ناهاوتایی له‌ زمان و زه‌مـه‌نی ئه‌وســا و ئه‌مڕۆدا

له‌ مزگه‌وت پێڵاویان له‌ براكه‌م دزیبوو، به‌ قاپ قاپه‌ هاته‌وه‌ ماڵێ

به‌ تێپه‌ڕبوونی كات و به‌رایی نه‌گرتن له‌و لافاوه‌ تیژڕه‌وه‌ی به‌ره‌و پێشڕه‌وی و پێشكه‌وتنه‌كان هه‌نگاو ده‌نێ، گۆڕانكارییه‌ تازه‌كان سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن به‌ ڕاماڵینی به‌شێك له‌ كولتوور و زمان و زۆر شتی دیكه‌ی كۆنینه‌ و سپاردنیان به‌ خانه‌كانی یاده‌وه‌ری و گه‌له‌ری و مۆزه‌خانه‌ و كه‌له‌پوور و فۆلكلۆر و شوێنه‌وار و گێڕانه‌وه‌ی له‌ دوتوێی چیرۆك و رۆمان و یاداشته‌كانی نووسه‌ران، یان به‌ تۆماركراوه‌ییه‌ هونه‌رییه‌كان ده‌گیرسێنه‌وه‌...هتد.


له‌و گۆڕانكارییانه‌ی رۆژانه‌ به‌رچاومان ده‌كه‌ون له‌ هه‌موو بواره‌كانی ژین و ژیاندا، جگه‌ له‌و ئامێر و كه‌لوپه‌لانه‌ی له‌ دایكبووی ته‌كنه‌لۆژیای سه‌رده‌من، هه‌تا ئه‌و وشه‌ و ده‌سه‌واژانه‌ی له‌نێو كۆشی زماندا هه‌ڵڕژاون، هه‌ندێكیان نه‌ك هه‌ر له‌كار كه‌وتوون، به‌ڵكو به‌ڕێكه‌وتیش به‌سه‌ر زمانی نه‌وه‌ی ئێستادا نایه‌ن و قسه‌یان پێ ناكرێ، كه‌ نه‌وه‌ی ئێمه‌ی له‌ ساڵانی په‌نجاكان و هه‌تا هه‌فتاكانیش ئه‌و وشه‌ و ده‌ستواژانه‌مان له‌سه‌ر زار بوو، له‌ قسه‌ و گوفتاره‌كانماندا به‌ تایبه‌تی له‌و گه‌ڕه‌كه‌ی ئێمه‌دا- گه‌ڕه‌كی عاره‌بان- كه‌ پێكهاته‌ی فره‌نه‌ته‌وه‌ و فره‌زمان و تایفه‌ و ئایینزای تیادا بوو، هه‌ولێریش به‌ گشتییه‌كه‌ی به‌ ده‌وروبه‌رییه‌وه‌ كه‌ زۆربه‌ی وشه‌كانیش میرات و كولتووری پاشماوه‌ی داگیـركه‌رانی عوسمانییه‌كان یان عه‌ره‌ب بووه‌، كه‌ بۆ ئێمه‌ ماونه‌ته‌وه‌ ، بۆ نموونه‌:


*(فنش) واته‌ لابردنی یه‌كێك له‌سه‌ر كار (فه‌سل) یان به‌ خانه‌نشینكراو ده‌گوترا فلانی كوڕی فلانیان فنش كردووه‌. ئێستا ئه‌م وشه‌یه‌ به‌سه‌ر زاردا نایه‌ و پشتگوێ خراوه‌.


*(یـاغنیش- یاغنیشی) واته‌: (هه‌ڵه‌ی ــ بێ ئاگـای) یه‌كێك به‌ ئه‌وه‌ی دیی ده‌گوت تۆ یاغنیشی، تا ساڵانی هه‌شتاكانیش ئه‌م وشه‌یه‌ به‌سه‌ر زاری نه‌وه‌ی په‌نجا و شه‌سته‌كاندا ده‌هات، نه‌وه‌ی ئیمڕۆ ئه‌م وشه‌یه‌ به‌سه‌ر زاریدا نایێ.


*(قه‌زاته‌) واتـه‌ (رۆژنامـه‌).


*(دیشله‌مه‌) واته‌ (قه‌ند، كڵۆی شه‌كر).


*(هه‌یته‌- دارۆغه‌- قۆڵچی- حه‌س حه‌س) واته‌ پاسه‌وان و كه‌سانی دارده‌ستی رژێمی ئه‌وسا.. ئه‌گه‌ر ژنێك بێ شه‌رم و جه‌ربه‌زه‌ بوایه‌ پێیان ده‌گوت ده‌ڵێی هه‌یته‌ی. *(ئـه‌وقـات) وشه‌یه‌كی توركییه‌ به‌ مانای پارێزه‌ر (محامی)، به‌ڵام بۆ یه‌كێك به‌كار ده‌هات، ئه‌گه‌ر زۆرزان بوایه‌ ده‌یانگوت ده‌ڵێی ئه‌وقاته‌.


*(بـــه‌ربــــه‌ر) واته‌ ســــه‌رتـاش، تا كۆتایی هه‌فتاكانیش ده‌مانگوت ده‌چینه‌ لای به‌ربه‌ر، كه‌چی نه‌وه‌ی ئێستا ئه‌م وشه‌یه‌ی له‌ لا نامۆیه‌ و ده‌ڵێت ده‌چمه‌ لای سه‌رتاش (حه‌لاق).


*(موسه‌لله‌حه‌): پیكابی پۆلیسی پیاده‌ی چه‌كدارهه‌ڵـگر تا ساڵانی هه‌فتاكانیش به‌م ناوه‌وه‌ ناوی ده‌هات و به‌سه‌ر زارانه‌وه‌ بوو، ئێستا به‌ ناوی (نه‌جده‌- فریاگوزاری) ناوی دێت .


*(قاوش)، ئه‌م وشه‌یه‌ زۆرتر له‌ سه‌ربازگه‌كان و دایره‌ی پۆلیس و قشڵه‌ و نه‌خۆشخانه‌كان له‌سه‌ر زاران بوو، (قاوش) واته‌ (هـۆڵ).


*(قـه‌ڵـلـۆش) واته‌ مایه‌پووچ (ئیفلاس) ئه‌گه‌ر یه‌كێك له‌ قوماردا یان له‌ مامه‌ڵه‌یه‌ك دۆڕاو و مایه‌پووچ بوایه‌، یان ڕێیان پێ بگرتایه‌ و رووتیان كردبا، ده‌یانگوت قه‌ڵـلۆشیان كردووه‌ یان قه‌ڵـلۆش بووه‌.


*(لۆقنته‌) وشه‌یه‌كی توركییه‌، واته‌ (چێشتخانه‌)، له‌ یادمه‌ تا ساڵانی هه‌فتاكانیش خزمه‌كانمان كه‌ له‌ گوند و دێهاته‌كان ده‌هاتن، ئه‌گه‌ر كاتی نانخواردن به‌سه‌ر چووبایه‌ ده‌یانگوت له‌ (لۆقنته‌) نانمان خواردووه‌، هه‌رچه‌نده‌ زیاتر خولیای كه‌بابخه‌نه‌ بوون، دوای كه‌باب خواردنیش ده‌چوونه‌ چایخانه‌ و ده‌یانگوت با چایه‌كی كه‌بابكوژیشی به‌سه‌ر داكه‌ین، كه‌ دكتۆره‌كان ده‌ڵێن دوای نانخواردن وا بـاشـه‌ به‌ لای كه‌می نیو سه‌عاتێك به‌سه‌ر بچێت ئینجا (چایه‌) بخورێته‌وه‌، چونكه‌ ڤیتامیناتی خواردنه‌كه‌ ده‌كوژێت، ئه‌وسا كه‌ گوتراوه‌ چایه‌كی كه‌بابكوژ دیاره‌ دووپاتی گوته‌كانی دكتۆره‌كانه‌ به‌سه‌ر زاردا هاتووه‌، ره‌نگه‌ ئه‌وسا به‌ بۆچوونێكی زانستییانه‌یش به‌سه‌ر زاردا نه‌هاتووه‌، به‌ڵكو وه‌ك قسه‌یه‌كی ئاسایی گوتراوه‌ته‌وه‌..له‌ ناوه‌ڕۆكی قه‌سیده‌یه‌كی بڵاوكراوه‌مدا له‌م دوو دێڕه‌دا ده‌ڵێم : ــ


یـادیـش خـۆشـــه‌ وه‌ك نــانـــی هـه‌نـگـویـن
تـاڵـیـشــه‌ وه‌ك ســـــوێـــی بــــریــــــــــــــن


یاد و بیره‌وه‌رییه‌، ناتوانم لێی دابڕێم، كاتێ خزمه‌كانم له‌و گوند و دێهاتانه‌ی ده‌وروبه‌ری هه‌ولێر ده‌هاتنه‌ شار و كاتێ مێوان ده‌بوون له‌ ماڵی ئێمه‌دا كه‌ له‌ سه‌نته‌ری شار بووین، ئه‌گه‌ر خۆشتـرین خواردنیشمان ئاماده‌ بوایه‌ ده‌بوو بمنێرن بۆ لای كه‌بابخانه‌ی مام پیرداود، كه‌ له‌ شه‌قامی مزه‌فه‌رییه‌ بوو، یان كه‌بابخانه‌ی ناونه‌جاڕان له‌نێو بازاڕی قه‌یسه‌ریی هه‌ولێر ده‌بوایه‌ كه‌بابیان بۆ بهێنم، ده‌نا كه‌ بۆ گوند ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ ئه‌گه‌ر بیانگوتبایه‌ كه‌بابمان نه‌خواردووه‌ واته‌ نه‌چوونه‌ته‌ شار.


*(له‌و گه‌ڕه‌گه‌ی ئێمه‌دا هه‌تا ناوی خواردنه‌كانیش زۆر به‌ قه‌به‌یی و گه‌وره‌كردنێكه‌وه‌ ده‌گوترا، بۆ نموونه‌ له‌ (1960)دا كوڕه‌ خاڵێكمان له‌ گونده‌وه‌ هاتبووه‌ لامان مێوان بوو، بۆ ئه‌وه‌ی داوای كه‌باب نه‌كات و به‌شدار بێت له‌سه‌ر خوانی ئه‌و خواردنه‌ی هه‌مانه‌، گوتمان ئیمڕۆ خواردنێكی زۆر خۆشمان هه‌یه‌ په‌شیمان ده‌بییه‌وه‌ ئه‌گه‌ر نه‌یخۆیت، ئه‌ویش گوتی ده‌بێ چی بێت؟!، گوتمان (كازم كه‌بابی و یاپراغ بیبی)، دوای ئه‌وه‌ی خواردنه‌كه‌مان هێنا گوتی په‌كوو گوتم داخوا چی بێت، هه‌ر (شفته‌ و مزه‌وره‌)كه‌ی خۆمانه‌!


*قسه‌یه‌كی نووسه‌ر و رۆماننووس (جه‌بار جه‌مال غه‌ریب)م خوێنده‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت (زه‌مه‌نی رووداو چه‌ند چركه‌ و سه‌عاتێكه‌، به‌ڵام زه‌مه‌نی گێڕانه‌وه‌ سنووری نییه‌ و درێژ ده‌بێته‌وه‌) ساڵ ساڵی (1961) بوو، له‌ گه‌رمه‌ی شه‌ڕی نێوان ڕژێمی ئه‌وسای عێراق و كوردی باشوور، یان بڵێین شۆڕشی ئه‌یلوول، له‌به‌رامبه‌ر به‌نزینخانه‌ی كۆن له‌ شوێن بازاڕی هاوچه‌رخی ئێستا (داون تاون)دا پیاوێكی لادێیی ده‌شتی هه‌ولێر جڵه‌وی كه‌ره‌كه‌ی به‌ده‌سته‌وه‌ بووه‌ و عه‌شقی چڕه‌دوكه‌ڵ و بۆنی كه‌بابخانه‌یه‌ك سه‌ری لێ ده‌شێوێنێ و ئه‌ستوونده‌یه‌ك به‌دی ناكات گۆێدرێژه‌كه‌ی لێ ببه‌ستێته‌وه‌ و خۆی بگه‌یه‌نێته‌ كه‌بابه‌ حه‌یاته‌كه‌، ده‌بینیێ زیلێكی سه‌ربازی له‌وێدا وه‌ستاوه‌، زۆر پوخته‌ كه‌ره‌كه‌ی له‌ زیله‌كه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌ و به‌ره‌و كه‌بابخانه‌كه‌ ده‌چێت، پاش ماوه‌یه‌ك شوفێری زیله‌كه‌، بێ ئه‌وه‌ی بزانێت كه‌رێكی لێ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ زیله‌كه‌ی به‌گـه‌ڕ ده‌خات، له‌ زیله‌ سه‌ربازییه‌كه‌وه‌ رۆیشتن و كه‌ریش به‌دوای خۆی ڕاده‌كێشێ و ده‌بێ به‌ هۆپ هۆپ و پێكه‌نین و ده‌ست ڕاوه‌شاندن، به‌ڵێ ئه‌مه‌یش عه‌شقه‌كه‌باب.


*(خه‌فیه‌- سڕی) واته‌ سیخوڕ- پیاوی ئاسایش، تا كۆتایی هه‌فتاكانیش ده‌یانگوت فلان خه‌فییه‌ یان (سڕی)یه‌.


*(قاقان، یان قاقانی ره‌ش) واته‌ به‌ڵگه‌نامه‌ی تاپۆ (سه‌نه‌د)، تا كۆتاییه‌كانی هه‌فتاكانیش ئه‌گه‌ر یه‌كێك موڵكی بفرۆشتبایه‌ و پێچه‌وانه‌كه‌یشی، ده‌بوایه‌ قاقانی ره‌شی هه‌بێت، وه‌ك به‌ڵگه‌ویستێك كه‌ رووگه‌ی كاغه‌زه‌كه‌ ره‌ش بوو، بۆیه‌ پێی ده‌گوترا قاقانی ڕه‌ش، هه‌روه‌ها لوول ده‌دراو و له‌نێو لووله‌یه‌كی له‌ ته‌نه‌كه‌ دروستكراوی دریژكۆڵه‌ داده‌نرا و كاری پێ ده‌كرا.


*(متصرف) واته‌ پارێزگار یان والـیی شار، تا كۆتایی هه‌فتاكانیش والـیی شار به‌ (متصرف) ناوی له‌سه‌ر زاران بوو، ئێستا پێی ده‌ڵێین پارێزگار، زۆر له‌مێژ نییه‌ ئه‌م وشه‌یه‌ له‌سه‌ر زمان سڕاوه‌ته‌وه‌، به‌ڵكو تا كۆتایی هه‌فتاكانیش هه‌ر به‌كار ده‌هات.


ـــ جگه‌ له‌و وشه‌ و ده‌سته‌واژانه‌ی خستمانه‌ روو، دیاره‌ كه‌ره‌سته‌ و كه‌لوپه‌ل و ئامێره‌كانیش گۆڕانكاریی وایان به‌سه‌ردا هاتووه‌ كه‌ زه‌مه‌ن و ته‌كنه‌لۆژیا و زانست و پیشه‌سازیی سه‌رده‌م ده‌ستی لێ وه‌شاندوون، به‌ جۆرێك ئه‌گه‌ر بیخه‌ینه‌ سه‌ر لیستی به‌راورد ژماره‌یان خه‌یاڵییه‌ و له‌ خوێندنه‌وه‌ به‌ده‌ره‌ له‌چاو ئه‌و پێشكه‌وتن و گۆڕانكارییانه‌ی هاتوونه‌ته‌ ئارا، وا چه‌ند نـمـوونـه‌یـه‌ك ده‌خه‌ینه‌ به‌رچاوی خوێنه‌ران، له‌وانه‌:


*( به‌رده‌ ستێ ) كه‌ له‌جیاتی شخارته‌ یان جۆرها چه‌رخی هه‌مه‌ڕه‌نگی جوان كه‌ ته‌كنیكی جوانكاری لێ به‌كار هاتووه‌ بۆ داگیرساندن، هه‌ڵبه‌ته‌ وشه‌ی (به‌رده‌ ستێ) بۆ نه‌وه‌ی ئێستا وشه‌یه‌كی نامۆیه‌، مه‌گه‌ر له‌ گه‌له‌ری و پێشانگای كه‌له‌پووریدا چاویان پێی بكه‌وێت و بۆیان راڤــه‌ بكرێت، ئه‌وسا زانیارییان له‌سه‌ری ده‌بێت.


*(قـاپ قـاپ) قاڵبێكی له‌ دار بڕاوه‌ی ئه‌ستوور بوو، شێوه‌ی به‌ قه‌د ژێرپێیه‌كی گه‌وره‌ بوو، به‌ پارچه‌ قایشێك یان پارچه‌ چووپێك پێوه‌ی قایم ده‌كرا بۆ له‌پێكردن له‌ شوێن (نعل- سۆل- پاپووچ- سه‌نده‌ڵ .. هتد) ره‌نگه‌ تاك تاك ئێستاش له‌ مزگه‌وته‌كاندا مابێ. بۆ ره‌گه‌زی مێیینه‌یش دارتاشه‌كان تا ئاستێك هه‌ندێك هونه‌ركاریی جوانیان تیادا كردبوو كه‌ ژنان له‌ ڕێگادا پێی ده‌ڕۆیشتن تاق و تیقیان له‌ دووره‌وه‌ ده‌بیستـرا، تا ساڵانی هه‌فتاكانیش هه‌ر هه‌بوو، به‌تایبه‌تی له‌ هه‌ندێ ماڵی كۆنینه‌ و مزگه‌وته‌كان. بۆ یادێك و ئاهێك (ڕه‌وان شاد) جه‌لالی برام كه‌ به‌ چه‌ند ساڵێك له‌ من گه‌وره‌تر بوو، ساڵی 1960 بوو، به‌ره‌به‌ری جه‌ژن بوو تازه‌ پێڵاوێكی نوێی كڕیبوو، بۆ نوێژی عیشا چووه‌ مزگه‌وتی پاشا كه‌ له‌ گه‌ڕه‌كه‌كه‌ی خۆمان گه‌ڕه‌كی عاره‌بان (ئێستایش ئه‌و مزگه‌وته‌ ماوه‌)، پاش گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ ماڵ سه‌یرمان كرد به‌ ته‌قه‌ ته‌قی (قاپ قاپ) هاته‌ ژوور و گوتی: كه‌ له‌ مه‌حره‌می نوێژ هاتمه‌ ده‌ر پێڵاوه‌كه‌میان لـێ دزیبووم، ناچار به‌و قاپ قاپه‌ی مزگه‌وت هاتمه‌وه‌. جا ئێستا له‌و سه‌رده‌مه‌دا جۆرها نه‌عل و ســۆل و پاپووچ و سه‌نده‌ڵی قایش و پلاستیك ده‌بینین، كه‌ له‌ هه‌موو وڵاتانی دنیا ده‌هێندرێ و لێره‌ش دروست ده‌كرێت، ناحه‌قیان نییه‌ ژنانی ئه‌وسا بڵێن حه‌یف ئێمه‌ هیچمان نه‌دی بیگێڕینه‌وه‌.


*(هه‌وجـــاڕ) ئه‌و ئامێره‌یه‌ كه‌ له‌ دار دروست كراوه‌ بۆ كێڵانی زه‌وی، به‌ دوو ئاژه‌ڵ ڕاده‌كێشرا و ڕایه‌ڵ ڕایه‌ڵ زه‌وییه‌ كێڵدراوه‌كه‌ به‌ دیار ده‌كه‌وت، ڕه‌نگه‌ ئێستایش له‌ هه‌ندێ كوێره‌دێدا به‌كار بێت. ئه‌م ئامێره‌ تا ناوه‌ڕاستی هه‌فتاكان به‌كار ده‌هات، دواتر له‌بری ئه‌وه‌ ئامێری مۆدێڕنی خێرا و كاریگه‌ر له‌ وڵاتانی پیشه‌سازی هاورده‌ كران، كه‌ له‌ ماده‌ی پۆڵا و ئاسن دروست كراوه‌ به‌ ناوی (دیسك- خه‌رماشه‌- گاسن)، نه‌ك به‌ ئاژه‌ڵ به‌ڵكو به‌ تراكتۆر ڕاده‌كێشرێ و زه‌وی ده‌كێڵێ.


بۆ ئه‌وه‌ی بزه‌یه‌ك به‌سه‌ر لێواندا بهێنم، ده‌شته‌كییه‌كی ئه‌م ده‌شته‌ی هه‌ولێره‌ (تراكتۆر)ه‌كه‌ی به‌سه‌ر لا ته‌نیشتێك وه‌رگه‌ڕا بوو به‌ دیارییه‌وه‌ وه‌ستابوو، خزمێكی خۆی له‌و ئاقاردا گه‌یشته‌ لای و پێی گوت په‌ك زۆرم پێ ناخۆش بوو ئه‌و تراكتۆره‌م وا بینی، خاوه‌ن تراكتۆر گوتی ده‌نا من زۆرم پێ خۆش بووه‌، زۆر له‌مێژه‌ حه‌زم ده‌كرد بنه‌وه‌ی واته‌ (ژێره‌وه‌ی) ئه‌م تراكتۆره‌ ببینم، ئێستا به‌ چاكی هه‌موویم لێ دیاره‌.