ئیسماعیل بێشكچی: خه‌باتی بارزانی نە خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دانی تێدا بووه‌ و نە داوای لێبوردن له‌ دوژمنه‌كه‌ی

"مه‌لا مسته‌فا بارزانی وه‌ك كورد مایه‌وه‌ و هه‌میشه‌ هه‌ستی كوردبوونی به‌ به‌رامبه‌ره‌كه‌ی ده‌دا"

13/03/2019 - 15:29 بڵاوکراوەتەوە لە چاوپێكەوتن

 دیمانه: روكه‌ن خاتوون تورهاللی
و. له‌ توركییه‌وه: كارزان گلی

 

40 ساڵ به‌سه‌ر كۆچكردنی سه‌ركرده‌ی مێژوویی بزاڤی رزگاریخوازیی كورد مه‌لا مسته‌فا بارزانی تێدەپه‌ڕێ، ئه‌و سه‌رۆكه‌ی، هه‌موو ته‌مه‌نی خۆی بۆ رزگاریی کوردستان و به‌ده‌ستهێنانی مافی كورد و کوردستانییان ته‌رخان كرد. نووسه‌ری گه‌وره‌ی تورك و دۆستی دیرینی كورد ئیسماعیل بێشكچی، له‌باره‌ی كۆچی دوایی بارزانی و مه‌زنیی ئه‌و سه‌رۆكه‌ كورده‌، قسه‌ی بۆ ماڵپه‌ڕی (باسنیوز) به‌شی توركی كردووه‌ و له‌ڕووی سۆسیۆلۆژی و سیاسییه‌وه‌ باس له‌ خه‌بات و كه‌سایه‌تیی ئه‌و سه‌رۆكه‌ ده‌كات.

 

(باسنیوز) یه‌كه‌م ناسینی تۆ به‌ بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ سه‌رده‌می سه‌ربازیتدا بووه‌ له‌ سوپای توركیا، كه‌ ئه‌وكات له‌ شه‌مدینان سه‌رباز بوویت و وه‌كوو خۆت هه‌موو جار ده‌ڵێیت، ناوچه‌ی بارزانیشت بینیوه‌ و له‌و جوگرافییه‌دا كولتووری كوردت ناسیوه‌، دەکرێ له‌و رووه‌وه‌ هه‌ندێ قسه‌مان بۆ بكه‌یت؟
بێشکچی: له‌ 1962 بۆ 1964 له‌ سوپای توركیا سه‌ربازییم كردووه‌، ئه‌وكات له‌ بیتلیس له‌ پیاده‌ی 34 بووم. ده‌یانگوت مه‌لا مسته‌فا بارزانی دژی سوپای عێراق ده‌جه‌نگێت و داوای مافی كورد و سه‌ربه‌خۆیی بۆ كورد ده‌كات، ئه‌وكات له‌سه‌ر سنووری توركیا و عێراق شه‌ڕێكی زۆر سه‌خت هه‌بوو. بۆ ئه‌وه‌ی ئاساییشی ئه‌و ناوچانه‌ بپارێزرێت، ئێمه‌ له‌ سوپا ده‌ورییه‌مان له‌ بیتلیس و مووش و بینگۆل ئه‌نجام ده‌دا و منیش له‌ بۆلوك سه‌رباز بووم و ده‌وره‌مان ده‌كرد.
بۆلوك له‌دوای هه‌وڵی كوده‌تایه‌كه‌ی 21ی مایس له‌ 1963 له‌ بیتلیس جیا بووه‌وه‌ و له‌ باشقه‌ڵا و یوكسه‌ككۆڤه‌ و هارونا له‌ 1963 سه‌رباز بوومه‌ و پاشان بۆ ماوه‌یه‌ك له‌ شه‌مدینان بوومه‌ و دوایی له‌ گوندی رووبارۆك و زه‌رین و بێسووسین بوومه‌. رووبارۆك ئه‌وكات لادێیه‌كی زۆر بچووك بوو و به‌سه‌ر چیاكاندا ده‌خلیسكاین و به‌ پیاده‌ خۆمان ده‌گه‌یانده‌ ئه‌وێ، كه‌ ئه‌وكات هاوه‌ن و تۆپ به‌سه‌ر سه‌رماندا ده‌هات و ده‌ڕۆیی. له‌و سه‌رده‌مه‌دا، حكوومه‌تی توركیا پاڵپشتیی له‌ حكوومه‌تی عێراق ده‌كرد، ئه‌وكات به‌ مه‌لا مسته‌فا و كورده‌ جەنگاوەرەکانیان ده‌گوت: ”رێگر!“.
رۆژێك له‌سه‌ر سنوور، له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك سه‌رباز خه‌ریكی چالاكی بووین، ئه‌وكات سنوور زۆر به‌ كێشه‌ و ترسناك نه‌بوو، به‌ردی زۆر سه‌رنجڕاكیش له‌وێ ده‌بینران و ئه‌و به‌ردانه‌ له‌سه‌ر سنوور دانرابوون، بیرمه‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵ هاوڕێكانم سنوورمان به‌زاند، پێشمه‌رگه‌ و خه‌ڵكی لادێ ئێمه‌یان ئاگادار كرده‌وه‌، به‌ڵام ئێمه‌ نه‌مانده‌زانی چی ده‌ڵێن، چونكه‌ به‌ كوردی قسه‌یان ده‌كرد و تێنه‌ده‌گه‌یشتین. یه‌كێك به‌ عه‌ره‌بی گوتی: ده‌توانم قسه‌ بكه‌م؟ منیش گوتم: به‌ڵێ. ئه‌و كه‌سه‌، كه‌ عه‌ره‌ب بوو، زۆر به‌ ئاسانی له‌گه‌ڵ پێشمه‌رگه‌كاندا قسه‌ی ده‌كرد و منیش هه‌ستم پێ كرد، پێیانی گوت كه‌ ئێمه‌ سنوورمان به‌زاندووه‌. له‌و ساڵانه‌دا له‌دوای كوده‌تایه‌كه‌ی 27ی مایسی 1960، له‌ میدیاكاندا، له‌ زانكۆ و شوێنه‌ گشتییه‌كاندا قسه‌كردن به‌ كوردی قه‌ده‌غه‌ بوو، به‌ ئێمه‌ و توركیان ده‌گوت شتێك نییه‌ به‌ ناوی زمانی كوردی و پروپاگەنده‌ی زۆریشان بۆی ده‌كرد و ده‌یانگوت لخەڵکی گوندی ئه‌وبه‌ر نازانن به‌ كوردی له‌گه‌ڵ گوندی ئه‌مبه‌ر قسه‌ بكه‌ن، ئه‌مه‌ش به‌و واتایه‌ دێت، كه‌ كورد زمانی نییه‌، كه‌ بینیم عه‌ره‌بێك به‌ ئاسانی له‌گه‌ڵ پێشمه‌رگه‌یه‌كدا قسه‌ ده‌كات، ئه‌مه‌ بۆ من رووداوێكی سه‌رنجڕاكێش بوو.

 

(باسنیوز) له‌ كوردستان زۆر لە نیشتمانپەروەرەکان له‌ قوتابخانه‌ ئایینییه‌كانه‌وه‌ په‌روه‌رده‌ بوون و پێگه‌یشتوون، به‌ بۆچوونی تۆ ئه‌و قوتابخانه‌یه‌ی مه‌لا مسته‌فا بارزانی لێ په‌روه‌رده‌ بووه‌، جیاوازیی له‌گه‌ڵ ئه‌و قوتابخانه‌یه‌دا چییه‌ كه‌ ئه‌وانی تری لێ په‌روه‌رده‌ بوون؟
بێشکچی: له‌ قوتابخانه‌كاندا به‌ زمانی كوردی ده‌یانخوێند، بۆیه‌ پێویسته‌ بڵێین ئه‌و قوتابخانانه‌ له‌و كاته‌دا زۆر گرنگیان هه‌بووه‌. له‌و قوتابخانانه‌دا له‌ رووی فێركارییه‌وه‌ كام وانه‌ ده‌خوێنن با بیخوێنن، به‌ڵام ده‌بێ بزانین، كه‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌و قوتابییانه‌ شیعره‌كانی (عه‌لی حه‌ریری، ئه‌حمه‌دی خانی، فه‌قێی ته‌یران و مه‌لای جه‌زیری)یان ده‌خوێند و له‌به‌ر ده‌كرد. ئه‌گه‌ر ئه‌وان قورئان و فیقه و سوننه‌ت و عه‌قیده‌ و فه‌لسه‌فه‌یان به‌ فارسی و عه‌ره‌بیش بخوێندایه‌، گرنگ ئه‌وه‌بوو خوێندنی ئه‌وان به‌ زمانی كوردی بووه‌ و قوتابخانه‌كه‌ كوردی بووه‌، چونكه‌ وانه‌ی ئه‌ده‌بیاتی كورد و مێژووی كوردیان به‌ زمانی كوردی ده‌خوێند، بۆیه‌ زۆر گرنگه‌ تیشك بخرێته‌ سه‌ر ئه‌و لایه‌نه‌.
به‌ڵام له‌و بڕوایه‌دام قوتابخانه‌ی بارزانی زۆر زه‌حمه‌تتر بوو، چونكه‌ قوتابخانه‌ی بارزانی، خاوه‌نی تایبه‌تمه‌ندیی خۆی بوو، چونكه‌ خه‌باتكردن له‌پێناو كورد و خه‌باتی نه‌ته‌وه‌ییش له ‌سه‌رده‌می عه‌بدولسه‌لام بارزانیی دووه‌مدا ده‌ستی پێ كرد، به‌ڵام باوكی عه‌بدولسه‌لام بارزانی، به‌ناوی محه‌مه‌د بارزانی (1902) و هه‌روه‌ها باپیریشی عه‌بدولسه‌لام بارزانیی یه‌كه‌م (1872)، به‌رده‌وام خه‌باتیان كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كورد خۆی خۆی به‌ڕێوه‌ ببات و به‌رده‌وامیش له‌گه‌ڵ عوسمانییه‌كاندا له‌ شه‌ڕدا بوونه‌.
عه‌بدولسه‌لام بارزانیی یه‌كه‌م، بڕوانامه‌ی له‌ مه‌ولانای خالیدی نەقشبەرندی وه‌رگرتووه‌ (1779-1827). خه‌باتیش له‌ عه‌بدولسه‌لام بارزانیی دووه‌م ده‌ستی پێ كردووه‌، هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ برای بچووكی (شێخ ئه‌حمه‌د 1896-1969) و هه‌روه‌ها مه‌لا مسته‌فا بارزانییش (1903-1979) خه‌باته‌كه‌ زیاتر بره‌وی پێ درا، تاوه‌كوو ئێستاش هه‌ر به‌رده‌وامیی هه‌یه‌.
به‌ پێویستی ده‌زانم له‌باره‌ی بنه‌ماڵه‌ی بارزانییه‌وه‌ به‌ كورتی بدوێم:
له‌ناو بارزانییه‌كاندا هه‌ستی كوردایه‌تی زۆر گه‌شه‌ی كردووه‌، موسڵمانبوون نه‌یتوانیوه‌ ئه‌و بنه‌ماڵه‌یه‌ وەک بنەماڵەیەکی خەباتگێڕی بواری کوردایەتی له‌ناو ببات و ئه‌مه‌ش زۆر به‌ گرنگ ده‌زانم، ئه‌مه‌ بۆ كورده‌كانیش شتێكی زۆر به‌ بایه‌خه‌. دووه‌م بارزانییه‌كان، له‌به‌رامبه‌ر ئێزدییه‌كان و هه‌روه‌ها كریستییانه‌كاندا زۆر باش مامه‌ڵه‌یان كردووه‌ و زۆر باش لێیان تێگه‌یشتوون. سێیه‌میش بارزانییه‌كان له‌رووی پێكهاته‌ی خێزانییه‌وه‌ ته‌واوكه‌ری یه‌كترین و حه‌ز ناكه‌ن له‌ یه‌كتری داببڕێن و زۆر گرنگی به‌ یەکگرتوویی ماڵباتەکانیان دەدەن.

 

(باسنیوز) له‌و سه‌رده‌مه‌دا، ده‌ركه‌وتنی مه‌لا مسته‌فا وه‌كوو سه‌رکردەیەک چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنیت؟
بێشکچی: بارزانییه‌كان هه‌ر له‌ سه‌رده‌می عه‌بدولسه‌لامی دووه‌مه‌وه‌، هه‌میشه‌ میللییانه‌ جموجۆڵیان كردووه‌، پێش ئه‌و سه‌رده‌مه‌ش بارزانییه‌كان به‌ ناسنامه‌ی بارزانیبوونیان ناوچه‌ی بارزانیان ده‌پاراست و به‌رامبه‌ر عوسمانییه‌كان وه‌ستاونه‌ته‌وه‌. ئه‌وان كوردپه‌روه‌رن، پێیان وایه‌ كوردبوون مافێكی سروشتیی خۆیانه‌، هه‌روه‌ها كۆمه‌ڵگای كوردییش به‌ سروشتی خۆیان كوردن، به‌ڵام مافی كورد له‌ لایه‌ن داگیركارانه‌وه‌ پێشێل كراوه‌. ئه‌وان مزگه‌وتیان بۆ كاری عیباده‌ت و بۆ ئه‌نجوومه‌نی راوێژكاریی به‌كار هێناوه‌ و ئه‌نجوومه‌نی راوێژكارییشیان هه‌بووه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردن، ته‌نیا ئه‌وان توانیویانه‌ ئه‌و كاره‌ بكه‌ن و له‌وان وه‌شاوه‌ته‌وه‌. بارزانییه‌كان بۆ مانه‌وه‌ی كورد خه‌باتیان كردووه‌، بۆیه‌ پێشێلی مافی ئەوان و كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی كراوه‌، ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندییه‌كی راسته‌وخۆی به‌ قوتابخانه‌ی بارزانییه‌وه‌ هه‌یه‌. له‌ قوتابخانه‌ی بارزانیدا كوردبوون بوونی هه‌یه‌ و ده‌كرێت ئه‌وه‌ بڵێین، قوتابخانه‌ی بارزانی ته‌كییه‌ نییه‌ و شوێنێكه‌ بۆ پێگه‌یاندنی کەسایەتیی تاكی كورد، وه‌كوو كوردێك. ده‌كرێت وا وێنای بكه‌ی كه‌ له‌ سه‌ده‌ی 20ـدا، له‌ یه‌كه‌م ساڵی كۆماری توركیادا و دوای ئه‌ویش و ئه‌و سه‌رهه‌ڵدانانه‌ و به‌رگرییانه‌ی هه‌بوونه‌، له‌ هه‌مان قۆناغ بووه‌ و یه‌كی گرتووه‌ته‌وه‌.
بارزانی كه‌سێكی به‌رگریكار بووه‌، هه‌وڵێكی زۆریشی داوه كه‌ وه‌كوو دوژمن سه‌یر نه‌كرێت و هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ ئارامیدا بووه‌. له‌ 1920 و له‌دوای ئه‌وه‌ش له‌ 40 و 60 و 70ـدا، خه‌باتی بارزانی به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر چالاك ده‌ستی پێ كرد و به‌رده‌وامیی پێ دا، ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی بارزانییش بۆ مێژووی كورد، گرنگی و بایه‌خێكی زۆری هه‌بووه‌. بارزانی هه‌موو كاتێك براده‌ره‌ خه‌باتكاره‌كانی خۆی ئاگادار ده‌كرده‌وه‌ له‌وه‌ی، دوژمنایه‌تیی كه‌س نه‌كه‌ن و بۆ ئه‌مه‌شیان زۆر ماندوو بووه‌ و هه‌وڵی بۆ داوه‌، له‌ خه‌باتی بارزانییشدا له‌و قۆناغه‌دا، هیچ كاتێك خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دانی تێدا نه‌بووه‌ و هیچ كاتێك داوای لێبوردنی له‌ دوژمنه‌كه‌ی نه‌كردووه‌.

 

(باسنیوز) له‌و سه‌رده‌مه‌ی كه‌ بارزانی هاته‌ ناو مه‌یدانی خه‌بات، ئه‌و سیاسه‌ته‌ی داگیركاریی ئینگلیزه‌كان له‌ كوردستان په‌یڕه‌ویان ده‌كرد و ئه‌و ئه‌نجامه‌ی دروستیان كرد چی بوو؟
بێشکچی: سیاسه‌تی مه‌لا مسته‌فا بارزانی، هه‌موو كاتێك سه‌رهه‌ڵدان بووه‌ به‌رامبه‌ر به‌ داگیركاریی ئینگلیز و عوسمانییه‌كان و توركیا و هه‌ڵوێسته‌كانی ئاشكرا بوون. ئه‌مه‌ سیاسه‌ته‌ی بارزانییش بۆ پارێزگاریكردن له‌ كورد و كوردستان تایبه‌تمه‌ندیی خۆی هه‌بووه‌. به‌ریتانیای گه‌وره‌ و فه‌ڕه‌نسا له‌ ساڵی 1920 و نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و له‌ سه‌رده‌می دوو هێزی گه‌وره‌ی ئیمپریالیزمی، ئه‌وان رۆڵی گه‌وره‌یان بینی له‌ پارچه‌ پارچه‌كردنی كورد و كوردستان، پاشان كورد دووچاری زوڵم و زۆرییه‌كی زۆر گه‌وره‌ بووه‌وه‌، كه‌ كۆمه‌ڵكوژ كران و ئۆپه‌راسیۆنی سه‌ربازیی گه‌وره‌یان له‌ دژ ئه‌نجام درا. به‌ بۆچوونی من ئه‌و دوو هێزه‌ ئیمپریالیزمه‌، ئه‌وه‌ی له‌ 1920 به‌رامبه‌ر به‌ كورد كردیان، ئێستا هه‌ست به‌ په‌شیمانی ده‌كه‌ن و كورده‌كان ئه‌و سیاسه‌تەی ئه‌وانی هیچ كاتێك پێ قبووڵ نه‌كراوه‌.
شێخ مه‌حموود به‌رزنجی ده‌یگوت "من مه‌لیكی كوردانم و وه‌كوو مه‌لیكی كوردیش بمناسن" ئه‌و تا مردیش هه‌ر شه‌ڕی دژی داگیركاریی به‌ریتانیا كردووه‌. لكاندنی باشووری كوردستان به‌ عێراقه‌وه‌ به‌ ره‌زامه‌ندیی كورد خۆی نه‌بووه‌، به‌ڵكوو به‌ زه‌بری هێز و بۆردومانكردن كوردیان به‌ ده‌وڵه‌تی عێراقه‌وه‌ لكاندووه‌. مامۆستامان یه‌شار عه‌بدولسه‌لام ئۆغلو ده‌یگوت: "به‌رپرسیارییه‌تیی فڕۆكه‌ی جه‌نگی زۆر گرنگه‌".

 

(باسنیوز) به‌شداریی بارزانی له‌ كۆماری کوردستان لە مه‌هاباد و ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌ی به‌ده‌ست هات، چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنیت؟
بێشکچی: داگیركاری له‌نێوان ده‌وڵه‌ته‌كاندا وای كرد، بڵێین كوردستان كوردستانێكی داگیركراوه‌، دامه‌زراندنی كۆماری کوردستان لە مه‌هاباد، هه‌روه‌ها رووخاندنی ئه‌و كۆماره‌ش زۆر به‌ئاشكرایی پێمان ده‌ڵێت، كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌و داگیركارییه‌ی نێوان ده‌وڵه‌تانەوە هەبووه‌.

 

(باسنیوز) به‌ریتانیا ئیدعای ئه‌وه‌ ده‌كات، كه‌ هه‌موو نه‌ته‌وه‌یه‌ك مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ قه‌ده‌ری خۆی دیاری بكات و سه‌ره‌كیترین مافیشیانه‌ كاتێك داوای سه‌ربه‌خۆیی ده‌كه‌ن، به‌ڵام هه‌ڵوێستی به‌ریتانیا به‌رامبه‌ر به‌ كۆماری کوردستان لە مه‌هاباد و مه‌لا مسته‌فا چۆن لێك ده‌ده‌یته‌وه‌؟
بێشکچی: ژیانی مه‌لا مسته‌فا له‌ ساڵی 1947 تا 1958 له‌گه‌ڵ 500 پێشمه‌رگه‌دا كاتێك به‌ره‌و یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت چوون، زۆر زه‌حمه‌ت و ناخۆش بووه‌. له‌و سه‌رده‌مه‌دا كاتێك لینین و ستالینیش له‌ 1910ـدا له‌ كتێبه‌كانیاندا ده‌نووسن، هه‌موو نه‌ته‌وه‌یه‌ك مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ داوای سه‌ربه‌خۆیی بكات و ئاینده‌ی خۆی دیاری بكات، به‌ شێوه‌یه‌كی بچووكیش په‌یوه‌ندیی به‌ كرداره‌كانیانه‌وه‌ نییه‌، له‌و رووه‌وه‌ سیاسه‌تی عێراق و سووریا و توركیا و ئێران له‌ سۆڤیه‌ت باشتر بووه‌، چونكه‌ ژیانی ئه‌و 500 پێشمه‌رگه‌یه‌ له‌ سۆڤیه‌ت مامه‌ڵه‌كردنێك بووه‌ له‌گه‌ڵیاندا وه‌كوو كۆیله‌ك بیت و له‌ خاكی ئه‌واندا ژیابیت. ئه‌وه‌ی له‌و ژیانه‌شدا ژیاوه‌، پێمان ده‌ڵێت: "ئه‌وان رۆژانه‌ ته‌نیا 500 گرام نانیان ده‌داینێ و ته‌نیا نانێك".
له‌دوای 1953 هیچ كاتێك بارودۆخ به‌ شێوه‌یه‌كی باش گۆڕانی به‌سه‌ردا نه‌هاتووه‌، مه‌لا مسته‌فا بارزانی له‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ سه‌ره‌كییه‌دا به‌ شێوه‌یه‌كی جیا خاوه‌ن تایبه‌تمه‌ندییه‌كی جیاواز بووه‌. ئه‌و وه‌كوو سه‌رۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان خاوه‌ن چه‌مكێكی تایبه‌ت به ‌خۆی بوو له‌ سیاسه‌تدا، بۆیه‌ له‌و چوارچێوه‌یه‌دا، رۆڵی ئه‌و زۆر کاریگه‌ر و به‌رچاو بوو له‌ دنیای سیاسه‌تی نێوان ئه‌مەریكا و یه‌كێتیی سۆڤیه‌تدا. ئه‌و گه‌یشتبووه‌ ئه‌و بڕوایه‌ی، كه‌ هیچ چاوه‌ڕوانییه‌كی باشی له‌لایه‌ن یه‌كێتیی سۆڤیه‌ته‌وه‌ به‌ كورد ناگات و ئه‌وان خۆی و پێشمه‌رگه‌كانی وه‌كوو په‌ناهه‌نده‌یه‌ك ته‌ماشا ده‌كه‌ن، بۆیه‌ بۆچوون و هه‌ڵوێستی به‌رامبه‌ر به‌ یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت گۆڕدرا.
یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت ته‌نیا به‌ چه‌كی قورس هاوكاریی رژێمی سه‌دام حوسێنی نه‌ده‌كرد، به‌ڵكوو ئه‌وان له‌ رێگه‌ی ئیدیۆلۆژیشه‌وه‌ هاوكاریی سه‌دامیان ده‌كرد و ئه‌مه‌ش شتێكی زۆر روون بوو. پڕۆسه‌ی ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌ و ئه‌و كۆمه‌ڵكوژییانه‌ی به‌رامبه‌ر به‌ كورد كران، سه‌دام حوسێن به‌ راوێژكردن له‌گه‌ڵ شاره‌زایانی سۆڤیه‌ت ده‌ستی به‌ پڕۆسه‌كه‌ كرد، كه‌ ئه‌مه‌ش زۆر روون و دیاره‌.

 

(باسنیوز) رێككه‌وتنامەی جه‌زائیر به‌ لای ئێوەوە‌ ئه‌نجامێك بوو بۆ له‌ناوبردنی كورد؟
بێشکچی: 1975ی جه‌زائیر و 1999ی كینیا، هه‌ردوو نه‌ته‌وه‌ی كینیا و كورد خه‌باتی رزگاریی نه‌ته‌وه‌ییان ده‌ست پێ كردبوو، بۆ گه‌یشتن به‌ سه‌ربه‌خۆیی و پێی گه‌یشتبوون، یه‌كیان له‌ رێگه‌ی چه‌ك و ئه‌ویش تریش له‌ رێگه‌ی خۆپشاندان و ناڕه‌زایی و كورده‌كانیش هه‌موو كات پارێزگارییان له‌ سه‌ربه‌خۆیی ئه‌و خه‌ڵكانه‌ كردووه‌، به‌ڵام له‌نێوان ئه‌و دوو نه‌ته‌وه‌یه‌دا، كینیا وه‌كوو كورد مه‌زڵووم نه‌بوون، چونكه‌ بابه‌تی خه‌باتی رزگاریی نه‌ته‌وه‌یی كورد له‌ رێگه‌ی پاڵپشتیی هێزی نه‌ژادپه‌رست و هێزه‌ ئیمپریالیزمه‌كانه‌وه‌ توانییان خه‌باته‌كه‌ له‌بار ببه‌ن، بۆیه‌ گرنگه‌ ئه‌و به‌و شێوه‌یه‌ بزانین.

 

(باسنیوز) وه‌كوو ئیسماعیل بێشكچی، بۆچوونتان چییه‌ له‌سه‌ر ئه‌و خه‌بات و سەرکردایەتییەی بارزانی بۆ رزگاریی نه‌ته‌وه‌یی كورد كردی؟
بێشکچی: بارزانی به‌شدارییه‌كی گرنگی هه‌بوو له‌ خه‌باتی رزگاریخوازی نه‌ته‌وه‌یی و به‌شداریی ئه‌ویش زۆر گه‌وره‌یه‌. له‌ 1940 و 1960ـدا له‌ناو جه‌هه‌نه‌می رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، كاتێك ده‌ست به‌ خه‌باتی رزگاریخوازی نه‌ته‌وه‌یی ده‌كات، ئه‌مه‌ زۆر به‌ مانا و قۆناغێكی زۆر گرنگه‌. له‌ 11ی ئه‌یلوولی 1961 له‌ عێراق و له‌ ناوچه‌ی كوردستاندا دژی حكوومه‌تی عێراق ده‌ستی به‌ خه‌بات كرد، كه‌ ئه‌وكات سه‌رۆكی ئه‌و خه‌باته‌ مه‌لا مسته‌فا بارزانی بوو. له‌و سه‌رده‌مه‌دا بارزانی و كورده‌كان له‌ میدیاكانی توركیا و له‌ لای حكوومه‌تی توركیا وه‌كوو (رێگر و پیاوخراپ٩ وێنا ده‌كران و باس ده‌كران، بۆ نموونه‌ ده‌یاننووسی "مه‌لا مسته‌فا بارزانی رێگره‌ و بارزانی كه‌سێكی یاخیبووه‌".
وێنه‌یه‌كی بارزانییان به‌سه‌ر خه‌ڵكی لادێكان و چه‌ند ناوچه‌یه‌كدا بڵاو كردبووه‌وه‌ و ده‌یانگوت به‌دوای ئه‌و پیاوه‌دا ده‌گه‌ڕێین و ئه‌وه‌ی شوێنه‌كه‌یمان پێ بڵێت یان ده‌ستگیری بكات، پاره‌یه‌كی زۆری وه‌كوو پاداشت پێشكه‌ش ده‌كرێت. ئه‌وان به‌ بارزانییان ده‌گوت ”مه‌لا“، ئه‌مه‌شیان ته‌نیا بۆ بچووككردنه‌وه‌ی ئه‌و به‌كار ده‌هێنا، چونكه‌ كورده‌كان حه‌زیان لێ بووه‌ منداڵه‌كانیان ببن به‌ به‌ڕێوه‌به‌ر، والی، دادوه‌ر و پارێزه‌ر نه‌ك مه‌لا، بۆیه‌ بۆ بچووككردنه‌وه‌ی بارزانی وایان پێ ده‌گوت.
مه‌لا مسته‌فا بارزانی له‌ 1947 له‌ سه‌رده‌می كۆماری کوردستان لە مه‌هاباددا، كاتێك رێنمایی قازی محه‌مه‌دی كردووه‌ زۆر گرنگ بووه‌. به‌ڵام له‌و قۆناغه‌دا كاتێك قازی خۆی راده‌ستی ئێران كردووه‌، زۆر مه‌رد و سه‌ربه‌رزانه‌ وه‌ستاوه‌ و هیچ كاتێك داوای لێبوردنی نه‌كردووه‌ و له‌ هه‌ڵوێست و بۆچوونی خۆیشی په‌شیمان نه‌بووه‌ته‌وه‌. ئه‌و ده‌یگوت، كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی مافی خۆیه‌تی داوای مافی چاره‌ی خۆنووسین بكات و ئه‌مه‌ مافێكی سروشتیی خۆیه‌تی، بۆیه‌ ناكرێت هه‌ڵوێستی قازی له‌گه‌ڵ بارزانیدا به‌هه‌ند وه‌رنه‌گیرێت.
ده‌بێ باس له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كی تری بارزانییش بكرێت كه‌ زۆر گرنگ بووه‌. مه‌لا مسته‌فا بارزانی وه‌ك كورد مایه‌وه‌ و هه‌میشه‌ هه‌ستی كوردبوونی به‌ به‌رامبه‌ره‌كه‌ی ده‌دا. ئه‌و كه‌سێك بووه‌ به‌ وڵاتانی دراوسێ و به‌ دنیای گه‌یاند، كه‌ كورد وه‌كوو نه‌ته‌وه‌ چۆن چه‌وساوه‌ته‌وه‌ و زوڵمی لێ كراوه‌. ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ش زۆر گرنگ بووه‌، ساڵانێكی زۆر هێزی ئیمپریالیزمی، هه‌ستی كوردیان شێواند و پێشێل كرد، ته‌نانه‌ت كاتێك كه‌سێك بیگوتایه‌ كوردم، ئه‌وان له‌ كوردبوون دووریان ده‌خسته‌وه‌ و رووبه‌ڕووی ده‌وه‌ستانه‌وه‌. له‌و سه‌رده‌مه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌ت ده‌ستی زۆر له‌ كاروباری نه‌ته‌وه‌ی كورد و هاووڵاتییانی كورد وەرده‌دا و به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك دژایه‌تیی كوردیان ده‌كرد، تۆ وه‌كوو كورد بمێنیته‌وه‌ و خه‌بات بۆ مانه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌ك بكه‌یت، ئه‌مه‌ بایه‌خێكی زۆر گه‌وره‌ی هه‌یه‌.

 

 

ئەلبوومی وێنەکان