رۆژنامه‌ی میللییه‌تی توركی و عه‌قڵییه‌تی سڕینه‌وه‌

له‌ 19ی ئه‌یلوولی 1930دا رۆژنامه‌ی میللییه‌تی توركی به‌ مانشێتێكی گه‌وره‌ و له‌ شێوه‌ی كاریكاتێردا نووسیویه‌تی "خه‌یاڵی ده‌وڵه‌تی كوردی لێره‌دا له‌ گۆڕ نرا". له‌ كاریكاتێره‌كه‌دا گۆڕێكیان له‌سه‌ر چیای ئاگری وێنه‌ كێشاوه‌ و ئه‌و دێڕه‌یان له‌سه‌ر نووسیوه‌.


رۆژنامه‌ی میللییه‌ت له‌ ساڵی 1926 له‌سه‌ر ده‌ستی مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك دامه‌زراوه‌، ئه‌وكات به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك هه‌وڵی سڕینه‌وه‌ی ناسنامه‌ی كوردییان ده‌دا. هه‌ر له‌ كوشتن و بڕین و زیندان و وێرانكردنی دێهاته‌كانه‌وه‌ بیگره‌، تا هه‌وڵدان بۆ له‌ناوبردنی زمان و كلتووری كوردی. به‌ڵام ئیدی سه‌رده‌م گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتوه‌ و ئیدی هیچ لایه‌نێك و وڵاتێك ناتوانێت باس له‌ سڕینه‌وه‌ ناسنامه‌ی كورد بكات، به‌ تایبه‌ت له‌ باكوور.


ئه‌گه‌ر رۆژنامه‌ی میللییه‌ت ئه‌و سه‌رده‌مه‌ یاری به‌ هه‌ست و عه‌قڵی كورد كردبێت، ئێستا هه‌ر هه‌مان رۆژنامه‌ باس له‌ بوونی زمانێكی كوردی و نه‌ته‌وه‌یه‌كی كوردی ده‌كات كه‌ جیان له‌ عه‌ره‌ب و فارس و تورك.


حكوومه‌ته‌ یه‌ك له‌ دوای یه‌كه‌كانی توركیا به‌رده‌وام هه‌وڵیان داوه‌ كورد به‌ ته‌واوه‌تی له‌ناو ببه‌ن، ئه‌ویش ته‌نیا له‌ رێگه‌ی هێزی سه‌ربازییه‌وه‌ نه‌بوه‌، به‌ڵكو بودجه‌یه‌كی زه‌به‌لاحیان بۆ رۆژنامه‌ و گۆڤاره‌كان خه‌رج كردوه‌ تا له‌و رێگه‌یه‌شه‌وه‌ له‌ كوردبوون بده‌ن. ئه‌نجام كورد هه‌ر مایه‌وه‌ و زیاتر له‌ جاران به‌رگری له‌ كوردبوونی خۆی ده‌كات.


رۆژنامه‌ی میللییه‌ت به‌رده‌وام ئه‌و مانشێته‌ی كه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌مان بۆ كردووه‌ وه‌كو چه‌كێك دژی به‌ كارده‌هێنرێت كه‌ عه‌قڵییه‌تی رۆژنامه‌كه‌ زۆر راسیزمانه‌یه‌، بۆیه‌ له‌ شه‌رمه‌زاری زیاتر ناتوانن هیچ وه‌ڵامێكیان بۆی هه‌بێت.


كورد سه‌ره‌رای ئه‌و هه‌موو دژایه‌تییه‌ی به‌رامبه‌ری كراوه‌، سه‌ره‌رای ئه‌و هه‌موو ژینۆساید و سووكایه‌تییه‌ی پێی كراوه‌، به‌ڵام تاوه‌كو ئێستایش وه‌كو میلله‌تێك و نه‌ته‌وه‌یه‌ك كه‌ خاوه‌ن زمان و كلتووری تایبه‌ت به‌ خۆیه‌تی له‌سه‌ر پێی خۆی وه‌ستاوه‌.


كورد له‌ توركیا له‌ كاتی دروستبووی هه‌موو حكوومه‌ته‌ یه‌ك له‌ دوای یه‌كه‌كانه‌وه‌ به‌ درێژایی 100 ساڵی رابردوو، هه‌میشه‌ هه‌وڵی داوه‌ و خه‌باتی كردوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خۆی خۆی به‌ڕێوه‌ ببات و رێگه‌ی بده‌ن به‌ زمانی كوردی بخوێنێت و خاوه‌نی خۆی بێت، به‌ڵام هه‌میشه‌ دووچاری ئازار و كوشتن و بڕین و زیندان بووه‌ته‌وه‌.


له‌ توركیا 3 پیت كه‌ له‌ زمانی كوردیدا به‌ كارده‌هێنرێت، تاوه‌كو ئێستا قه‌ده‌غه‌یه‌ به‌ كاربهێنرێت وه‌كو X.W.Q چونكه‌ پێیان وایه‌ كه‌ به‌ كارهێنانی ئه‌و 3 وشه‌یه‌ داننانه‌ به‌ زمانی كوردی. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر له‌ توركیا ئافره‌تێكی كورد منداڵی ببێت و بیه‌وێت ناوی بنێت خانزاد، له‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ره‌گه‌زنامه‌ بۆی ده‌نووسن (هانزاند) واته‌ پیتی (خ) وه‌لا ده‌نرێت و له‌ بری ئه‌و پیته‌یش (ه) ده‌نوسرێت.


ئه‌گه‌رچی له‌ ساڵی 2012 حكوومه‌تی ئاكپارتی رێگه‌ی دا كه‌ ئه‌و 3 پیته‌ قه‌ده‌غه‌كراوه‌ به‌ كاربهێنرێت و ئه‌گه‌ر كورد بیه‌وێت ناو له‌ منداڵه‌كه‌ی بنێت و ئه‌و 3 پیته‌ به‌كاربهێنرێت پێویسته‌ رێگه‌ی پێ بدرێت، به‌ڵام ته‌نیا بڕیاری سه‌ر كاغه‌ز بوو و جێبه‌جێ ناكرێت. واته‌ كورد ئه‌لفا بێی خۆی هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌و 3 پیته‌ی لێ ده‌ربهێنیت مانای خۆی له‌ ده‌ست ده‌دات، بۆیه‌ توركیا به‌ ئه‌نقه‌ست ئه‌و بڕیاره‌ی داوه‌.


له‌ توركیا بۆت هه‌یه‌ به‌ زمانی ئه‌ڵمانی یان ئینگلیزی بخوێنێت، به‌ڵام بۆت نییه‌ به‌ زمانی كوردی بخوێنێت له‌ كاتێكدا 15 ملیۆن كورد له‌ توركیا بوونی هه‌یه‌. له‌ باكوور هیچ شه‌قام و گه‌ڕه‌كێك به‌ ناوی سه‌ركرده‌یه‌كی كورد ناكرێت، یاخود سیاسییه‌كی كورد ناكرێت به‌ڵكو هه‌موو ناوی شه‌قام و كۆڵان و رێگاو بانه‌كان به‌ ناوی سه‌ركرده‌ی تورك و نووسه‌رانی تورك ده‌كرێت. ئه‌مه‌یش هه‌وڵدانه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ناسنامه‌ی كورد له‌ توركیا هێواش هێواش له‌ناو ببرێت، به‌ڵام ده‌بنین كه‌ رۆژ به‌ رۆژ خه‌باتكردنی كورد بۆ به‌ده‌ستهێنانی مافه‌كانی له‌ توركیا چڕ تر ده‌بێته‌وه‌.


ئه‌و زوڵم و زۆرییه‌ به‌رامبه‌ر به‌ كورد كراوه‌ له‌ لایه‌ن رژێمی سه‌دام حوسێن و حكوومه‌ته‌ یه‌ك له‌ دوا یه‌كه‌كانی توركیا، ناكرێت ته‌نیا ئه‌و 2 وڵاته‌ی پێ تۆمه‌تبار بكرێت، به‌ڵكو پێویسته‌ وڵاتانی ئه‌وروپایش بخرێنه‌ ریزی ئه‌و وڵاتانه‌ی پشكی شێریان به‌ر ده‌كه‌وێت له‌و تاوانانه‌ی به‌رامبه‌ر به‌ كورد كراوه‌، چونكه‌ بێده‌نگیان هه‌ڵبژاردوه‌.


ئیسماعیل بێشكچی له‌ كتێبی (زیندووبونه‌وه‌ی خه‌یاڵی كوردستان)ـدا ره‌خنه‌ی زۆر له‌ وڵاتانی ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریكا ده‌گرێت، به‌وه‌ی له‌ كاتی جینۆسایدكردنی كورد و كاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌دا، كه‌ بوه‌ هۆی كوژرانی 5 هه‌زار هاووڵاتی بێتاوان و هه‌زارانیش برینداربوون، وڵاتانی ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریكا بۆ ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی بازرگانی و دیبلۆماسییان له‌گه‌ڵ سه‌دام حوسێندا تێك نه‌چێت ورته‌یان لێوه‌ نه‌هات.


بێشكچی ده‌نووسێت "ئه‌وكات سه‌دام ده‌یگوت كام چه‌كی كیمیاوی مرۆڤ زۆرتر ده‌كوژێت و زووتر له‌ ناویان ده‌بات ئه‌وم پێ بفرۆشن، چونكه‌ دژی كورد به‌ كاریده‌هێنم".
حكوومه‌تی توركیایش له‌ سه‌دام باشتر نه‌بوه‌ به‌رامبه‌ر به‌ كورد، به‌ڵكو له‌ ساڵانی 70 بۆ 80 كوردانی باكوور دووچاری نه‌هامه‌تی و زوڵم و زۆری یه‌كجار گه‌وره‌ بوونه‌وه‌. به‌ ده‌یان هه‌زاریان لێ كوژرا و به‌ ده‌یان هه‌زاریشیان لێ بریندار كراوه‌، جگه‌ له‌وه‌ی هه‌زار گوندی كوردیشیان روخاندووه‌.


له‌ ساڵانی هه‌شتاشه‌وه‌ تاكو ساڵی 2002 كورد له‌ توركیا مه‌ترسی سڕینه‌وه‌ی كلتوور و ناسنامه‌ی له‌سه‌ر بوه‌، به‌ڵام ئه‌وكاته‌ی ئاكپارتی هاته‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات ئیدی كورد توانی هه‌ناسه‌یه‌ك هه‌ڵبمژێت و به‌ ئاشكرا باس له‌ كوردبوون و كلتووری خۆی بكات.


ئه‌گه‌رچی له‌ سه‌رده‌می حكوومه‌تی ئاكپارتیشدا ریگه‌ نادرێت كورد به‌ زمانی دایك بخوێنێت، به‌ڵام كردنه‌وه‌ی ته‌له‌ڤزیۆنی TRT كوردی هه‌نگاوێكی گه‌وره‌یه‌ كه‌ توركیا دان به‌ زمانی كوردی بنێت. هه‌ر كردنه‌وه‌ی ئه‌و كه‌ناڵه‌ وه‌ڵامێكه‌ بۆ رۆژنامه‌ی میللیه‌تی توركی به‌وه‌ی ئه‌گه‌ر له‌ 100 ساڵی رابردوو پێی وابێت ده‌وڵه‌تی كوردی و زمانی كوردی له‌ گۆڕ نراوه‌، ئێستا حكوومه‌تی توركیا باس له‌ زیندووبونی ئه‌و زمانه‌ ده‌كات.