فاتیمه‌ی كچی ئه‌حمه‌دی كورد - 2

ڕۆڵی سیاسی له‌ ده‌وڵه‌تی حه‌مدانیدا (905 ـ 990 ز)

 

ته‌وه‌ری دووه‌م:
خێزانی فاتیمه‌ی كوردی


یه‌كه‌م: مێرده‌كه‌ی حه‌سه‌نی كوڕی ئه‌بی حیجابی عه‌بداڵی كورد توغله‌بیی به‌ (ئه‌بو محه‌مه‌د) ناسراوه‌. ساڵی 298ك 910ز له‌دایك بووه‌. له‌ برا گه‌وره‌ی (سه‌یف ده‌وله‌)یه‌. هه‌ر له‌وێدا شاره‌زایی سیاسه‌ت بووه‌ و له‌ هونه‌ره‌كانی جه‌نگی ده‌زانی، له‌ مووسڵ له‌ جێگای باوكی بوو و پاشان خه‌لیفه‌ (المقتدر 295 ـ 320ك /908 ـ 932ز) دوای كوشتنی باوكی ساڵی (317ك /929ز) ده‌سه‌ڵاتی له‌ مووسڵ و شارۆچكه‌كانی هه‌رێمی جه‌زیره‌ پێ درا، له‌ ساڵی 330ك ـ 941ز خه‌لیفه‌ی عه‌باسی (المتقی بالله‌ 329 ـ 333ك/ 940 ـ 944ز) كردی به‌ (میری میران). هه‌موو شتێكی له‌سه‌ر لابرد و په‌یمانی خۆخستنه‌ پاڵی دا و نازناوی به‌ (ناسر ده‌وله‌) دا. ناسر ده‌وله‌ ماوه‌ی كۆتایی ژیانی له‌گه‌ڵ (بویهێنییه‌كان) و به‌به‌رده‌وامی به‌سه‌ر برد تا ساڵی (358ك ـ 968ز) مرد.


ناسر ده‌وله‌ له‌ یه‌ك له‌ ژنه‌كانی كۆمه‌ڵێك منداڵی خسته‌وه‌، به‌ڵام فاتیمه‌ سێ منداڵی هه‌بوو: (ئه‌بو تغلب، ئه‌بو به‌ره‌كات و یه‌ك كچیش به‌ناوی جه‌میله‌).

 

دووه‌م: منداڵه‌كانی
1ـ ئه‌بو تغلب


ئه‌و، فه‌زلولڵا كوڕی حه‌سه‌ن كوڕی عه‌بدوڵا، نازناوی (عده‌ ده‌وله‌) بوو و به‌ (غه‌چه‌نفه‌ر) ناسرابوو. له‌ ساڵ 328ك ـ 939ز له‌دایك بووه‌، كچی مامی خواست (ست الناس كچی سه‌یف ده‌وله‌ كوڕی ئه‌بی هیجابی عه‌بدوڵای حه‌مدانی). هه‌روه‌ها له‌به‌ر هۆكاری سیاسی، كچی میری بوه‌یهی (عزال ده‌وله‌ی بوختار 356 ـ 367ك / 967 ـ 977ز)ی خواست.


ئه‌بو تغلب حه‌زی له‌ حوكم و ده‌سه‌ڵات بوو، شوێنی باوكی گرته‌وه‌ و بووه‌ هۆی كێشه‌ و ململانێ له‌نێوان خۆی و زڕبراكانی. سه‌رباری كێشه‌ی به‌رده‌وامی له‌گه‌ڵ بوه‌یهییه‌كان، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی لاواز بێت و پاشان بۆ شام ڕابكات، له‌وێ به‌ ده‌ستی والی رحله‌ (دغفل بن مفرح) بكوژرێت.


الفارقی ده‌رباره‌ی چاره‌نووسی ئه‌بی تغلب ده‌گێڕێته‌وه‌: “به‌ ده‌ستی فه‌رمانده‌ی بوه‌یهی ئه‌بو وه‌ق محه‌مه‌د كوڕی گاهر به‌ند ده‌كرێت و ده‌درێته‌ عچر ده‌وله‌ و ده‌یكوژێت”. هه‌ندێ له‌ مێژوونووسه‌كان مێژووی كوشتنه‌كه‌ی بۆ ساڵی 367ك/977ز ده‌گێڕنه‌وه‌، به‌ڵام زۆرینه‌ی ڕاكان له‌وه‌دا كۆكن كه‌ ساڵی 369ك/979ز كوژراوه‌.

 

2- ئه‌بو به‌ره‌كات
خرف ئه‌بو به‌ره‌كات لوتف الله‌ی كوڕی ناسر ده‌وله‌، والیی شاری نسێبین بووه‌ له‌ جه‌زیره‌. ساڵی 969ز دوای به‌دیلگرتنی له‌لایه‌ن براكه‌یه‌وه‌ حه‌مدان، به‌هۆی كاریگه‌ریی برینه‌كه‌یه‌وه‌ ده‌مرێت.


3- جه‌میله‌: یه‌كێكه‌ له‌ ئافره‌ته‌ ناوداره‌كان، له‌ جوانی و عه‌قڵ و به‌خشنده‌ییدا، ده‌گێڕنه‌وه‌ شووی نه‌كردبوو تا پیاو حوكمی پێ نه‌كات. جێگه‌ی تایبه‌تی لای براكه‌ی هه‌بوو، براكه‌ی هیچ بڕیارێكی نه‌ده‌دا تا پرس و را به‌ خوشكه‌كه‌ی نه‌كات. جه‌میله‌ له‌ كاتی حه‌جكردنیدا 366/976ز، یارمه‌تیی زۆری هه‌ژار و لێقه‌وماوانی ده‌دا. هێنده‌ جوان شكۆمه‌ند بوو 400 كه‌ژاوه‌ی دروست كردبوو، خه‌ڵك نه‌یده‌زانی له‌ كام كه‌ژاوه‌دایه‌، ناوبراو له‌گه‌ڵ دوو براكه‌ی (ئیبراهیم و هبه‌الله) بوو. له‌ كه‌عبه‌دا 10 هه‌زار دیناری به‌خشییه‌وه‌ به‌وانه‌ی نزیك كه‌عبه‌ و هه‌موو ئه‌و خه‌ڵكه‌ی له‌ وه‌رزی حه‌جدا له‌وێ بوون، توانی هه‌مووان به‌ حه‌ڵوا و شه‌كر و به‌فر تێر بكه‌ن. نزیكه‌ی 300 كۆیله‌ و 200 كه‌نیزه‌ی له‌ ده‌ور بوو. به‌ڵام كۆتایی ژیانی مه‌رگه‌سات و ناخۆشی بوو، دواتر عه‌زده‌وله‌ 949ــ 982ز به‌سه‌ریدا زاڵ بوو و ده‌ستی به‌سه‌ر هه‌موو سامان و قه‌ڵاكه‌یدا گرت و ساڵی 981ز خنكا و كۆچی دوایی كرد.

 

ته‌وه‌ری سێیه‌م
فاتیمه‌ی كوردی و ڕۆڵی سیاسیی له‌ ده‌وڵه‌تی حه‌مدانی


- له‌ ماوه‌ی سه‌رده‌می عه‌باسیی یه‌كه‌مدا، ئافره‌تان به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو ده‌ستیان له‌ سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تدا هه‌بووه‌. سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كانیش ڕۆڵیان له‌ كاروباری سیاسی و كارگێڕیدا باس ده‌كه‌ن. خه‌یزه‌ران به‌سه‌ر فه‌رمانی مێرده‌كه‌یدا زاڵ بوو. (به‌رپرسی كاره‌كان) بوو كه‌ ده‌یویست به‌سه‌ر فه‌رمانی كوڕه‌كه‌ی (هادی)دا زاڵ بێت، وه‌ك به‌سه‌ر مێرده‌كه‌یدا زاڵ بوو، كاریگه‌رییشی له‌ سه‌رده‌می كوڕه‌كه‌ی (گبری) ده‌ڵێت: به‌سه‌ر كاروباره‌كانی هاڕوون ره‌شیددا زاڵ بوو و سه‌رپه‌رشتیی خه‌لافه‌ته‌كه‌ی ده‌كرد تا هه‌مووی به‌فیڕۆ چوو.


ــ له‌ سه‌رده‌می خه‌لیفه‌ی عه‌باسی مقتدربالله‌ (295 ــ 320ك/908ــ932ز) له‌ فه‌رمانی ئه‌رێ و نه‌رێی خه‌لیفه‌ و ژنه‌كانی به‌ده‌ست بوو، دایكی مقتدر بوو، داده‌نیشت و له‌ زوڵمه‌كانی خه‌ڵكی ده‌ڕوانی، له‌ كۆڕی قازییه‌كان و چاودێرانی و واژۆوه‌كانیشدا به‌سه‌ر خه‌تی خۆی ده‌كرا.


ــ هه‌ر له‌ سه‌رده‌می عه‌باسیدا ناو و ڕۆڵی فاتیمه‌ی كوردی له‌ كاروباری دارایی و كارگێڕی و سیاسیدا دره‌وشاوه‌ بوو، سه‌رچاوه‌كان ئاماژه‌ به‌ ڕۆڵی ده‌كه‌ن به‌تایبه‌تی له‌ كاتی ده‌سه‌ڵاتی مێرده‌كه‌ی (ناسر ده‌وله‌)دا.


ــ فاتیمه‌ تا ده‌هات ده‌سه‌ڵاتی له‌ كارگێڕیدا پتر و فراوانتر ده‌بوو كه‌ كاروباری قه‌ڵا پته‌وه‌كانی ناوچه‌ شاخاوییه‌كانی هه‌رێمی جه‌زیره‌ی به‌ڕێوه‌ ده‌برد. (مسكویه‌) ده‌ڵێت: ئه‌م ژنه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ی به‌ڕێوه‌ ده‌برد.


ــ تنوخی پشتڕاست به‌ گێڕانه‌وه‌یه‌ك له‌ ده‌سه‌ڵاتی فاتیمه‌ كوردی ده‌كات كه‌ خزمه‌تكارێكی هه‌بوو ناوی (ئیبن ئه‌بی قبیصه‌) و خه‌ڵكی مووسڵ بوو، خیانه‌تی له‌ دارایی فاتیمه‌ كرد، ئه‌وه‌بوو گرتیان و له‌ قه‌ڵاكه‌ به‌ندیان كرد و نامه‌یه‌كیان بۆ موته‌وه‌كل له‌ قه‌ڵاكه‌ نووسی كه‌ بیكوژێت. تنوخی له‌سه‌ر گێڕانه‌وه‌ و چیرۆكی (ئیبن ئه‌بی قبیصه‌) به‌رده‌وام ده‌بێت چۆن له‌ گرتووخانه‌ی فاتیمه‌ ڕاده‌كات و ئه‌و گیروگرفتانه‌ی تووشی بوون و چۆن په‌یوه‌ندی به‌ مێرده‌كه‌ی (ناسر ده‌وله‌) ده‌كات كه‌ ئه‌وكات له‌ به‌غدا بوو تا لای ژنه‌كه‌ی، كارێكی باشی بۆ بكات.


ــ فاتیمه‌ی كوردی لای مێرده‌كه‌ی ناسر ده‌وله‌ قسه‌ی ده‌ڕۆیشت، بۆیه‌ برای مێرده‌كه‌ی (سیف ده‌وله‌) هانای بۆ فاتیمه‌ هێنا تا بكه‌وێته‌ نێوانیان و پاره‌ و پیاوانی پێ بدات كه‌ له‌وه‌وپێش ره‌تی كردبوو. تنوخی قسه‌كانی سیف ده‌وله‌ له‌گه‌ڵ فاتیمه‌ی كوردی ده‌گێڕێته‌وه‌ و ده‌ڵێت: "هیچم لانه‌بوو پێشكه‌شی كه‌م و بتوانێ وه‌ڵامم بداته‌وه‌، ته‌نها ژنه‌ كورده‌كه‌ی نه‌بێت كه‌ ڕووم تێ كرد و داوای پێویستییه‌كانم لێ كرد و پرسیاری كێشه‌كه‌م له‌لا كرد و گوتی: تۆ باش ته‌نبیعه‌تی ده‌ناسیت و چۆن وه‌ڵامت ده‌داته‌وه‌، كه‌ هۆیه‌كه‌م لێ پرسی، وه‌ڵامی دامه‌وه‌ كه‌ هه‌موو هه‌وڵێك به‌ وریایی و چالاكی بۆ قسه‌كردن بدۆزێته‌وه‌ و مشتومڕی له‌گه‌ڵدا بكات و مه‌سه‌له‌كه‌ی تێ بگه‌یه‌نێت.


ــ ده‌توانین هۆی ره‌زامه‌ندیی ناسر ده‌وله‌ له‌ داخوازیی براكه‌ی سه‌یف ده‌وله‌ بۆ ڕۆڵی ژنه‌كه‌ی فاتیمه‌ بگه‌ڕێنینه‌وه‌ كه‌ قه‌ناعه‌تی پێ كردبوو. تنوخی ئاماژه‌ به‌ سروشتی ناسر ده‌وله‌ ده‌كات گوایه‌ زۆر ڕه‌ق و لاسار بووه‌ و له‌م ڕووه‌وه‌ ده‌ڵێت:


"ئه‌گه‌ر شتێكی له‌ سه‌ره‌تاوه‌ قه‌ده‌غه‌ بكردایه‌، هه‌ر قه‌ده‌غه‌ی ده‌كرد و خاوه‌ن رای خۆی بوو، ئه‌مه‌ش نیشانه‌ی ئه‌وه‌بوو تا چ ڕاده‌یه‌ك فاتیمه‌ شوێنی متمانه‌ی لای مێرده‌كه‌ی هه‌بووه‌”.


ــ به‌رچاوترین ڕووداوی سیاسی كه‌ ناو ده‌برێت، ڕۆڵی فاتیمه‌ كوردییه‌ له‌ به‌شداریكردنی دوورخستنه‌وه‌ی مێرده‌كه‌ی له‌ ده‌سه‌ڵات له‌لایه‌ن كوڕه‌كه‌ی (ئه‌بی تخلب). زۆر له‌ سه‌رچاوه‌كان ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ فاتیمه‌ هانی كوڕه‌كه‌ی داوه‌. له‌ هه‌ندێك سه‌رچاوه‌ی دیكه‌دا ئه‌وه‌ هاتووه‌ (ئه‌بی تغلب) له‌ رێگه‌ی ته‌گبیری پیاوانی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ ده‌ستی به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی باوكیدا گرت.


ــ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌م بابه‌ته‌ ده‌بێت هۆكاری ئه‌و پاڵنه‌ره‌ بزانرێت كه‌ (ئه‌بی تخلب) چۆن به‌سه‌ر باوكیدا زاڵ بوو. له‌م ڕووه‌وه‌ مسكویه‌ ده‌ڵێت:
"ئه‌بو تخلب ده‌ستی به‌سه‌ر باوكی (ناسر ده‌وله‌)دا گرت، له‌ كاتێكدا بینی باوكی پیر و به‌ته‌مه‌ن بوو كه‌ جگه‌ له‌ گومان، له‌ كوڕه‌كان و ده‌ست و پێوه‌نده‌كان، هیچی نه‌مابوو".


ــ (ئیبن العربی)یش ده‌ڵێت: "ئه‌بو تخلب باوكی (ناسر ده‌وله‌ی كوڕی حه‌مدان)ی گرت و له‌ قه‌ڵاكه‌دا به‌ندی كرد، چونكه‌ گه‌وره‌ بووبوو، ڕه‌وشی تێكچووبوو، منداڵه‌كانی بێزار كردبوو، هه‌روه‌ها دژی به‌رژه‌وه‌ندی و داخوازییه‌كانیان بوو، بۆیه‌ لێی بێزار بوون”.


ــ شایانی باسه‌ هه‌لێكی له‌بار بوو (ئه‌بی تخلب) و دایكی فاتیمه‌، ئه‌وه‌ی له‌سه‌ری ڕێك كه‌وتبوون له‌ دوورخستنه‌وه‌ی (ناسر ده‌وله‌) له‌ ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێ بكه‌ن. ناسر ده‌وله‌ دژی بڕیاری كوڕه‌كانی بوو كه‌ جه‌نگ له‌گه‌ڵ میری بۆیهی عیزه‌ت ده‌وله‌ به‌ختیار 356ــ367كـ/967ــ977ز) بكه‌ن، چونكه‌ ڕای ناسر ده‌وله‌ په‌له‌نه‌كردن و راگرتنی شه‌ڕ بوو له‌گه‌ڵ عیزه‌ت ده‌وله‌ تا داراییه‌كه‌ی بزانرێت، ئه‌وجا كاره‌كه‌ جێبه‌جێ بكرێت. له‌به‌رئه‌وه‌ ده‌یزانی عیزه‌ت ده‌وله‌ به‌ یاری و خواردنه‌وه‌وه‌ خه‌ریك بوو. ئه‌مه‌ وای له‌ تخلب و براكان و دایكی كرد گوێ له‌ ناسر ده‌وله‌ نه‌گرن و عیزه‌ت ده‌وله‌یان گرت.


ــ له‌م گێڕانه‌وه‌ مێژووییه‌دا ئه‌وه‌ ڕوون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ فاتیمه‌ نه‌خشه‌ی دوورخستنه‌وه‌ی ناسر ده‌وله‌ی دانابێت تا له‌ناو خێزانه‌كه‌دا ده‌ست به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتدا بگرێت، كوڕه‌كانی ناسر ده‌وله‌ له‌ ژنه‌كانی دیكه‌ی نیگه‌ران نه‌بوون، چونكه‌ ئه‌وه‌ زانرا ناسر ده‌وله‌ پتر مه‌یلی بۆ (حه‌مدانی) كوڕی بوو پتر له‌ كوڕه‌كانی دیكه‌ی، ئه‌وه‌بوو به‌ناوبانگترین شاره‌كانی (جه‌زیر) وه‌ك (الرقه‌ و ماردین و ره‌حبه‌ی) پێشكه‌ش كرد.


ــ فاتیمه‌ كوردی و سێ منداڵه‌كه‌ی (ئه‌بو تخلب و ئه‌بو بركات و جه‌میله‌ی كچی) لاوازیی ناسر ده‌وله‌ی بینی، به‌تایبه‌تی له‌ دوایین رۆژه‌كانی ژیانیدا (عه‌قڵی لاواز بووبوو، لای كوڕه‌كانیشی قسه‌ی نه‌ده‌ڕۆشت).


ــ ناسر ده‌وله‌ دانی به‌م لاوازبوونه‌ی خۆیدا نا و كوڕه‌كانیشی گوێیان به‌ فه‌رمانی باوكیان نه‌ده‌دا. ئه‌مه‌ش پتر له‌و نامه‌یه‌دا ڕوون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ بۆ (معز ده‌وله‌ی بۆیهی) ناردبوو كه‌ باسی دۆخی خۆی ده‌كات و ده‌ڵێت: “منداڵه‌كان پیریان كردم و رووداوه‌كانیش دژایه‌تیم ده‌كه‌ن له‌ ته‌گبیركردن، هه‌ر كه‌سێك به‌ ئاره‌زووی خۆی سواری كاره‌كان بوون و ڕای منیش وه‌رناگر”..


ــ فاتیمه‌ كوردی له‌گه‌ڵ كوڕه‌كه‌یدا ئه‌بی تخلب بڕیاریان دا ناسر ده‌وله‌ بگرن و ناردیان بۆ قه‌ڵای كواشی ئه‌رده‌مشت. هه‌موو خزمه‌تێكیان ده‌كرد و چی پێویست بوایه‌ بۆیان ئاماده‌ ده‌كرد، له‌وێ به‌ به‌ندی مایه‌وه‌ تا ساڵی 986ز و كۆچی دوایی كرد.


ــ ئه‌نجامی ئه‌و ڕێككه‌وتنه‌ی فاتیمه‌ كوردی و كوڕه‌كانی به‌سه‌ر ناسر ده‌وله‌، بووه‌ هۆی ململانێ و به‌ربه‌ره‌كانی له‌نێوان براكانیدا و بوون به‌ دوو به‌ره‌، به‌ره‌یه‌كیان كوڕه‌كانی فاتیمه‌ی كوردی (ئه‌بی تخلب و ئه‌بی به‌ره‌كات و جه‌میله‌ی كچی) بوون، به‌ره‌ی دووه‌م به‌ره‌ی حه‌مدان بوو. كێشه‌كان له‌نێوانیاندا په‌ره‌ی سه‌ند له‌به‌رئه‌وه‌ی برای یه‌ك به‌ره‌ نه‌بوون.


ــ ئه‌نجامی ئه‌م كێشه‌ و ململانێیه‌ بووه‌ كوشتنی ئه‌بو به‌ره‌كات. ئه‌م ڕووداوه‌ پاڵی به‌ ئه‌بی تخلب و جه‌میله‌ی خوشكییه‌وه‌ نا كه‌ تۆڵه‌ له‌ حه‌مدانی زڕبرایان بكه‌نه‌وه‌.
ــ ڕه‌نگه‌ فاتیمه‌ی كوردی ده‌ورێكی كاریگه‌ری له‌ ژیانی كوڕه‌كه‌ی ئه‌بو تخلبدا گێڕابێت ــ سه‌رچاوه‌كانیشی ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ كوڕه‌كه‌ی پشتی به‌ خزمه‌كانی دایكی و به‌ كورد به‌شێوه‌یه‌كی گشتی به‌ستووه‌ و له‌ شوێنی هه‌ستیار و قه‌ڵای گرنگ دایمه‌زراندن.


ــ یه‌كێ له‌ خزمه‌كانی دایكی به‌ (ئیبن بادویه‌) ناسرابوو كه‌ لای تنوخی ناوه‌كه‌ی بووه‌ به‌ (سالح بن بانویه‌) و به‌ (سه‌رۆكی كوردان) ناسراوه‌، له‌ قه‌ڵایه‌كی ناودار دامه‌زرا كه‌ قه‌ڵای (ئه‌ردهشت) بوو. ئه‌م قه‌ڵایه‌ پڕبوو له‌ كه‌لوپه‌لی به‌نرخ وه‌ك جلوبه‌رگ و خشڵ و گه‌وهه‌ر و فه‌رش و زێڕ و.. مسكویه‌ ده‌ڵێت: "ئه‌بو تخلب پیاوی كوردی له‌نێوان خۆی و خزمه‌كانی به‌لایه‌ك، به‌لایه‌كی دی دایكی فاتیمه‌ كچی ئه‌حمه‌دی كوردی ناسراو به‌ (ئیبن بادویه‌). ئه‌بو تخلب نوێنه‌رێكی دانا پارێزگاری له‌ به‌ندیخانه‌ی ناو قه‌ڵای (ئه‌رده‌مشت) بكات كه‌ ئه‌ویش ژنه‌ كوردێكی به‌ته‌مه‌ن بوو به‌ ناوی (نازبانو). جگه‌ له‌مه‌ش (ئه‌بو فوراسی هه‌زار مه‌ردی)، كرده‌ والیی شاری میافارقین و ئامه‌د.


ــ كاریگه‌ریی فاتیمه‌ كوردی به‌سه‌ر كوڕه‌كانی و كچه‌ تاقانه‌كه‌ی، هه‌ر ئه‌وه‌ نه‌بوو، به‌ڵكو جه‌میله‌ ده‌ستی خسته‌ ناو كاروباری سیاسی و كارگێڕییه‌وه‌. كه‌سایه‌تیی به‌هێزی وای كرد له‌ پاڵ براكه‌ی (ئه‌بی تخلب) له‌ ململانێ له‌گه‌ڵ براكانی بوه‌ستێت، وه‌ك له‌مه‌وبه‌ر ئاماژه‌ی بۆ كرا. ئه‌م خوشكه‌ (به‌سه‌ر كاره‌كاندا زاڵ بوو، هیچ كارێكی بێ ئه‌و نه‌كردووه‌ و بێ پرسی براكه‌ی هیچی نه‌ده‌كرد و لێی جیا نه‌بووه‌وه‌. وه‌ك مسكویه‌ وه‌سفی ده‌كات و ده‌ڵێت: "به‌ته‌نیا هاوبه‌شی له‌ فه‌رمانی كردن و نه‌كردندا ده‌كرد".


ــ فارقی زانیارییه‌كی زۆر گرنگ ده‌رباره‌ی ڕۆڵی جه‌میله‌ له‌ بواری كارگێڕی و فه‌رمانڕه‌وایی و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌دا باس ده‌كات، به‌ڵام ئه‌وی لا روون نییه‌ كه‌ جه‌میله‌ خوشكی (سه‌یف ده‌وله‌) بێت، چونكه‌ به‌دواداچوون و یاده‌وه‌ریی حه‌مدانییه‌كان و شه‌جه‌ره‌ی خێزانه‌كان له‌ سه‌رچاوه‌ و به‌ڵگه‌كاندا شتێكیان نه‌دۆزییه‌وه‌ كه‌ خوشكی (سه‌یف ده‌وله‌) ناوی جه‌میله‌ بێت.


فارقی ــ باسی ئه‌وه‌ ده‌كات جه‌میله‌ ده‌ستووری دا ساڵی 972ز ده‌وری شاری میافارقین هه‌ڵبكه‌نن و پاره‌یه‌كی زۆری سه‌رف كرد. هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ش باس ده‌كات كه‌ جه‌میله‌ به‌هاوبه‌شی له‌گه‌ڵ (هه‌زار مێرد) له‌ به‌شداریی به‌ڕێوه‌بردنی شاری میافارقینی كرد، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كاری سه‌ربازی و شاریشی له‌ ئه‌ستۆ بوو.


ــ جه‌میله‌ هاوكاریی براكه‌ی (ئه‌بی تخلب) دژی بۆیهییه‌كان كرد تا به‌سه‌ریاندا زاڵ بوون، له‌ كاتێكدا ئامۆزاكه‌ی غه‌دری لێ كرد كه‌ ناوی (سه‌عد ده‌وله‌ كوڕی سیف ده‌وله‌ 967 ــ 991ز) بوو كه‌ حاكمی حه‌له‌ب بوو، پێشكه‌شی سه‌ركرده‌ی بویهی ئه‌بو وه‌فا له‌ مووسڵ كرد، ئه‌ویش له‌ ڕێگه‌ی خۆیه‌وه‌ دای به‌ (عیزه‌ت ده‌وله‌ی بویهی 949 ــ982ز له‌ به‌غدا. كاتێ عیزه‌ت ده‌وله‌ خوازبێنیی كرد، جه‌میله‌ نه‌یویست، له‌به‌ر ئه‌وه‌ (عیزه‌ت ده‌وله‌) رقی لێ هه‌ستا و سواری حوشترێكی كرد و هه‌موو سه‌روه‌ت و سامانی داگیر كرد. جه‌میله‌ كه‌ ئه‌م كرداره‌ی بینی، زۆر بێتاقه‌ت بوو، له‌ ساڵی 981ز له‌ خه‌مدا خۆی فڕێ دایه‌ ئاوی دیجله‌ و خنكا.


ــ له‌مانه‌دا ئه‌وه‌مان بۆ ده‌ركه‌وت تا چ راده‌یه‌ك جه‌میله‌ به‌ فاتیمه‌ی دایكی كاریگه‌ر بووه‌ و چۆن به‌شداریی له‌ كاری سیاسیدا كردووه‌ و شانازیی به‌ خۆیه‌وه‌ كردووه‌ و به‌رگه‌ی زوڵمی نه‌گرتووه‌، چونكه‌ له‌ هه‌مان ژینگه‌ی دایكیدا ژیابوو.

 

ئه‌نجام:


ده‌توانین پوخته‌ی ئه‌نجامی توێژینه‌وه‌كه‌ له‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌دا كۆ بكه‌ینه‌وه‌:


یه‌كه‌م: له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا هه‌موو ڕا جیاوازه‌كانی ره‌چه‌ڵه‌كی فاتیمه‌ی كوردیمان تاوتوێ كرد. ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگه‌ی شیكردنه‌وه‌ی ناوی (هه‌زار مێرد) كه‌ ناوێكی مه‌زنه‌ و ئاماژه‌ به‌ ئازایه‌تی یان ناوی هۆزه‌كه‌یه‌تی كه‌ بۆی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، (وه‌ك به‌ڵگه‌ی سێیه‌م).


دووه‌م: شووكردنی فاتیمه‌ به‌ میری حه‌مدانی (ناسر ده‌وله‌) به‌ پله‌ی یه‌كه‌م شوویه‌كی سیاسی بوو. حه‌مدانییه‌كان هه‌وڵیان دا كورد به‌ ڕێگه‌ی ژنخوازییه‌وه‌ به‌لای خۆیاندا ڕاكێشن كه‌ كورد و وڵاته‌كه‌یان به‌هێز و ئازایه‌تی ناسراوه‌، بۆیه‌ فاتیمه‌ لای میر كاریگه‌ر و خۆشه‌ویست بوو.


سێیه‌م: فاتیمه‌ی كورد خاوه‌نی كه‌سایه‌تییه‌كی زۆر به‌هێز بوو كه‌ ده‌ستی له‌ كاروباری سیاسی و كارگێڕی له‌ناو خێزانی حه‌مدانییه‌كان، له‌ رێگه‌ی به‌ڕێوه‌بردنی گه‌لێك قه‌ڵای پته‌و و سه‌ختر له‌ دامه‌زراندنی خه‌ڵك و لابردنیان هه‌بوو. هه‌روه‌ها ڕۆڵی ئه‌م ژنه‌ و دانای كوڕه‌كه‌ی (ئه‌بی تخلب) میری ده‌وڵه‌تی حه‌مدانییه‌ و دوورخستنه‌وه‌ی ناسر ده‌وله‌ میری تازه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م پشتی به‌ خزمه‌كانی دایكی به‌ستبوو.


چواره‌م: ده‌توانین رۆڵی فاتیمه‌ی كورد و كاریگه‌ریی له‌ناو خێزانی حه‌مدانییه‌كان پۆڵین بكه‌ین وه‌ك یه‌كێك له‌ هۆكاره‌ راسته‌وخۆكانی به‌هێزی ده‌وڵه‌تی حه‌مدانی و كاره‌كان له‌ چوارچێوه‌ی خێزانه‌كه‌، ئه‌مه‌ش نیشانه‌ی به‌هێزیی كه‌سایه‌تی و شوێنی سیاسیی فاتیمه‌ی كوردی بوو.

 

سه‌رچاوه‌:
ــ ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌ گۆڤاری (زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌كانی زانكۆی سه‌ڵاحه‌دین) له‌ هه‌ولێر ژماره‌ 42 ساڵی 2009دا بڵاو كراوه‌ته‌وه‌، له‌به‌ر گرنگیی بابه‌ته‌كه‌ كردوومانه‌ته‌ كوردی (ش.ر)