ڕه‌هه‌نده‌ مێژووییه‌كانى سروودى نه‌ته‌وه‌یی ئه‌ی ڕه‌قیب

 

 

هۆنراوه‌ی (ئه‌ی ڕقیب)، كه‌ دواتر بووه‌ سروودی نه‌ته‌وه‌یی كورد، ساڵی (1937ز) له‌لایه‌ن شاعیرى دیارى كورد (دڵدار) له‌ زینداندا نووسرا. ئه‌وه‌ش به‌و مانایه‌ى یه‌كه‌مین سروودى نه‌ته‌وه‌یی كورد له‌ زینداندا بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌ك نووسرا، كه‌ به‌ درێژایی هه‌زاران ساڵ ته‌مه‌نى له‌ خه‌بات و تێكۆشاندا بوو بۆ گه‌یشتن به‌ مافه‌ ڕه‌واكانى. سه‌ره‌كیترین مافیشى گه‌یشتن بوو به‌ ده‌وڵه‌ت و قه‌واره‌یه‌كى كوردیى سه‌ربه‌خۆ. خودى شاعیریش به‌ هۆى به‌شداریكردن له‌ دامه‌زراندنی (كۆمه‌ڵه‌ی داركه‌ران)، وه‌ك كۆمه‌ڵه‌یه‌كی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانیی كوردی و به‌هۆی ئه‌وه‌ی سكرتێری كۆمه‌ڵه‌كه‌ بوو، له‌لایه‌ن ڕژێمی پاشایه‌تییه‌وه‌ زیندانی كرا. له‌ زیندانیشدا وه‌ك ده‌ربڕینى هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی خۆی، ئه‌و سرووده‌ی نووسی. دوای (نۆ) ساڵیش له‌ دانانی، واته‌ له‌ ساڵی (1946ز) بووه‌ سروودی نیشتمانیی كۆماری دیموكراتی كوردستان له‌ (مه‌هاباد)ی پایته‌خت. به‌و ڕووداوه‌ش (سروودى ئه‌ى ڕه‌قیب و ئاڵای كوردستان) بوونه‌ دوو ته‌واوكه‌ری سیسته‌می سیاسیی كۆماری كوردستان له‌وكاتدا.


(دڵدار) ناسناوی شیعری (یونس ره‌ئووف)ه‌، كه‌ ساڵی (1918ز) له‌ شاری (كۆیه‌) له‌دایك بووه‌. خوێندنى سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندى و ئاماده‌یی له‌و شاره‌ ته‌واو كردووه‌. ساڵی (1937ز) تێكه‌ڵ به‌ كارى سیاسی بووه‌، ئه‌وه‌ش دواى ئه‌وه‌ى بووه‌ سكرتێری (كۆمه‌ڵه‌ی داركه‌ران)، كه‌ له‌ شاری (كه‌ركووك) دامه‌زرا. دواتر بووه‌ ئه‌ندامى (كۆمه‌ڵه‌ی هیوا) و هه‌روه‌ها (حزبی هیوا). ساڵی (1945ز) بڕوانامه‌ی به‌كالۆریۆسى له‌ كۆلێژی مافى زانكۆى به‌غداد وه‌رگرتووه‌. دوای (سێ) ساڵ كاری پارێزه‌ری و به‌هۆی نه‌خۆشی له‌ (11ی تشرینی دووه‌مى 1948ز) كۆچی دوایی كردووه‌.


له‌م كورته‌ ژیاننامه‌یه‌ی دڵداری شاعیر، ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و له‌ ژینگه‌یه‌كی باری فه‌رهه‌نگی وه‌ك شارۆچكه‌ی (كۆیه‌)، كه‌ زێدی كه‌سانی وه‌ك (حاجی قادرى كۆیی و مه‌لای گه‌وره‌ و مه‌سعود موحه‌ممه‌د) بووه‌، له‌دایك بووه‌ و په‌روه‌رده‌ و گه‌وره‌ بووه‌. ئه‌مه‌ و له‌ ماوه‌ی (30)ی ساڵی ژیانیدا، توانیویه‌تی سه‌ركردایه‌تیی كۆمه‌ڵه‌یه‌كی كوردیی له‌ شارێكی به‌كێشه‌كراوه‌ی وه‌ك (كه‌ركووك)دا بكات. هه‌روه‌ها خوێندنى زانكۆی له‌ دیارترین زانكۆكانی عێراق ته‌واو كردووه‌. به‌هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ی بیری چه‌پیش له‌و سه‌رده‌م له‌ عێراق و كوردستانیش، كاری له‌ بیری سیاسیی (دڵدار) كردووه‌. هه‌ر له‌و سۆنگه‌یه‌شه‌وه‌ سروودی (ئه‌ی ڕقیب)ى به‌ هه‌ستێكى نه‌ته‌وه‌یی و بیرێكى چه‌پ داڕشتووه‌.


كاتێك له‌ وشه‌ و دێڕه‌كانى سردووه‌كه‌ ورد ده‌بینه‌وه‌، ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ (دڵدار) وه‌ك شاعیرێك، (كورد)ى به‌ (قه‌وم) واته‌ (نه‌ته‌وه‌) داناوه‌ و خاوه‌نى زمانى نه‌ته‌وه‌یی خۆى بووه‌، كه‌ (زمانى كوردی)یه‌، وه‌ك گوتوویه‌تى:


ئه‌ی ڕقیب هه‌ر ماوه‌ قه‌ومی كورد زوبان
ناشكێنی دانه‌ری تۆپی زه‌مان
بۆ زیندووێتى ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ش (ئاڵا)ی كردووه‌ته‌ پێوه‌ر، چونكه‌ ئاڵا ناسنامه‌ی سیاسیی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك بووه‌، كه‌ خاوه‌نى خاكى ڕه‌سه‌نى خۆی بێت، چونكه‌ به‌ درێژایی مێژووی كورد هیچ ده‌وڵه‌ت و قه‌واره‌یه‌كی سیاسی بێ ئاڵا نه‌بووه‌، وه‌ك گوتوویه‌تى:


كه‌س نه‌ڵێ كورد مردووه‌، كورد زیندووه‌
زیندووه‌ قه‌ت نانه‌وێ ئاڵاكه‌مان
له‌ كۆپله‌یه‌كى تردا كوردى به‌ خاوه‌ن مێژوویه‌كی خه‌بات و قوربانیده‌ر پێناسه‌ كردووه‌، كه‌ له‌ ڕووی مێژووییه‌وه‌ سه‌راپای مێژووی كورد خه‌بات و قوربانیدان و كۆڵنه‌دان بووه‌. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش ڕه‌نگى سوورى خوێنى قوربانییه‌كانى به‌ نموونه‌ هێناوه‌ته‌وه‌، كاتێك گوتوویه‌تى:


ئێمه‌ ڕٍۆڵه‌ی ڕه‌نگی سوور و شۆڕشین
سه‌یری كه‌ خوێناوییه‌ ڕابردوومان
جوانترین وێنای مێژوویی نه‌ته‌وه‌كه‌شى به‌ (ده‌وڵه‌تی ماد) و پاشایه‌كى ده‌سه‌ڵاتدارى پێناسه‌ كردووه‌، كه‌ (كه‌ی ئه‌خسار- كه‌یخسره‌و) بووه‌، ئه‌وه‌ش له‌سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌ى كه‌ (ده‌وڵه‌تی ماد) یه‌كه‌مین ده‌وڵه‌تی كوردی بووه‌ له‌ مێژوودا، كه‌ سیمای نه‌ته‌وه‌یی گه‌لێك به‌خۆوه‌ ببینێت. ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ى له‌گه‌ڵ ده‌ركه‌وتنى له‌ ساڵى (700پ.ز) ساڵنامه‌ی كوردی هێنایه‌ بوون، كه‌ تا ئێستاش كارى پێ ده‌كرێ. ناونهێنانى پاشایه‌كى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ش به‌ناوى (كه‌یخسره‌و)، كه‌ سێیه‌مین پاشای ده‌وڵه‌تی مادی بووه‌ و له‌نێوان ساڵانى (630-583پ.ز) فه‌رمانڕه‌وایه‌تی كردووه‌، له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ بووه‌ كه‌ هاوپه‌یمانی له‌گه‌ڵ پاشای كلدانی (نه‌بوبلاسه‌ر) كرد، بۆ لێدان و ڕووخاندنی ده‌وڵه‌تی ئاشووری. به‌ ڕووخانى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ش شارى (نه‌ینه‌وا)ى له‌ژێر ده‌ستى ئاشوورییه‌كان ده‌رهێنا و سنوورى خاكى كوردستانى گه‌یانده‌ (ده‌ریاى ڕۆم- ده‌ریاى ناوه‌ڕاست)ى ئێستا.


له‌ باسی ئایین و باوه‌ڕى كوردیشدا، كه‌ ئه‌و به‌ (دین و ئایین) ناوى هێناوه‌، له‌سه‌ر ئه‌وه‌ نا كه‌ كورد دین و ئایینی نه‌بێت، به‌ڵكو له‌سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌ی كه‌ به‌ درێژایی مێژووى كورد له‌سه‌ر ئایین دژایه‌تی نه‌كراوه‌، به‌ڵكو وه‌ك كورد لێى دراوه‌. ئه‌مه‌ و له‌و هۆنراوه‌یه‌دا (دین) به‌ مانای (دین) و (ئایین)ی به‌ مانای (باوه‌ڕ) لای شاعیر هاتووه‌، نه‌ك وه‌ك دوو زاراوه‌ بۆ یه‌ك مانا، كه‌ ئێستا وای لێهاتووه‌ و (ئایین) مانا كوردییه‌كه‌ی (دین)ی عه‌ره‌بییه‌.


كۆتایی هۆنراوه‌كه‌شى به‌ گه‌شبینییه‌كی زۆر و باوه‌ڕبوونی به‌ هێزی لاوی كورد داڕشتووه‌، كه‌ ئاماده‌یی قوربانیدان و خه‌باتى به‌رده‌وامبوون له‌سه‌ر ئه‌و ڕێبازه‌ی پێشینه‌كان گرتوویانه‌ته‌ به‌ر، وه‌ك گوتوویه‌تى:


لاوی كورد هه‌ر حازر و ئاماده‌یه‌
گیان فیدایه‌ گیان فیدایه‌ گیان فیدا
هه‌ر بۆیه‌ ئه‌و، سروودێكى نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانیی بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌ك داڕشتووه‌، كه‌ تا ئێستاش له‌ قۆناغی بزوووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازیدایه‌ و خاوه‌نی قه‌واره‌یه‌كى سیاسی نییه‌، بۆیه‌ سرووده‌كه‌ پێگه‌ و قورسایی خۆی هه‌یه‌ و له‌سه‌ر هه‌موو كوردێك پێویسته‌ به‌بێ جیاوازیی ئایین و بیركردنه‌وه‌ی سیاسی لێی بڕوانین. به‌تایبه‌ت بۆ ئێستاى خه‌باتمان له‌ سه‌رتاسه‌ری كوردستان به‌ گشتى و باشوورى كوردستان به‌تایبه‌ت، كه‌ به‌ره‌و قۆناغى گه‌یشتن به‌ (ده‌وڵه‌تى كوردستان) هه‌نگاو ده‌نێت.


سه‌رچاوه‌كانى ئه‌م باسه‌:


1. دیوانى دڵدار.


2. دیاكونوف: میدیا.