فاتیمەی کچی ئەحمەدی کورد

٢

مێژووی ئیسلام چه‌ندین كه‌سایه‌تیی ئافره‌تی له‌خۆ گرتووه‌، كه‌ ڕۆڵێكی به‌رزیان له‌ رێڕه‌وی رووداوه‌ سیاسییه‌كاندا هه‌بووه‌، ئه‌وه‌نده‌ی په‌یوه‌ندیی به‌ ئافره‌تی كورده‌وه‌ هه‌بێت، ئه‌ویش ئه‌م ڕۆڵانه‌ی بینیوه‌، به‌ڵام لای ڵێكۆڵه‌ران ئه‌و پشكه‌ی به‌رنه‌كه‌وتووه‌.


هه‌ڵبژاردنی یه‌كێك له‌و كه‌سایه‌تیانه‌ی له‌م بواره‌دا بوونه‌ نموونه‌ی ئافره‌تی كورد (فاتیمه‌ی كچی ئه‌حمه‌دی كورد)ه‌ كه‌ ڕۆڵ و كاریگه‌ریی له‌و قۆناغه‌دا هه‌بووه‌ كه‌ حه‌مدانییه‌كان ده‌سه‌لّاتیان له‌ موسڵ و جه‌زیره‌دا هه‌بووه‌، له‌ ساڵانی (905 ـ 990ز) درێژه‌ی كێشاوه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی ژنی یه‌كێك له‌ میره‌كان بوو كه‌ حه‌سه‌نی كوڕی ئه‌بی هه‌یجا عه‌بدوڵایه‌.


گرنگیی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ له‌وه‌دایه‌ دیاره‌ ده‌بێ كه‌ فاتیمه‌ی كورد ده‌ستپێكی ئافره‌تانی كورد بێت. كه‌ ناوی و رۆڵی له‌ سه‌رچاوه‌ میژوویه‌كاندا له‌مێژه‌وه‌ هاتبێت، به‌ مه‌ش كه‌سایه‌تییه‌ به‌هێزه‌كه‌ی ئه‌مه‌ی بۆ ئاسایی كرد، بچیته‌ قووڵایی كاروباری سیاسی و كارگێڕیی ده‌وڵه‌تی حه‌مدانیه‌وه‌.


له‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا هه‌وڵمان داوه‌ پشت به‌ رۆڵی فاتیمه‌ی كورد ببه‌ستین هه‌رچه‌نده‌ زانیارییه‌كان فراوانن، به‌ڵام به‌ كه‌می ئاماژه‌یان بۆ كراوه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ ده‌گمه‌ن ئاماژه‌یان بۆ كراوه‌، بۆیه‌ خوێندنه‌وه‌مان به‌و زانیارییانه‌ ئه‌وه‌یه‌ تا وێنه‌یه‌كی ته‌واوی به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ لێ ساز بده‌ین.


لێكۆڵینه‌وه‌ وای خواست بكرێته‌ سێ بابه‌ت و سێ ته‌وه‌ر، له‌گه‌ڵ پێشه‌كی كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ سه‌رهه‌ڵدان و كه‌وتنی ده‌وڵه‌تی حه‌مدانی.


هه‌رچی ته‌وه‌ری یه‌كه‌مه‌ ته‌رخانه‌ بۆ ژیانی فاتیمه‌ی كورد و بنه‌چه‌ی هۆزه‌كه‌ی، له‌ ته‌وه‌ری دووه‌مدا ته‌رخانه‌ بۆ خێزانه‌كه‌ی و ته‌وه‌ری سێیه‌م روونكردنه‌وه‌یه‌ له‌ ڕۆڵی فاتیمه‌ له‌ كاروباری سیاسی و كارگێڕی و ئابووریی ناو خێزانی فه‌رمانڕه‌وایی حه‌مدانییه‌كان كه‌ له‌ به‌های ئه‌م ڵێكۆلینه‌وه‌یه‌ ده‌بینێته‌وه‌.

 

پێشه‌كی:
كورته‌مێژووێكی ده‌وڵه‌تی حه‌مدانی

حه‌مدانیه‌كان بۆ باپیران (حه‌مدان كوڕی حه‌مدونی كوڕی حار كوڕی لوقمان) ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، به‌ ڕای زۆرینه‌ بۆ( به‌نی تغلی)ی عه‌ره‌بی عه‌دنانی ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌.
كۆمه‌ڵێك هۆكار له‌ ده‌ركه‌وتنی حه‌مدانیه‌كان. به‌شداریی وه‌ك هێزێكی كاریگه‌ر له‌ مه‌یدانی سیاسیی ده‌وڵه‌تی عه‌باسیدا هه‌ن، ئه‌مه‌ش هه‌ر له‌ ده‌ستپێكی نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی سێیه‌می كۆچی (9ی زایینی).


ئه‌مانه‌ به‌ هۆی ده‌سه‌ڵاتی لاوازی مه‌ڵبه‌نده‌وه‌ له‌ زۆر رووه‌وه‌ تووشی كۆمه‌ڵێك گیروگرفت و كێشه‌ بوون. كه‌ له‌ دوایدا بووه‌ هۆی ده‌ركه‌وتنی بزووتنه‌وه‌ی جیاخوازی و یاخیبوونی.


خه‌لیفه‌كانی عه‌باسی هه‌وڵی گه‌ڕانه‌وه‌ی شكۆ و ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان ده‌دا. له‌به‌رئه‌مه‌ پاڵپشتییان له‌ حه‌مدانییه‌كاندا دۆزییه‌وه‌، كه‌ توانیییان به‌سه‌ر زۆر جموجۆڵدا زاڵ و سه‌ركه‌وتوو بن كه‌ مه‌ترسییان بۆ ده‌وڵه‌تی عه‌باسی هه‌بووه‌، وه‌ك بزووتنه‌وه‌كانی (خه‌وارج. و قه‌رامیته‌). و مه‌ترسیی (الگولوتیین)،( والصفاریین). حه‌مدانیه‌كان یه‌ره‌نگاری په‌ره‌سه‌ندنی سه‌ركرده‌ توركه‌كان بوونه‌وه‌، كه‌ فه‌رمانی ( ئه‌رێ و نه‌رێ)یان به‌سه‌ر خه‌لیفه‌ و و هه‌موو كاروباری ده‌وڵه‌تدا هه‌بوو.


له‌وانه‌یه‌ حه‌مدانییه‌كان چاویان له‌ زاڵگه‌ و نفوزیان بووبێت كه‌ پشتی خه‌لافه‌یان گرتبێت.... ئه‌مه‌ش كاتێك به‌دی هات كه‌ (ئه‌بو هیچای عه‌بدوڵای كوڕی حه‌مدوون) فه‌رمانڕه‌وایی ویلایه‌تی موسڵی وه‌رگرت له‌ (293ك) واته‌ (905ز) له‌ سه‌رده‌می خه‌لیفه‌ی (المكتفی 289 ـ 295ك ـ (902 ـ908ز). ئه‌م مێژووه‌ به‌ سه‌ره‌تای ده‌سه‌ڵاتی حه‌مدانی داده‌نرێت. كه‌ فه‌رمانڕه‌وایی تا (370كـ 929ز) به‌رده‌وام بوو. پاشان كوڕه‌كه‌ی (حه‌سه‌ن) شوێنی باوكی گرته‌وه‌ لقێكی حه‌مدانیی له‌ موسڵ دامه‌زراند. خه‌لیفه‌ی عه‌باسی (المتقی بالله‌ 329ـ333ك ـ 940 ـ 944ز)


له‌ ساڵی 330ك ـ 941 ز ) ناسناوی ( ناصر الدوله‌)ی دایه‌. له‌ سه‌رده‌می ئه‌و خه‌لیفه‌یه‌ ده‌سه‌ڵاتی حه‌مدانیه‌كان فراوان بوو، جگه‌ له‌ موسڵ زۆربه‌ی شاره‌كانی وه‌ك ( ناوچه‌ی جه‌زیره‌ی فوراتیه‌)یه‌ی وه‌ك میا فارقین ئامه‌د (دیاربه‌كر)، ئه‌رزن، شه‌نگال، خاپوور، رائس عه‌ین، ماردین)ی گرته‌وه‌.


شایه‌نی باسه‌ (فالقی) سنووری ده‌وڵه‌تی حه‌مدانی پێواوه‌ و ده‌ڵێت (له‌ مووسڵ هه‌موو قه‌ڵای كورده‌كانی تا شام سه‌رباری (فورات خاپوور و دیاربه‌كر. هه‌موویان بۆ تخوم الروم).


ده‌وڵه‌تی حه‌مدانی له‌ دوای كۆچی ناسرالده‌وله‌ له‌ (358كـ) واته‌ (968ز ) تووشی لاوازی هات، به‌هۆی ئه‌و شه‌ڕانه‌ی له‌نێوان كوڕه‌كاندا ڕوویان دا. ئه‌مه‌ بووه‌ كۆتایی ده‌وڵه‌تی حه‌مدانی و ده‌ركه‌وتنی چه‌ندێن هێز هه‌رله‌ بۆیه‌مییه‌كانه‌وه‌ كه‌ چاویان بڕیبووه‌ ئه‌و قه‌ڵایانه‌ی سه‌ر به‌ حه‌مدانییه‌كان بوون داگیریان كردن. ئه‌وانه‌ كه‌لوپه‌ل و سامان و گه‌نجینه‌یه‌كی زۆریان تێدابوو. هه‌روه‌ها ده‌ركه‌وتنی هێزی دۆسكی و مه‌ڕوانی كوردیش كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتی حه‌مدانییه‌كانیش هێنا. له‌كاتێكدا میری حه‌مدانی (ئه‌بو عه‌بدولڵا حه‌سه‌ن) به‌ ده‌ستی مه‌ڕوانیه‌كان دیل كرا. به‌مه‌ش هه‌موو ده‌سه‌ڵات له‌ ناوچه‌ی جه‌زیره‌ . كه‌وته‌ ده‌ستیان. هه‌روه‌ها هێزێكی عه‌ره‌بی تازه‌ لاو كه‌ (الحقیلییون). بوون به‌ سه‌ركرده‌ایه‌تیی میره‌كه‌یان (ئه‌بوده‌ردای ـ داود ـ محه‌مه‌د كوڕی موسیب له‌ مه‌ڵبه‌ندی ده‌وڵه‌تی حه‌مدانی له‌ مووسڵ ساڵی 380ك واته‌ (990ز) ئیماره‌تێكی دامه‌زراند.

 

ته‌وه‌ری یه‌كه‌م:
ژیاننامه‌ی فاتیمه‌ كورد
ناوی فاتیمه‌ی كورد له‌ سه‌رچاوه‌كاندا به‌ شێوه‌ی جیاواز هاتووه‌ وه‌ك فاتیمه‌ی كچی ئه‌حمه‌د كوردی و فاتیمه‌ی كچی ئه‌حمه‌دی كورد به‌ڵام (النوخی) ناوی به‌ وردی و دروستی هێناوه‌ كه‌ فاتیمه‌ی كچی ئه‌حمه‌دی كوڕی عه‌لی هه‌زارمێرد كوردییه‌.
ئه‌وه‌ی له‌ مه‌وپێش بۆمان ئاشكرابوو، سه‌رچاوه‌كان له‌وه‌دا كۆكن كه‌ ڕه‌گه‌زی فاتیمه‌ بۆ كورد ده‌گه‌ڕێته‌وه‌: به‌ڵام به‌ وردی بۆمان ڕوون نه‌بۆته‌وه‌ كه‌ وشه‌ی (هه‌زارمێرد) ناوی هۆزه‌كه‌یه‌تی یان شوێن و نیشته‌جێیه‌تی، به‌ڵام ئێمه‌ به‌لای هه‌ڵبژاردنی یه‌كه‌م مه‌یلمان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ڕاستیی ئه‌گه‌ره‌كانی یه‌كه‌م چونكه‌ (هه‌زارمێرد به‌ كوردی و فارسی مانای هه‌زار پیاو)ه‌. له‌وانه‌یه‌ ناوی هۆزه‌كه‌ی به‌ 2 ناوه‌وه‌ له‌ بنه‌ره‌تدا به‌ ژماره‌ی پیاوانی هۆزه‌كه‌ی بێت، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ ڕاست بێت ئه‌وه‌ نیشانه‌ی هێز و ده‌سه‌ڵاتیه‌تی كه‌ هۆزه‌ هه‌زار پیاوه‌كانه‌ كه‌ فاتیمه‌ی كوردی له‌وانه‌. دووریش نییه‌ هۆزی هه‌زارمێرد له‌ ناوی پارچه‌یه‌كی جوگرافی هاتبێت كه‌ تێیدا نیشته‌جێ بووبوون. به‌ پشتڕاستی ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر هه‌موو هۆزه‌ كورده‌كان بۆ شوێنی نیشته‌جێ بگه‌ڕێته‌وه‌ وه‌ك هه‌كاری و جوڵه‌مێرگ و زێباری.


ئه‌وه‌ی پێویسته‌ ناوی هه‌زارمێرد له‌و ناوه‌ ناسراوانه‌یه‌ كه‌ له‌ ماوه‌ی ده‌سه‌ڵاتی حه‌مدانیه‌كان له‌ هه‌رێمی جه‌زیره‌ و له‌ قۆناغه‌ مێژووییه‌كانیشدا ناوی هه‌زار مێر بۆ كه‌سایه‌تیی كورد به‌كارهاتووه‌. هه‌روه‌ها بۆ سیفه‌تی پیاوی ئازا و پاڵه‌وانیش به‌كارهاتووه‌.


له‌گه‌ڵ ڕۆڵی كاریگه‌ری فاتیمه‌ گوڵ له‌ مێژووی حه‌مدانیدا، ئه‌وه‌یه‌ سه‌رچاوه‌كان زانیاریی زۆرمان سه‌باره‌ت به‌ له‌دایكبوون و نه‌شونمایه‌وه‌ ناده‌نێ. به‌ڵام ئێمه‌ له‌ ده‌قێكی (التنوخی)دا ئه‌وه‌مان به‌ ده‌ست كه‌وت كه‌ فاتیمه‌ی كورد له‌ ژینگه‌یه‌كی زانستیدا گه‌وره‌ بووه‌، ئه‌م ژیننگه‌یه‌ هانده‌ر بووه‌ بۆ نووسین و خوێندن و شاره‌زابوون له‌ كاروباری سیاسی و كارگێریدا، ئه‌مه‌ش له‌ یه‌كێك له‌و وتارانه‌ به‌ده‌ر ده‌كه‌وێت كه‌ بۆ یه‌كێك له‌ لایه‌نگران ده‌نێرێن له‌ قه‌ڵاكه‌ بۆ (موته‌وه‌كیل) ده‌نووسرێت. زانیارییه‌كانمان سه‌باره‌ت ژیاننامه‌ی فاتیمه‌ له‌ دوای شووكردنی به‌ (ناسرالدوله‌) چڕده‌بێته‌وه‌ ـ ده‌توانین مێژووی مێردكردنی بۆ پێش ساڵی 328 ك 939ز ده‌ستنیشان بكه‌ین، به‌ پشت به‌ستنمان به‌ مێژووی له‌دایكبوونی كوڕی یه‌كه‌می ( البی تخلب).


ژن و ژنخوازی له‌نێوان كورد و عه‌ره‌بدا به‌شێوه‌یه‌كی گشتی هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای سه‌رده‌می عه‌باسیه‌وه‌ زۆر بڵاو بووه‌ . له‌به‌ر هۆكاری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی، سه‌رباری ئه‌مانه‌ش زۆر سیفات له‌ ئافره‌تی كوورددا هه‌بوو وه‌كو راستگۆیی و وه‌فاداری و جوانی كه‌ كچانی كوردیان پێ ده‌ناسرا . خه‌لیفه‌ی عه‌باسی ئه‌بوو جه‌عفه‌ر مه‌نسوور 136ـ158كـ واته‌ 754ز ئافره‌تێكی كوردی خواست. هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندیی ژنخوازی له‌نێوان كورد و (به‌نی شه‌یبان )ی عه‌ره‌بی هه‌بوو. زۆر له‌ میره‌كانی حه‌مدانی له‌ رێگه‌ی ژن خواستنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ كورد په‌یوه‌ندییان دروست كردووه‌. ئه‌وه‌تا حه‌مدانی كوری حه‌مدون كچه‌ كوردێكی خواست. له‌وانه‌یه‌ (ناسر الدوله‌) كه‌ فاتیمه‌ی كوردی خواست، بۆ هۆكاری سیاسی بگه‌ڕێته‌وه‌، كه‌ ئامانجی راكێشانی كورد بوو، به‌لای خۆیدا به‌تایبه‌تی كه‌ زانیمان كورد هێزێكی كاریگه‌ره‌ له‌ مه‌یدانی سیاسیی ئه‌وكاته‌ كه‌ پشتی پێ ده‌به‌ستن و له‌ رێزی سوپاكه‌یدا دایده‌نان. به‌ جۆرێك ره‌گه‌زێكی سه‌ره‌كیی ئه‌و سوپایه‌ی پێكهێنا .


ناسر الدوله‌ كوڕه‌كانی له‌ كاتی هه‌ر مه‌ترسیه‌كی رووبه‌ڕوویان بێته‌وه‌ ڕوویان له‌ قه‌ڵاكانی كورد ده‌كرد و به‌رگرییان ده‌كرد. ناسر الدوله‌ و خواستنی فاتیمه‌ی كورد بووه‌ هۆی پته‌وبوونی په‌یوه‌ندیی نێوان كوڕه‌كان و خاڵه‌ كورده‌كانی كه‌ (پاشان ده‌یبینین).


سه‌رچاوه‌كان ساڵی مردنی فاتیمه‌ی كوردیان ده‌ستنیشان نه‌كردووه‌، به‌ڵام له‌وانه‌یه‌ مردنه‌كه‌ی پێش ساڵی (369ك) واته‌ (979ز)ی بێت. ئه‌و ساڵه‌ی كوڕه‌كه‌ی (ابی تغلب)ی تێدا كوژرا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌كان باسی راكردنی (ابی تغلب) له‌ ده‌ستی (بویرسییه‌كان) ده‌كه‌ن. خوشكه‌كه‌ی (جه‌میله‌) و ژنه‌كانی و منداڵه‌كانی له‌گه‌ڵدا بووه‌ . ناوی فاتیمه‌ ناهێنێت، ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌یه‌كه‌ دایكی پێش مێژووی ناوبراو مردبێت (ئه‌مه‌ش ورد نییه‌).