره‌فنامه‌)شدا باسی لێ كراوه‌، میرنشینێكی به‌ پێز و ناوداری كورد، له‌ژێر فه‌رمانڕه‌وای (ئیبراهیم خانی به‌تلیسی)دا له‌ئارادا بووه‌. هه‌روه‌ها له‌ ماوه‌ی ساڵانی 129 ـ 130ی زاینیدا چه‌ندین راپه‌ڕینی خوێناوی و به‌هێزی كورده‌كان دژی فه‌رمانڕه‌وای مه‌نگۆڵه‌كان به‌رپا بووه‌.


كتێبی (شه‌ره‌فنامه‌) كه‌ له‌ ساڵی 1596ی زاینیدا نووسراوه‌، به‌داخه‌وه‌ هیچ نه‌خشه‌یه‌كی جوگرافیای ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسییه‌ی (ئیبراهیم خانی به‌تلیسی)مان پێ پیشان نادا، به‌ڵام له‌ رێگای خوێندنه‌وه‌ی په‌رتووكه‌ مێژووییه‌كانه‌وه‌ و له‌ رێگای وردبوونه‌وه‌ له‌ نه‌خشه‌ جۆراوجۆره‌كانی جوگرافیی كوردستان له‌ خه‌یاڵی خۆماندا نه‌خش بكه‌ین و بڵێن كه‌ له‌ سه‌رده‌می مه‌نگۆڵه‌كاندا، سه‌رتاسه‌ر كوردستانی گه‌وره‌ ـ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی، له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی مه‌نگۆڵه‌كاندا بووه‌.


به‌داخه‌وه‌ وه‌ك مێژوونووس (ف. مینۆرسكی)یش له‌ سه‌رچاوه‌ی ژماره‌ (41) ل 1220دا ئاماژه‌ی بۆ ده‌كا: (زانیاریمان له‌باره‌ی جوگرافیا و مێژووی كوردستان له‌ سه‌رده‌می مه‌نگۆڵه‌كاندا زۆر كه‌م له‌به‌ر ده‌ستدا هه‌یه‌).

 

سه‌رده‌می بنه‌ماڵه‌ توركمانه‌كان
(ئاق قۆینلۆو، قه‌ره‌ قۆینلۆ)
دابه‌شكردنی تازه‌ی كوردستان و نه‌خشه‌یه‌كی جوگرافیی تازه‌ له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی پانزه‌هه‌مدا، بنه‌ماڵه‌یه‌كی توركمانی شیعه‌گه‌ر به‌ ناوی قه‌ره‌ قۆینلۆو (مه‌ری ره‌ش) كه‌ ماوه‌یه‌كی زۆر بوو له‌ مه‌ڵبه‌نده‌كانی ئه‌نادۆڵی ئاسیای بچووكدا گه‌یشتبوونه‌ پله‌یه‌كی به‌رزی هێز و ده‌سه‌ڵات، له‌ ساڵی 1435ی زاینیدا ده‌سه‌ڵاتی سه‌ربازییان به‌هێزتر ئه‌بێت و دێن به‌ گژ كورده‌كاندا ده‌چن، دوای شه‌ڕوشۆڕ و قه‌تلوعامێكی زۆری كورده‌كان، باشووری رۆژهه‌ڵاتی كوردستان (واته‌ كوردستانی عیراق و ئێرانی ئه‌مڕۆ) داگیر ده‌كه‌ن.


به‌م شێوه‌یه‌ له‌ ساڵی 1435ی زایینی به‌ملاوه‌، به‌شێكی فراوانی باشوور و رۆژهه‌ڵاتی كوردستان، (كوردستانی عیراق و ئێرانی ئه‌مڕۆ) ده‌كه‌وێته‌ ژێر ركێفی فه‌رمانڕه‌وای توركمانه‌ شیعه‌گه‌ره‌كانی (قه‌ره‌قۆینلۆ) هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌دا كه‌ كورده‌كانی موكریان زنجیره‌یه‌ك راپه‌رینی تێرانه‌ دژ به‌م بنه‌ماڵه‌ توركمانه‌ شیعه‌گه‌ره‌ به‌رپا ده‌كه‌ن له‌پێناو پاراستنی ده‌سه‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان له‌ ناوچه‌ی باشووری گۆمی ( ورمێ)دا


له‌ دیوی رۆژئاواشه‌وه‌، بنه‌ماڵه‌یه‌كی دیكه‌ی توركمان به‌ ناوی ئاق قۆینڵۆو (مه‌ڕی سپی) ـ كه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی (قه‌ره‌قۆینلۆو) سوننی مه‌زهه‌ب سوننه‌گه‌ر بوون ـ له‌ ساڵی 1470ی زاینیدا هێرشیان كرده‌ سه‌ر ناوچه‌كانی رۆژئاوای كوردستان (كوردستانی توركیای ئه‌مڕۆ). له‌ سه‌ره‌تادا ناوچه‌ی هه‌كارییان داگیر كرد. پاشانیش ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر عه‌شیره‌تی دوملیه‌كاندا گرت. ئینجا له‌ دوایشدا ته‌واوی مه‌ڵبه‌ند و ناوچه‌كانی خۆتانیان خسته‌ ژێر ركێفی خۆیان و دیاربه‌كریشیان كرده‌ پایته‌ختی خۆیان.


كه‌واته‌ له‌ ساڵی 1470 به‌ملاوه‌، سه‌رتاپای ئوستانی جه‌زیره‌ و مه‌ڵبه‌ندی بۆتان، واته‌ رۆژئاوا و باكووری كوردستان كه‌وتنه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی بنه‌ماڵه‌ توركمانه‌كانی ئاق قۆینلۆ.


كتێبی (شه‌ره‌فنامه‌)ی شه‌ره‌فخانی به‌تلیسی، كه‌ نوسخه‌یه‌كی ده‌سنووسه‌كه‌ی، وێڕای چه‌ندین میناتۆری ره‌نگاوره‌نگ له‌ كتێبخانه‌ی بۆدلیان) له‌( ئۆكسفۆرد)، له‌ژێر ژماره‌ی (312)دا پارێزراون، له‌ یه‌كه‌م له‌ میناتۆره‌كاندا وێنه‌ی داگیركردنی كوردستانمان له‌لایه‌ن عه‌شیره‌ته‌ توركمانه‌كانی ئاق قۆینلۆو پێ پیشان ده‌دا، واته‌ شه‌ڕوشۆڕ و راپه‌ڕینی كورده‌كان دژ به‌ (ئاق قۆینلوو): به‌ڵام به‌ داخه‌وه‌ ئه‌و كتێبه‌ مێژووییه‌ ناوبراوه‌ هیچ نه‌خشه‌یه‌كی جوگرافیی تێدا نییه‌ كه‌ یارمه‌تیمان بدات له‌ جوگرافیای سیاسیی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی كوردستان به‌فراوانی و به‌وردییه‌وه‌ تێ بگه‌ین. كه‌واته‌ بۆ ساغكردنه‌وه‌ و نووسینه‌وه‌ی جوگرافیای سیاسیی قۆناغی مێژووی كوردستان، هه‌میشه‌ پێویست وایه‌ و ناچاریشین) په‌نا به‌رینه‌ به‌ر ئه‌تله‌سی مێژوونووس و جوگرافیاناسه‌ ئه‌وروپیه‌كان.


كتێبی The Cambrige history of Iran له‌ نه‌خشه‌ی ژماره‌ (170) و(171)دا شێوه‌ی داگیركردنی خاكی كوردستانمان له‌ سه‌ده‌ی پازده‌هه‌مدا به‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌ بۆ روون ده‌كاته‌وه‌:


رۆژهه‌ڵاتی كوردستان، له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی عه‌شیره‌ته‌ توركه‌كانی (قه‌ره‌قۆینلۆو)دایه‌، رۆژئاوایش، له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی بنه‌ماڵه‌ی (ئاق قۆینلوو)، له‌ ناوه‌ڕاستی هه‌ردووكیشیاندا فه‌رمانڕه‌وای ته‌یموور له‌نگی مه‌نگۆڵی، به‌شێكی كه‌میش له‌ باشووری رۆژهه‌ڵاتی خاكی كوردستان، هێشتا هه‌ر له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی شا ئیسماعیلی سه‌فه‌ویی ئێراندا ده‌ناڵێنێ به‌م شێوه‌یه‌، ئه‌گه‌ر له‌ نه‌خشه‌ی جوگرافی ـ سیاسیی كوردستانی (ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی پازده‌هه‌م) ورد بینه‌وه‌، ده‌بینین كه‌ كوردستان له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی پێنج فه‌رمانڕه‌وای زلهێزدا وه‌كو ئه‌مڕۆ دابه‌ش كراوه‌.

 

جه‌نگی (شاهرۆخ) له‌ ساڵی 1502
شا ئیسماعیلی سه‌فه‌وی، بۆ له‌ناوبردنی مه‌ترسیی بنه‌ماڵه‌ی قه‌ره‌قۆینلۆو، له‌ سه‌ره‌تادا چوو ئه‌رمینیای داگیر كرد، پاشانیش ـ دوای سه‌ركه‌وتنی له‌ جه‌نگی شاهرۆخدا له‌ ساڵی (1502)دا، توانی سه‌رله‌نوێ ده‌سه‌ڵات به‌سه‌ر هه‌موو مه‌ڵبه‌نده‌كانی نێوان به‌غدا و شاری (مه‌ڕ ره‌ش)دا بگرێته‌وه‌.


سیاسه‌تی شا ئیسماعیلی سه‌فه‌وی له‌ هه‌مبه‌ر كورد زۆر له‌ سیاسه‌تی (قه‌ره‌قۆینلۆو) خراپتر بوو، له‌و ماوه‌یه‌دا یازده‌ سه‌ركرده‌ی كورد خۆیان دایه‌ پاڵ شا ئیسماعیلی سه‌فه‌وی دژ به‌ بنه‌ماڵه‌ توركمانه‌كان، كه‌چی شا ئیسماعیل زیندانی كردن و چه‌ند سه‌ركرده‌یه‌كی قزڵباشی خسته‌ جێگای سه‌ركرده‌ كورده‌كان.


به‌م شێوه‌یه‌، له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی شازده‌هه‌م به‌ملاوه‌، نه‌خشه‌ی جوگرافی ـ سیاسیی كوردستان، ده‌كه‌وێته‌ قۆناغێكی تازه‌وه‌، كوردستان ده‌بێته‌ مه‌یدانی جه‌نگ و شه‌ڕوشۆڕی نێوان سوڵتانه‌ عوسمانی و پاشا سه‌فه‌وییه‌ فارسه‌كان.


له‌ ساڵی 1514ی زاینیدا، واته‌ دوای جه‌نگه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی (چاڵدێران) كوردستان له‌نێوان ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی و ده‌وڵه‌تی سه‌فه‌ویی فارسدا، به‌ شێوه‌یه‌كی تازه‌ دابه‌ش ده‌كرێت، نه‌خشه‌ی ژیۆپۆله‌تیكی كوردستان، به‌پێی په‌یمانی كۆلۆنیالیستانه‌ی نێوان ده‌وڵه‌تی عوسمانی و سه‌فه‌وی له‌ ساڵی 1514 به‌ملاوه‌ شێوه‌یه‌كی تازه‌تر به‌خۆوه‌ ده‌بینێ (50)


له‌ به‌ره‌نجامی ئه‌و تێبینیانه‌وه‌، ده‌گه‌ینه‌ راستییه‌كی بنچینه‌یی، زانستی و جوگرافیا و كارتۆگرافی، واته‌ هه‌ر نه‌خشه‌یه‌كی جوگرافی ژیۆپۆلیتیك، كه‌ له‌ لایه‌ن مێژوونووس و جوگرافیاناسه‌كانی رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوا دروست كرابن، هه‌میشه‌ و به‌ شێوه‌یه‌كی ئاشكرا درۆیان له‌گه‌ڵ كردوون: نه‌ته‌وه‌ی كورد و نیشتمانی كوردیان، له‌ سه‌رده‌می كۆندا، له‌ژێر ناوی (عراق عجم) (عراق عرب) (ارمینیا). (حبال): له‌ سه‌رده‌می هاوچه‌رخیشدا له‌ژێر ناوی (Perse) و (ده‌وڵه‌تی سه‌فه‌وی)، (ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی)، له‌ سه‌رده‌می ئه‌مڕۆشدا له‌ژێر ناوی (عیراق) و (توركیا) و (ئێران) و( سووریا) پیشان داوه‌.


زانستی جوگرافیا و كارتۆگرافی، وه‌ك زانستی نووسینه‌وه‌ی مێژوو و گه‌ڵێك له‌ زانسته‌كانی دیكه‌، له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌ كوردستانیان به‌سه‌ر دابه‌ش كراوه‌، ئاشكرایه‌، شێواز و خه‌سڵه‌تێكی كۆلۆنیالیستانه‌ و شۆڤینستانه‌یان ده‌رهه‌ق به‌ گه‌لی كورد هه‌یه‌، چ له‌ قوتابخانه‌ و زانكۆكاندا چ له‌ لێكۆلێنه‌وه‌ زانستی و ئازاده‌كاندا.


ئێمه‌ ـ هه‌ر هیچ نه‌بێ بۆ نه‌وه‌ و رۆڵه‌كانی داهاتوومان ـ پێویسته‌ جوگرافیا و كارتۆگرافیایه‌كی نه‌ته‌وه‌یی سه‌ربه‌خۆی خۆمان هه‌بێ، با له‌ گۆشه‌نیگایه‌كی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ جوگرافیا و كارتۆگرافیای مێژوو و ئێستای نیشتمانه‌كه‌مان بنووسینه‌وه‌! چونكه‌ ئاشكرایه‌، ئێمه‌ به‌بێ یاریكردنی سنووری جوگرافیایه‌كی نه‌ته‌وه‌یی، هه‌رگیز ناتوانین هیچ جوگرافیایه‌كی رۆشنبیری و هونه‌ریی سه‌ربه‌خۆمان هه‌بێت.

 


سه‌رنجێك له‌ (باس)ه‌وه‌
له‌ نووسینی ئه‌م بابه‌ته‌دا، نووسه‌ر ئاماژه‌ی به‌ زیاتر له‌ 50 سه‌رچاوه‌ و په‌راوێز داوه‌ به‌ چه‌ندین زمان، به‌ڵام ئێمه‌ له‌ هه‌فته‌نامه‌ی (باس)، له‌به‌ر درێژیی ناوی سه‌رچاوه‌كانی و هه‌مه‌جۆریی زمانه‌كانی، بوارمان نه‌بوو بڵاوی بكه‌ینه‌وه‌، هه‌ر به‌ڕێزێك حه‌ز بكات ناوی سه‌رچاوه‌كان بزانێت، ده‌كرێ په‌یوه‌ندی به‌ نووسه‌ره‌وه‌ بكات.